៥. ចក្កវត្តិវគ្គោ

១. វិធាសុត្តវណ្ណនា

២២២. បញ្ចមវគ្គស្ស បឋមេ តិស្សោ វិធាតិ តយោ មានកោដ្ឋាសា, មានោយេវ វា. តថា តថា វិទហនតោ ហិ មានោវ វិធាតិ វុច្ចតិ.

២. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

២២៣. ទុតិយេ រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្សាតិ ឯត្ថ អត្តនោ សិរិសម្បត្តិយា រាជតិ, ចតូហិ វា សង្គហវត្ថូហិ លោកំ រញ្ជេតីតិ រាជា, តស្ស រញ្ញោ. ‘‘បវត្តតុ ភវំ ចក្ករតន’’ន្តិ បុញ្ញានុភាវេន អព្ភុគ្គតាយ វាចាយ ចោទេន្តោ ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី, តស្ស ចក្កវត្តិស្ស. បាតុភាវាតិ បាតុភាវេន. សត្តន្នន្តិ គណនបរិច្ឆេទោ. រតនានន្តិ បរិច្ឆិន្នអត្ថទស្សនំ. វចនត្ថោ បនេត្ថ រតិជននដ្ឋេន រតនំ. អបិច –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ.

ចក្ករតនស្ស ច និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ ទេវដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ, សព្ពេវ គន្ធបុប្ផាទីហិ តស្សេវ បូជញ្ច អភិវាទនាទីនិ ច ករោន្តីតិ ចិត្តីកតដ្ឋេន រតនំ. ចក្ករតនស្ស ច ‘‘ឯត្តកំ នាម ធនំ អគ្ឃតី’’តិ អគ្ឃោ នត្ថិ, ឥតិ មហគ្ឃដ្ឋេនាបិ រតនំ. ចក្ករតនញ្ច អញ្ញេហិ លោកេ វិជ្ជមានរតនេហិ អសទិសន្តិ អតុលដ្ឋេន រតនំ. យស្មា បន យស្មិំ កប្បេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មិំយេវ ចក្កវត្តិនោ, ពុទ្ធា ច កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ទុល្លភទស្សនដ្ឋេន រតនំ. តទេតំ ជាតិរូបកុលឥស្សរិយាទីហិ អនោមស្ស ឧឡារសត្តស្សេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញស្សាតិ អនោមសត្តបរិភោគដ្ឋេនាបិ រតនំ. យថា ច ចក្ករតនំ, ឯវំ សេសានិបីតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ.

បាតុភាវោ ហោតីតិ និព្ពត្តិ ហោតិ. តត្រាយំ យោជនា – ចក្កវត្តិស្ស បាតុភាវា សត្តន្នំ រតនានំ បាតុភាវោតិ អយុត្តំ. ឧប្បន្នញ្ហិ ចក្កំ វត្តេត្វា សោ ចក្កវត្តី នាម ហោតីតិ នាយុត្តំ. កស្មា? ចក្កវត្តននិយមាបេក្ខតាយ. យោ ហិ និយមេន ចក្កំ វត្តេស្សតិ, សោ បដិសន្ធិតោ បភុតិ ‘‘ចក្កវត្តិ បាតុភូតោ’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. លទ្ធនាមស្ស ច បុរិសស្ស មូលុប្បត្តិវចនតោបិ យុត្តមេវេតំ. យោ ហិ ឯស ចក្កវត្តីតិ លទ្ធនាមោ សត្តវិសេសោ, តស្ស បដិសន្ធិសង្ខាតោ បាតុភាវោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តស្ស ហិ បាតុភាវា រតនានិ បាតុភវន្តិ. បាតុភូតេហិ បន តេហិ សទ្ធិំ បរិបក្កេ បុញ្ញសម្ភារេ សោ សំយុជ្ជតិ, តទា លោកស្ស តេសុ បាតុភាវចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ពហុលវចនតោ ចាបិ យុត្តមេវេតំ. យទា ហិ លោកស្ស តេសុ បាតុភាវសញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តទា ឯកមេវ បឋមំ, បច្ឆា ឥតរានិ ឆ បាតុភវន្តីតិ ពហុលវចនតោ ចាបិ ឯតំ យុត្តំ. បាតុភាវស្ស ច អត្ថភេទតោបិ យុត្តមេវេតំ. ន កេវលញ្ហិ បាតុភូតមេវ បាតុភាវោ, បាតុភាវយតីតិ បាតុភាវោ. អយំ បាតុភាវស្ស អត្ថភេទោ. យស្មា យោ សោ បុញ្ញសម្ភារោ រាជានំ ចក្កវត្តិំ បដិសន្ធិវសេន បាតុភាវយតិ, តស្មា រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បាតុភាវា. ន កេវលញ្ហិ ចក្កវត្តិយេវ, ឥមានិ បន សត្ត រតនានិបិ បាតុភវន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. យថេវ ហិ សោ បុញ្ញសម្ភារោ រញ្ញោ ជនកហេតុ, ឯវំ រតនានម្បិ បរិយាយេន ឧបនិស្សយហេតូតិ យុត្តមេវេតំ ‘‘រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស បាតុភាវា សត្តន្នំ រតនានំ បាតុភាវោ ហោតី’’តិ.

ឥទានិ តេសំ រតនានំ សរូបវសេន ទស្សនត្ថំ កតមេសំ សត្តន្នំ ចក្ករតនស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ករតនស្សាតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបាធិប្បាយោ – ទ្វិសហស្សទីបបរិវារានំ ចតុន្នំ មហាទីបានំ សិរិវិភវំ គហេត្វា ទាតុំ សមត្ថស្ស ចក្ករតនស្ស បាតុភាវោ ហោតិ, តថា បុរេភត្តមេវ សាគរបរិយន្តំ បថវិំ អនុបរិយាយនសមត្ថស្ស វេហាសង្គមស្ស ហត្ថិរតនស្ស, តាទិសស្សេវ អស្សរតនស្ស, ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ យោជនប្បមាណំ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកទស្សនសមត្ថស្ស មណិរតនស្ស, ឆព្ពិធំ ទោសំ វិវជ្ជេត្វា មនាបចារិនោ ឥត្ថិរតនស្ស, យោជនប្បមាណេ បទេសេ អន្តោបថវិគតានំ និធីនំ ទស្សនសមត្ថស្ស គហបតិរតនស្ស, អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា សកលរជ្ជានុសាសនសមត្ថស្ស ជេដ្ឋបុត្តសង្ខាតស្ស បរិណាយករតនស្ស ច បាតុភាវោ ហោតីតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន តេសំ ចក្ករតនាទីនំ បាតុភាវវិធានំ មហាសុទស្សនាទីសុ សុត្តេសុ អាគតមេវ. អត្ថោបិស្ស តេសំ វណ្ណនាយ សំវណ្ណិតោយេវ.

សតិសម្ពោជ្ឈង្គរតនស្សាតិអាទីសុ សរិក្ខកតា ឯវំ វេទិតព្ពា – យថេវ ហិ ចក្កវត្តិនោ ចក្ករតនំ សព្ពរតនានំ បុរេចរំ, ឯវំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គរតនំ សព្ពេសំ ចតុភូមកធម្មានំ បុរេចរន្តិ, បុរេចរណដ្ឋេន ចក្កវត្តិរញ្ញោ ចក្ករតនសទិសំ ហោតិ. ចក្កវត្តិនោ ច រតនេសុ មហាកាយូបបន្នំ អច្ចុគ្គតំ វិបុលំ មហន្តំ ហត្ថិរតនំ, ឥទម្បិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គរតនំ មហន្តំ ធម្មកាយូបបន្នំ អច្ចុគ្គតំ វិបុលំ មហន្តន្តិ ហត្ថិរតនសទិសំ ហោតិ. ចក្កវត្តិនោ អស្សរតនំ សីឃំ លហុ ជវំ, ឥទម្បិ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គរតនំ សីឃំ លហុ ជវន្តិ ឥមាយ សីឃលហុជវតាយ អស្សរតនសទិសំ ហោតិ. ចក្កវត្តិនោ មណិរតនំ អន្ធការំ វិធមតិ, អាលោកំ ទស្សេតិ, ឥទម្បិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គរតនំ តាយ ឯកន្តកុសលត្តា កិលេសន្ធការំ វិធមតិ, សហជាតបច្ចយាទិវសេន ញាណាលោកំ ទស្សេតីតិ ឥមិនា អន្ធការវិធមនអាលោកទស្សនភាវេន មណិរតនសទិសំ ហោតិ.

ចក្កវត្តិនោ ឥត្ថិរតនំ កាយចិត្តទរថំ បដិបស្សម្ភេតិ, បរិឡាហំ វូបសមេតិ. ឥទម្បិ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គរតនំ កាយចិត្តទរថំ បដិបស្សម្ភេតិ, បរិឡាហំ វូបសមេតីតិ ឥត្ថិរតនសទិសំ ហោតិ. ចក្កវត្តិនោ គហបតិរតនំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ធនទានេន វិក្ខេបំ បច្ឆិន្ទិត្វា ចិត្តំ ឯកគ្គំ ករោតិ, ឥទម្បិ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គរតនំ យថិច្ឆិតាទិវសេន អប្បនំ សម្បាទេតិ, វិក្ខេបំ បច្ឆិន្ទិត្វា ចិត្តំ ឯកគ្គំ ករោតីតិ គហបតិរតនសទិសំ ហោតិ. ចក្កវត្តិនោ ច បរិណាយករតនំ សព្ពត្ថកិច្ចសម្បាទនេន អប្បោស្សុក្កតំ ករោតិ. ឥទម្បិ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គរតនំ ចិត្តុប្បាទំ លីនុទ្ធច្ចតោ មោចេត្វា បយោគមជ្ឈត្តេ ឋបយមានំ អប្បោស្សុក្កតំ ករោតីតិ បរិណាយករតនសទិសំ ហោតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ចតុភូមកោ សព្ពសង្គាហិកធម្មបរិច្ឆេទោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

៤-១០. ទុប្បញ្ញសុត្តាទិវណ្ណនា

២២៥-២៣១. ចតុត្ថេ ឯឡមូគោតិ មុខេន វាចំ និច្ឆារេតុំ សក្កោន្តោបិ ទោសេហិ មូគោ អសម្បន្នវចនោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ចក្កវត្តិវគ្គោ.