១. បព្ពតវគ្គោ

១. ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា

១៨២. ពោជ្ឈង្គសំយុត្តស្ស បឋមេ នាគាតិ ឥមេបិ មហាសមុទ្ទបិដ្ឋេ ឩមិអន្តរវាសិនោវ, ន វិមានដ្ឋកនាគា. តេសំ ហិមវន្តំ និស្សាយ កាយវឌ្ឍនាទិសព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ពោជ្ឈង្គេតិ ឯត្ថ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យា ហិ អយំ ធម្មសាមគ្គី, យាយ លោកិយលោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហន កាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ពោធីតិ វុច្ចតិ. ពុជ្ឈតីតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ ‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧៨; ទី. និ. ៣.១៤៣). តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោបេស យថាវុត្តប្បការាយ ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ពោធីតិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា – ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ វា ពោជ្ឈង្គា’’តិ.

អបិច ‘‘ពោជ្ឈង្គាតិ កេនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា? ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, អនុពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, បដិពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, សម្ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’ឥច្ចាទិនា (បដិ. ម. ២.១៧) បដិសម្ភិទានយេនាបិ ពោជ្ឈង្គត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សតិសម្ពោជ្ឈង្គន្តិអាទីសុ បន បសត្ថោ សុន្ទរោ ច ពោជ្ឈង្គោតិ សម្ពោជ្ឈង្គោ. សតិយេវ សម្ពោជ្ឈង្គោតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, តំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គន្តិ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ, អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ បុនប្បុនំ ជនេតិ, អភិនិព្ពត្តេតីតិ អត្ថោ. វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីនិ កោសលសំយុត្តេ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិត’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ, សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ, និស្សរណវិវេកនិស្សិតន្តិ, វិវេកត្តយមេវ វុត្តំ, ពោជ្ឈង្គភាវនំ បត្វា បន បញ្ចវិធវិវេកនិស្សិតម្បិ ឯកេ វណ្ណយន្តិ. តេ ហិ ន កេវលំ ពលវវិបស្សនាមគ្គផលក្ខណេសុ ឯវ ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តិ វិបស្សនាបាទក-កសិណជ្ឈាន-អានាបានាសុភ-ព្រហ្មវិហារជ្ឈានេសុបិ ឧទ្ធរន្តិ, ន ច បដិសិទ្ធា អដ្ឋកថាចរិយេហិ. តស្មា តេសំ មតេន ឯតេសំ ឈានានំ បវត្តិក្ខណេ កិច្ចតោ ឯវ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតំ. យថា ច វិបស្សនាក្ខណេ ‘‘អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ បដិបស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតម្បិ ភាវេតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

២. កាយសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. ទុតិយេ អាហារដ្ឋិតិកោតិ បច្ចយដ្ឋិតិកោ. អាហារំ បដិច្ចាតិ បច្ចយំ បដិច្ច. សុភនិមិត្តន្តិ សុភម្បិ សុភនិមិត្តំ, សុភស្ស អារម្មណម្បិ សុភនិមិត្តំ. អយោនិសោមនសិការោតិ អនុបាយមនសិការោ ឧប្បថមនសិការោ អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ វា, ទុក្ខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ, អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ វា, អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ វា, មនសិការោ. តំ តស្មិំ សុភារម្មណេ ពហុលំ បវត្តយតោ កាមច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សុភនិមិត្ត’’ន្តិអាទិ. ឯវំ សព្ពនីវរណេសុ យោជនា វេទិតព្ពា.

បដិឃនិមិត្តន្តិអាទីសុ បន បដិឃោបិ បដិឃនិមិត្តំ បដិឃារម្មណម្បិ. អរតីតិ ឧក្កណ្ឋិតា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តត្ថ កតមា អរតិ? បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ អរតិតា អនភិរតិ អនភិរមនា ឧក្កណ្ឋិតា បរិតស្សិតា, អយំ វុច្ចតិ អរតី’’តិ (វិភ. ៨៥៦).

តន្ទីតិ អតិសីតាទិបច្ចយា ឧប្បន្នំ អាគន្តុកកាយាលសិយំ. យស្មិំ ឧប្បន្នេ ‘‘អតិសីតំ អតិឧណ្ហំ អតិច្ឆាតោស្មិ អតិធាតោស្មិ អតិទូរមគ្គំ គតោស្មី’’តិ វទតិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តត្ថ កតមា តន្ទិ, យា តន្ទី តន្ទិយនា តន្ទិមនកតា អាលស្យំ អាលស្យាយនា អាលស្យាយិតត្តំ, អយំ វុច្ចតិ តន្ទី’’តិ (វិភ. ៨៥៧).

វិជម្ភិតាតិ កិលេសវសេន កាយវិនមនា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តត្ថ កតមា វិជម្ភិតា? យា កាយស្ស ជម្ភនា វិជម្ភនា អានមនា វិនមនា សន្នមនា បណមនា ព្យាធិយកំ, អយំ វុច្ចតិ វិជម្ភិតា’’តិ (វិភ. ៨៥៨).

ភត្តសម្មទោតិ ភត្តបរិឡាហោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តត្ថ កតមោ ភត្តសម្មទោ? យា ភុត្តាវិស្ស ភត្តមុច្ឆា ភត្តកិលមថោ ភត្តបរិឡាហោ កាយទុដ្ឋុល្លំ, អយំ វុច្ចតិ ភត្តសម្មទោ’’តិ (វិភ. ៨៥៩).

ចេតសោ ច លីនត្តន្តិ ចិត្តស្ស លីយនាការោ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តត្ថ កតមំ ចេតសោ លីនត្តំ? យា ចិត្តស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱលីយនា សល្លីយនា លីនំ លីយនា លីយិតត្តំ ថិនំ ថិយនា ថិយិតត្តំ ចិត្តស្ស, ឥទំ វុច្ចតិ ចេតសោ លីនត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៨៦០).

ចេតសោ អវូបសមោតិ យថា នាម វីតច្ចិកោបិ អង្គារោ នេវ តាវ សន្និសីទតិ បតាបំ ករោតិយេវ, យថា ច បត្តបចនដ្ឋានេ នេវ តាវ សន្និសីទតិ បតាបំ ករោតិយេវ, ឯវំ ចិត្តស្ស អវូបសន្តាការោ, អត្ថតោ បនេតំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចមេវ ហោតិ.

វិចិកិច្ឆដ្ឋានីយា ធម្មាតិ វិចិកិច្ឆាយ អារម្មណធម្មា. អយោនិសោមនសិការោ សព្ពត្ថ វុត្តនយោវ. ឯវមេត្ថ កាមច្ឆន្ទោ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា អារម្មណេន កថិតា, ព្យាបាទោ អារម្មណេន ច ឧបនិស្សយេន ច, សេសា សហជាតេន ច ឧបនិស្សយេន ចាតិ.

សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា ធម្មាតិ សតិយា អារម្មណធម្មា សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយា ច នវ លោកុត្តរធម្មា ច. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោតិ តត្ថ ឧបាយមនសិការស្ស បុនប្បុនំ ករណំ.

កុសលាកុសលា ធម្មាតិអាទីសុ កុសលាតិ កោសល្លសម្ភូតា អនវជ្ជសុខវិបាកា. អកុសលាតិ អកោសល្លសម្ភូតា សាវជ្ជទុក្ខវិបាកា. សាវជ្ជាតិ អកុសលា. អនវជ្ជាតិ កុសលា. ហីនបណីតកណ្ហសុក្កេសុបិ ឯសេវ នយោ. សប្បដិភាគាតិ កណ្ហសុក្កាយេវ. កណ្ហា ហិ កណ្ហវិបាកទានតោ, សុក្កា ច សុក្កវិបាកទានតោ សប្បដិភាគា នាម, សទិសវិបាកកោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ. បដិបក្ខភូតស្ស វា ភាគស្ស អត្ថិតាយ សប្បដិភាគា. កណ្ហានញ្ហិ សុក្កា បដិបក្ខភាគា, សុក្កានញ្ច កណ្ហា បដិបក្ខភាគាតិ ឯវម្បិ សប្បដិភាគា. សប្បដិពាហិតដ្ឋេន វា សប្បដិភាគា. អកុសលញ្ហិ កុសលំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកំ ទេតិ, កុសលញ្ច អកុសលំ បដិពាហិត្វាតិ ឯវម្បិ កណ្ហសុក្កា សប្បដិភាគា.

អារម្ភធាតូតិ បឋមារម្ភវីរិយំ. និក្កមធាតូតិ កោសជ្ជតោ និក្ខន្តត្តា តតោ ពលវតរំ. បរក្កមធាតូតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតាយ តតោបិ ពលវតរន្តិ តីហិបិ បទេហិ វីរិយមេវ កថិតំ.

បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយាតិ បីតិយា អារម្មណធម្មា. កាយបស្សទ្ធីតិ តិណ្ណំ ខន្ធានំ ទរថបស្សទ្ធិ. ចិត្តបស្សទ្ធីតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ទរថបស្សទ្ធិ. សមថនិមិត្តន្តិ សមថោបិ សមថនិមិត្តំ, អារម្មណម្បិ. អព្យគ្គនិមិត្តន្តិ តស្សេវ វេវចនំ.

ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយាតិ ឧបេក្ខាយ អារម្មណធម្មា, អត្ថតោ បន មជ្ឈត្តាការោ ឧបេក្ខាដ្ឋានីយា ធម្មោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវមេត្ថ សតិធម្មវិចយឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គា អារម្មណេន កថិតា, សេសា អារម្មណេនបិ ឧបនិស្សយេនបិ.

៣. សីលសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. តតិយេ សីលសម្បន្នាតិ ឯត្ថ ខីណាសវស្ស លោកិយលោកុត្តរសីលំ កថិតំ, តេន សម្បន្នាតិ អត្ថោ. សមាធិបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. វិមុត្តិ បន ផលវិមុត្តិយេវ. វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណញាណំ. ឯវមេត្ថ សីលាទយោ តយោ លោកិយលោកុត្តរា, វិមុត្តិ លោកុត្តរាវ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ លោកិយមេវ.

ទស្សនម្បាហន្តិ ទស្សនម្បិ អហំ. តំ បនេតំ ទស្សនំ – ចក្ខុទស្សនំ, ញាណទស្សនន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ បសន្នេហិ ចក្ខូហិ អរិយានំ ទស្សនំ ឱលោកនំ ចក្ខុទស្សនំ នាម. អរិយេហិ បន ទិដ្ឋស្ស លក្ខណស្ស ទស្សនំ, បដិវិទ្ធស្ស ច បដិវិជ្ឈនំ ឈានេន វា វិបស្សនាយ វា មគ្គផលេហិ វា ញាណទស្សនំ នាម. ឥមស្មិំ បនេត្ថ ចក្ខុទស្សនំ អធិប្បេតំ. អរិយានញ្ហិ បសន្នេហិ ចក្ខូហិ ឱលោកនម្បិ ពហុការមេវ. សវនន្តិ ‘‘អសុកោ នាម ខីណាសវោ អសុកស្មិំ នាម រដ្ឋេ វា ជនបទេ វា គាមេ វា និគមេ វា វិហារេ វា លេណេ វា វសតី’’តិ កថេន្តានំ សោតេន សវនំ, ឯតម្បិ ពហុការមេវ. ឧបសង្កមនន្តិ ‘‘ទានំ វា ទស្សាមិ, បញ្ហំ វា បុច្ឆិស្សាមិ, ធម្មំ វា សោស្សាមិ, សក្ការំ វា ករិស្សាមី’’តិ ឯវរូបេន ចិត្តេន អរិយានំ ឧបសង្កមនំ. បយិរុបាសនន្តិ បញ្ហាបយិរុបាសនំ. អរិយានំ គុណេ សុត្វា តេ ឧបសង្កមិត្វា និមន្តេត្វា ទានំ ទត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, កុសល’’ន្តិអាទិនា នយេន បញ្ហបុច្ឆនន្តិ អត្ថោ.

អនុស្សតិន្តិ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ និសិន្នស្ស ‘‘ឥទានិ អរិយា លេណគុហមណ្ឌបាទីសុ ឈានវិបស្សនាមគ្គផលសុខេហិ វីតិនាមេន្តី’’តិ អនុស្សរណំ. យោ វា តេសំ សន្តិកេ ឱវាទោ លទ្ធោ ហោតិ, តំ អាវជ្ជិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ សីលំ កថិតំ, ឥមស្មិំ សមាធិ, ឥមស្មិំ វិបស្សនា, ឥមស្មិំ មគ្គោ, ឥមស្មិំ ផល’’ន្តិ ឯវំ អនុស្សរណំ. អនុបព្ពជ្ជន្តិ អរិយេសុ ចិត្តំ បសាទេត្វា ឃរា និក្ខម្ម តេសំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ. អរិយានញ្ហិ សន្តិកេ ចិត្តំ បសាទេត្វា តេសំយេវ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តេសំយេវ ឱវាទានុសាសនិំ បច្ចាសីសមានស្ស ចរតោបិ បព្ពជ្ជា អនុបព្ពជ្ជា នាម. អរិយេសុ បសាទេន អញ្ញត្ថ បព្ពជិត្វា អរិយានំ សន្តិកេ ឱវាទានុសាសនិំ បច្ចាសីសមានស្ស ចរតោ បព្ពជ្ជាបិ អនុបព្ពជ្ជា នាម. អញ្ញេសុ បន បសាទេន អញ្ញេសំយេវ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អញ្ញេសំយេវ ឱវាទានុសាសនិំ បច្ចាសីសមានស្ស ចរតោ បព្ពជ្ជា អនុបព្ពជ្ជា នាម ន ហោតិ.

ឯវំ បព្ពជិតេសុ បន មហាកស្សបត្ថេរស្ស តាវ អនុបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា សតសហស្សមត្តា អហេសុំ, តថា ថេរស្សេវ សទ្ធិវិហារិកស្ស ច ចន្ទគុត្តត្ថេរស្ស, តស្សាបិ សទ្ធិវិហារិកស្ស សូរិយគុត្តត្ថេរស្ស, តស្សាបិ សទ្ធិវិហារិកស្ស អស្សគុត្តត្ថេរស្ស, តស្សាបិ សទ្ធិវិហារិកស្ស យោនកធម្មរក្ខិតត្ថេរស្ស, តស្ស បន សទ្ធិវិហារិកោ អសោករញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា តិស្សត្ថេរោ នាម អហោសិ, តស្ស អនុបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា អឌ្ឍតេយ្យកោដិសង្ខា អហេសុំ. មហិន្ទត្ថេរស្ស អនុបព្ពជិតានំ គណនបរិច្ឆេទោ នត្ថិ. យាវជ្ជទិវសា លង្កាទីបេ សត្ថរិ បសាទេន បព្ពជន្តា មហិន្ទត្ថេរស្សេវ បព្ពជ្ជំ អនុបព្ពជន្តិ នាម.

តំ ធម្មន្តិ តំ តេសំ ឱវាទានុសាសនីធម្មំ. អនុស្សរតីតិ សរតិ. អនុវិតក្កេតីតិ វិតក្កាហតំ ករោតិ. អារទ្ធោ ហោតីតិ បរិបុណ្ណោ ហោតិ. បវិចិនតីតិអាទិ សព្ពំ តត្ថ ញាណចារវសេនេវ វុត្តំ. អថ វា បវិចិនតីតិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ លក្ខណំ វិចិនតិ. បវិចរតីតិ តត្ថ ញាណំ ចរាបេតិ. បរិវីមំសមាបជ្ជតីតិ វីមំសនំ ឱលោកនំ គវេសនំ អាបជ្ជតិ.

សត្ត ផលា សត្តានិសំសាតិ ឧភយម្បេតំ អត្ថតោ ឯកំ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតីតិ អរហត្តំ អារាធេន្តោ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អារាធេតិ, តញ្ច ខោ បដិកច្ច, អសម្បត្តេយេវ មរណកាលេតិ អត្ថោ. អថ មរណកាលេតិ អថ មរណស្ស អាសន្នកាលេ.

អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិ យោ អាយុវេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, សោ តិវិធោ ហោតិ. កប្បសហស្សាយុកេសុ តាវ អវិហេសុ និព្ពត្តិត្វា ឯកោ និព្ពត្តទិវសេយេវ អរហត្តំ បាបុណាតិ. នោ ចេ និព្ពត្តទិវសេ បាបុណាតិ, បឋមស្ស បន កប្បសតស្ស មត្ថកេ បាបុណាតិ. អយមេកោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី. អបរោ ឯវំ អសក្កោន្តោ ទ្វិន្នំ កប្បសតានំ មត្ថកេ បាបុណាតិ, អយំ ទុតិយោ. អបរោ ឯវម្បិ អសក្កោន្តោ ចតុន្នំ កប្បសតានំ មត្ថកេ បាបុណាតិ, អយំ តតិយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី.

បញ្ចមំ បន កប្បសតំ អតិក្កមិត្វា អរហត្តំ បត្តោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី នាម ហោតិ. អតប្បាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យត្ថ កត្ថចិ ឧប្បន្នោ បន សសង្ខារេន សប្បយោគេន អរហត្តំ បត្តោ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី នាម, អសង្ខារេន អប្បយោគេន បត្តោ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី នាម. អវិហាទីសុបិ និព្ពត្តោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ឧបរូបរិ និព្ពត្តិត្វា អកនិដ្ឋំ បត្តោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ អដ្ឋចត្តារីស អនាគាមិនោ កថេតព្ពា. អវិហេសុ ហិ តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ឯកោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី, ឯកោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ បញ្ច ហោន្តិ. តេ អសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោ បញ្ច, សសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោ បញ្ចាតិ ទស ហោន្តិ, តថា អតប្បាទីសុ. អកនិដ្ឋេសុ បន ឧទ្ធំសោតោ នត្ថិ, តស្មា តត្ថ ចត្តារោ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី, ចត្តារោ អសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ អដ្ឋាតិ ឯវំ អដ្ឋចត្តាលីស ហោន្តិ. តេសំ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី សព្ពជេដ្ឋោ ចេវ ហោតិ សព្ពកនិដ្ឋោ ច. កថំ? សោ ហិ សោឡសកប្បសហស្សាយុកត្តា អាយុនា សព្ពេសំ ជេដ្ឋោ, សព្ពបច្ឆា អរហត្តំ បាបុណីតិ សព្ពេសំ កនិដ្ឋោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកចិត្តក្ខណិកា នានាលក្ខណា អរហត្តមគ្គស្ស បុព្ពភាគវិបស្សនា ពោជ្ឈង្គា កថិតា.

៤. វត្ថសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ចតុត្ថេ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ ឯវំ ចេ មយ្ហំ ហោតិ. អប្បមាណោតិ មេ ហោតីតិ អប្បមាណោតិ ឯវំ មេ ហោតិ. សុសមារទ្ធោតិ សុបរិបុណ្ណោ. តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ អដ្ឋហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ – ឧប្បាទំ អនាវជ្ជិតត្តា អនុប្បាទំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ, បវត្តំ, អប្បវត្តំ, និមិត្តំ, អនិមិត្តំ សង្ខារេ អនាវជ្ជិតត្តា, វិសង្ខារំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតីតិ. ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ តិដ្ឋតីតិ ថេរោ ជានាតិ, វុត្តាការវិបរីតេហេវ អដ្ឋហាការេហិ ចវន្តំ ចវតីតិ បជានាតិ. សេសពោជ្ឈង្គេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ថេរស្ស ផលពោជ្ឈង្គា កថិតា. យទា ហិ ថេរោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សីសំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តទា ឥតរេ ឆ តទន្វយា ហោន្តិ. យទា ធម្មវិចយាទីសុ អញ្ញតរំ, តទាបិ សេសា តទន្វយា ហោន្តីតិ ឯវំ ផលសមាបត្តិយំ អត្តនោ ចិណ្ណវសិតំ ទស្សេន្តោ ថេរោ ឥមំ សុត្តំ កថេសីតិ.

៥. ភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. បញ្ចមេ ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពុជ្ឈនត្ថាយ សំវត្តន្តិ. កិំ ពុជ្ឈនត្ថាយ? មគ្គេន អសង្ខតំ និព្ពានំ, បច្ចវេក្ខណាយ កតកិច្ចតំ, មគ្គេន វា កិលេសនិទ្ទាតោ បពុជ្ឈនត្ថាយ, ផលេន បពុជ្ឈនភាវត្ថាយាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. តេនេវេត្ថ និព្ពានសច្ឆិកិរិយា កិលេសបហានបច្ចវេក្ខណាតិ សព្ពំ ទស្សិតំ.

៦-៧. កុណ្ឌលិយសុត្តាទិវណ្ណនា

១៨៧-១៨៨. ឆដ្ឋេ អារាមនិស្សយីតិ អារាមំ និស្សាយ វសនភាវេន អារាមនិស្សយី. បរិសាវចរោតិ បរិសាយ អវចរោ. បរិសំ នាម ពាលាបិ, បណ្ឌិតាបិ ឱសរន្តិ, យោ បន បរប្បវាទំ មទ្ទិត្វា អត្តនោ វាទំ ទីបេតុំ សក្កោតិ, អយំ បរិសាវចរោ នាម. អារាមេន អារាមន្តិ អារាមេនេវ អារាមំ អនុចង្កមាមិ, ន ពាហិរេនាតិ អត្ថោ. ឧយ្យានេន ឧយ្យានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អញ្ញេន វា អារាមេន បវិសិត្វា អញ្ញំ អារាមំ, អញ្ញេន ឧយ្យានេន អញ្ញំ ឧយ្យានន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសន្តិ ‘‘ឯវំ បុច្ឆា ហោតិ, ឯវំ វិស្សជ្ជនំ, ឯវំ គហណំ, ឯវំ និព្ពេឋន’’ន្តិ ឥមិនា នយេន ឥតិវាទោ ហោតិ ឥតិវាទប្បមោក្ខោតិ ឯតំ អានិសំសំ. ឧបារម្ភានិសំសន្តិ ‘‘អយំ បុច្ឆាយ ទោសោ, អយំ វិស្សជ្ជនេ’’តិ ឯវំ វាទទោសានិសំសំ.

កថំ ភាវិតោ ច, កុណ្ឌលិយ, ឥន្ទ្រិយសំវរោតិ សត្ថា ‘‘ឯត្តកំ ឋានំ បរិព្ពាជកេន បុច្ឆិតំ, ឥទានិ បុច្ឆិតុំ ន សក្កោតី’’តិ ញត្វា ‘‘ន តាវ អយំ ទេសនា យថានុសន្ធិំ គតា. ឥទានិ នំ យថានុសន្ធិំ បាបេស្សាមី’’តិ សយមេវ បុច្ឆន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ មនាបំ នាភិជ្ឈតីតិ ឥដ្ឋារម្មណំ នាភិជ្ឈាយតិ. នាភិហំសតីតិ ន សាមិសាយ តុដ្ឋិយា អភិហំសតិ. តស្ស ឋិតោ ច កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តន្តិ តស្ស នាមកាយោ ច ចិត្តញ្ច គោចរជ្ឈត្តេ ឋិតំ ហោតិ. សុសណ្ឋិតន្តិ កម្មដ្ឋានវសេន សុដ្ឋុ សណ្ឋិតំ. សុវិមុត្តន្តិ កម្មដ្ឋានវិមុត្តិយា សុវិមុត្តំ. អមនាបន្តិ អនិដ្ឋារម្មណំ. ន មង្កុ ហោតីតិ តស្មិំ ន មង្កុ ហោតិ. អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោតិ កិលេសវសេន អដ្ឋិតចិត្តោ. អទីនមានសោតិ ទោមនស្សវសេន អទីនចិត្តោ. អព្យាបន្នចេតសោតិ ទោសវសេន អបូតិចិត្តោ.

ឯវំ ភាវិតោ ខោ, កុណ្ឌលិយ, ឥន្ទ្រិយសំវរោ ឯវំ ពហុលីកតោ តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេតីតិ ឯត្ថ ឯវំ សុចរិតបូរណំ វេទិតព្ពំ – ឥមេសុ តាវ ឆសុ ទ្វារេសុ អដ្ឋារស ទុច្ចរិតានិ ហោន្តិ. កថំ? ចក្ខុទ្វារេ តាវ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា តស្មិំ អារម្មណេ លោភំ ឧប្បាទេន្តស្ស មនោទុច្ចរិតំ ហោតិ. លោភសហគតេន ចិត្តេន ‘‘អហោ វតិទំ ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាប’’ន្តិ ភណន្តស្ស វចីទុច្ចរិតំ, តទេវ ហត្ថេន បរាមសន្តស្ស កាយទុច្ចរិតំ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អយំ បន វិសេសោ – សោតទ្វារស្មិញ្ហិ សទ្ទារម្មណស្ស វត្ថុភូតំ សង្ខបណវាទិតូរិយភណ្ឌំ អនាមាសំ អាមសន្តស្ស, ឃានទ្វារេ គន្ធារម្មណស្ស វត្ថុភូតំ គន្ធមាលាទិំ, ជិវ្ហាទ្វារេ រសារម្មណស្ស វត្ថុភូតំ មច្ឆមំសាទិំ, កាយទ្វារេ ផោដ្ឋព្ពារម្មណស្ស វត្ថុភូតំ វត្ថតូលកបាវារាទិំ, មនោទ្វារេ បញ្ញត្តិវសេន ធម្មារម្មណភូតំ សប្បិតេលមធុផាណិតាទិំ អាមសន្តស្ស កាយទុច្ចរិតំ វេទិតព្ពំ. សង្ខេបតោ បនេត្ថ ឆសុ ទ្វារេសុ កាយវីតិក្កមោ កាយទុច្ចរិតំ, វចីវីតិក្កមោ វចីទុច្ចរិតំ, មនោវីតិក្កមោ មនោទុច្ចរិតន្តិ តីណេវ ទុច្ចរិតានិ ហោន្តិ.

អយំ បន ភិក្ខុ អត្តនោ ភាវនាបដិសង្ខានេ ឋិតោ ឥមានិ ទុច្ចរិតានិ សុចរិតំ កត្វា វិបរិណាមេតិ. កថំ? ចក្ខុទ្វារេ តាវ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ កាយង្គវាចង្គានិ អចាលេត្វា រូបារម្មណំ វិបស្សនំ បដ្ឋាបយតោ មនោសុចរិតំ ហោតិ, វិបស្សនាសហគតេន ចិត្តេន ខយធម្មំ វយធម្មន្តិ ភណន្តស្ស វចីសុចរិតំ, ‘‘អនាមាសភណ្ឌំ ឯត’’ន្តិ អនាមសន្តស្ស កាយសុចរិតំ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ ឥមានិ វិត្ថារតោ អដ្ឋារស សុចរិតានិ ហោន្តិ. សង្ខេបតោ បនេត្ថាបិ ឆសុ ទ្វារេសុ កាយសំវរោ កាយសុចរិតំ, វចីសំវរោ វចីសុចរិតំ, មនោសំវរោ មនោសុចរិតន្តិ តីណេវ សុចរិតានិ ហោន្តិ. ឯវំ ឥន្ទ្រិយសំវរោ តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេតីតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា សីលានុរក្ខិតំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ កថិតំ.

កាយទុច្ចរិតំ បហាយាតិអាទីសុ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ. តស្ស បដិបក្ខវសេន កាយសុចរិតាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្តាវតា កាយសំវរវចីសំវរេហិ បាតិមោក្ខសីលំ, មនោសំវរេន តីណិ សីលានីតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ កថិតំ ហោតិ. សកលេ បន ឥមស្មិំ សុត្តេ សុចរិតមូលកា សតិបដ្ឋានា លោកុត្តរមិស្សកា, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ មូលភូតា សតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគា, តេបិ សតិបដ្ឋានមូលកា ពោជ្ឈង្គា បុព្ពភាគាវ. វិជ្ជាវិមុត្តិមូលកា បន លោកុត្តរាវ កថិតាតិ វេទិតព្ពា. សត្តមំ ឧត្តានមេវ.

៨. ឧបវានសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. អដ្ឋមេ បច្ចត្តន្តិ អត្តនាវ. យោនិសោមនសិការាតិ យោនិសោ មនសិការេន. អារព្ភមានោវាតិ កុរុមានោយេវ. សុវិមុត្តន្តិ កម្មដ្ឋានវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តំ. អដ្ឋិំកត្វាតិ អត្ថំ ករិត្វា, អត្ថិកោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៩. បឋមឧប្បន្នសុត្តវណ្ណនា

១៩០. នវមេ នាញ្ញត្រ តថាគតស្ស បាតុភាវាតិ តថាគតស្ស បាតុភាវំ វិនា ន អញ្ញស្មិំ កាលេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

១០. ទុតិយឧប្បន្នសុត្តវណ្ណនា

១៩១. ទសមេ នាញ្ញត្រ សុគតវិនយាតិ សុគតោវាទំ វិនា ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ.

បព្ពតវគ្គោ.