១. បឋមវគ្គោ

១. អដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

២០២. លក្ខណសំយុត្តេ យ្វាយំ អាយស្មា ច លក្ខណោតិ លក្ខណត្ថេរោ វុត្តោ, ឯស ជដិលសហស្សព្ភន្តរេ ឯហិភិក្ខូបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នោ អាទិត្តបរិយាយាវសានេ អរហត្តំ បត្តោ ឯកោ មហាសាវកោតិ វេទិតព្ពោ. យស្មា បនេស លក្ខណសម្បន្នេន សព្ពាការបរិបូរេន ព្រហ្មសមេន អត្តភាវេន សមន្នាគតោ, តស្មា ‘‘លក្ខណោ’’តិ សង្ខំ គតោ. មហាមោគ្គល្លានោ បន បព្ពជិតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ អរហត្តំ បត្តោ ទុតិយោ អគ្គសាវកោ.

សិតំ បាត្វាកាសីតិ មន្ទហសិតំ បាតុអកាសិ, បកាសយិ ទស្សេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ បន ទិស្វា ថេរោ សិតំ បាត្វាកាសីតិ? ឧបរិ បាឡិយំ អាគតំ អដ្ឋិកសង្ខលិកំ ឯកំ បេតលោកេ និព្ពត្តំ សត្តំ ទិស្វា. តញ្ច ខោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា, ន បសាទចក្ខុនា. បសាទចក្ខុស្ស ហិ ឯតេ អត្តភាវា ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. ឯវរូបំ បន អត្តភាវំ ទិស្វា ការុញ្ញេ កត្តព្ពេ កស្មា សិតំ បាត្វាកាសីតិ? អត្តនោ ច ពុទ្ធញាណស្ស ច សម្បត្តិំ សមនុស្សរណតោ. តញ្ហិ ទិស្វា ថេរោ ‘‘អទិដ្ឋសច្ចេន នាម បុគ្គលេន បដិលភិតព្ពា ឯវរូបា អត្តភាវា មុត្តោ អហំ, លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ’’តិ អត្តនោ ច សម្បត្តិំ អនុស្សរិត្វា – ‘‘អហោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណសម្បត្តិ, ‘យោ កម្មវិបាកោ, ភិក្ខវេ, អចិន្តេយ្យោ ន ចិន្តេតព្ពោ’តិ ទេសេសិ, បច្ចក្ខំ វត កត្វា ពុទ្ធា ទេសេន្តិ, សុប្បដិវិទ្ធា ពុទ្ធានំ ធម្មធាតូ’’តិ ឯវំ ពុទ្ធញាណសម្បត្តិញ្ច អនុស្សរិត្វា សិតំ បាត្វាកាសីតិ.

អថ លក្ខណត្ថេរោ កស្មា ន អទ្ទស, កិមស្ស ទិព្ពចក្ខុ នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ, មហាមោគ្គល្លានោ បន អាវជ្ជេន្តោ អទ្ទស, ឥតរោ បន អនាវជ្ជនេន ន អទ្ទស. យស្មា បន ខីណាសវា នាម ន អការណា សិតំ ករោន្តិ, តស្មា តំ លក្ខណត្ថេរោ បុច្ឆិ កោ នុ ខោ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, ហេតុ, កោ បច្ចយោ សិតស្ស បាតុកម្មាយាតិ? ថេរោ បន យស្មា យេហិ អយំ ឧបបត្តិ សាមំ អទិដ្ឋា, តេ ទុស្សទ្ធាបយា ហោន្តិ, តស្មា ភគវន្តំ សក្ខិំ កត្វា ព្យាកាតុកាមតាយ អកាលោ ខោ, អាវុសោតិអាទិមាហ. តតោ ភគវតោ សន្តិកេ បុដ្ឋោ ឥធាហំ, អាវុសោតិអាទិនា នយេន ព្យាកាសិ.

តត្ថ អដ្ឋិកសង្ខលិកន្តិ សេតំ និម្មំសលោហិតំ អដ្ឋិសង្ឃាតំ. គិជ្ឈាបិ កាកាបិ កុលលាបីតិ ឯតេបិ យក្ខគិជ្ឈា ចេវ យក្ខកាកា ច យក្ខកុលលា ច បច្ចេតព្ពា. បាកតិកានំ បន គិជ្ឈាទីនំ អាបាថម្បិ ឯតំ រូបំ នាគច្ឆតិ. អនុបតិត្វា អនុបតិត្វាតិ អនុពន្ធិត្វា អនុពន្ធិត្វា. វិតុទេន្តីតិ អសិធារូបមេហិ តិខិណេហិ លោហតុណ្ឌកេហិ វិជ្ឈិត្វា វិជ្ឈិត្វា ឥតោ ចិតោ ច ចរន្តិ គច្ឆន្តិ. សា សុទំ អដ្ដស្សរំ ករោតីតិ ឯត្ថ សុទន្តិ និបាតោ, សា អដ្ឋិកសង្ខលិកា អដ្ដស្សរំ អាតុរស្សរំ ករោតីតិ អត្ថោ. អកុសលវិបាកានុភវនត្ថំ កិរ យោជនប្បមាណាបិ តាទិសា អត្តភាវា និព្ពត្តន្តិ, បសាទុស្សទា ច ហោន្តិ បក្កគណ្ឌសទិសា. តស្មា សា អដ្ឋិកសង្ខលិកា ពលវវេទនាតុរា តាទិសំ សទ្ទមកាសីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា បុន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ‘‘វដ្ដគាមិសត្តា នាម ឯវរូបា អត្តភាវា ន មុច្ចន្តី’’តិ សត្តេសុ ការុញ្ញំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ ធម្មសំវេគំ ទស្សេន្តោ តស្ស មយ្ហំ, អាវុសោ, ឯតទហោសិ អច្ឆរិយំ វត ភោតិអាទិមាហ. តតោ ភគវា ថេរស្ស អានុភាវំ បកាសេន្តោ ចក្ខុភូតា វត, ភិក្ខវេ, សាវកា វិហរន្តីតិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខុ ភូតំ ជាតំ ឧប្បន្នំ ឯតេសន្តិ ចក្ខុភូតា, ភូតចក្ខុកា ឧប្បន្នចក្ខុកា ចក្ខុំ ឧប្បាទេត្វា វិហរន្តីតិ អត្ថោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. យត្រ ហិ នាមាតិ ឯត្ថ យត្រាតិ ការណវចនំ. តត្រាយំ អត្ថយោជនា – យស្មា នាម សាវកោបិ ឯវរូបំ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សក្ខិំ វា ករិស្សតិ, តស្មា អវោចុម្ហ – ‘‘ចក្ខុភូតា វត, ភិក្ខវេ, សាវកា វិហរន្តិ, ញាណភូតា វត, ភិក្ខវេ, សាវកា វិហរន្តី’’តិ. បុព្ពេវ មេ សោ, ភិក្ខវេ, សត្តោ ទិដ្ឋោតិ ពោធិមណ្ឌេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិវេធេន អប្បមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អប្បមាណេ សត្តនិកាយេ ភវគតិយោនិឋិតិនិវាសេ ច បច្ចក្ខំ ករោន្តេន មយា បុព្ពេវ សោ សត្តោ ទិដ្ឋោតិ វទតិ.

គោឃាតកោតិ គាវោ វធិត្វា អដ្ឋិតោ មំសំ មោចេត្វា វិក្កិណិត្វា ជីវិកំ កប្បនកសត្តោ. តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនាតិ តស្ស នានាចេតនាហិ អាយូហិតស្ស អបរាបរិយកម្មស្ស. តត្រ ហិ យាយ ចេតនាយ នរកេ បដិសន្ធិ ជនិតា, តស្សា វិបាកេ បរិក្ខីណេ អវសេសកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា អារម្មណំ កត្វា បុន បេតាទីសុ បដិសន្ធិ និព្ពត្តតិ, តស្មា សា បដិសន្ធិ កម្មសភាគតាយ អារម្មណសភាគតាយ វា ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសោ’’តិ វុច្ចតិ. អយញ្ច សត្តោ ឯវំ ឧប្បន្នោ. តេនាហ – ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ. តស្ស កិរ នរកា ចវនកាលេ និម្មំសកតានំ គុន្នំ អដ្ឋិរាសិយេវ និមិត្តំ អហោសិ. សោ បដិច្ឆន្នម្បិ តំ កម្មំ វិញ្ញូនំ បាកដំ វិយ ករោន្តោ អដ្ឋិសង្ខលិកបេតោ ជាតោ. បឋមំ.

២. បេសិសុត្តវណ្ណនា

២០៣. មំសបេសិវត្ថុស្មិំ គោឃាតកោតិ គោមំសបេសិយោ កត្វា សុក្ខាបេត្វា វល្លូរវិក្កយេន អនេកានិ វស្សានិ ជីវិកំ កប្បេសិ, តេនស្ស នរកា ចវនកាលេ មំសបេសិយេវ និមិត្តំ អហោសិ. សោ មំសបេសិបេតោ ជាតោ. ទុតិយំ.

៣. បិណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

២០៤. មំសបិណ្ឌវត្ថុស្មិំ សាកុណិកោតិ សកុណេ គហេត្វា វិក្កិណនកាលេ និប្បក្ខចម្មេ មំសបិណ្ឌមត្តេ កត្វា វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេសិ, តេនស្ស នរកា ចវនកាលេ មំសបិណ្ឌោវ និមិត្តំ អហោសិ. សោ មំសបិណ្ឌបេតោ ជាតោ. តតិយំ.

៤. និច្ឆវិសុត្តវណ្ណនា

២០៥. និច្ឆវិវត្ថុស្មិំ តស្ស ឱរព្ភិកស្ស ឯឡកេ វធិត្វា វធិត្វា និច្ចម្មេ កត្វា កប្បិតជីវិកស្ស បុរិមនយេនេវ និច្ចម្មំ ឯឡកសរីរំ និមិត្តំ អហោសិ. សោ និច្ឆវិបេតោ ជាតោ. ចតុត្ថំ.

៥. អសិលោមសុត្តវណ្ណនា

២០៦. អសិលោមវត្ថុស្មិំ សោ សូករិកោ ទីឃរត្តំ និវាបបុដ្ឋេ សូករេ អសិនា វធិត្វា វធិត្វា ទីឃរត្តំ ជីវិកំ កប្បេសិ, តស្ស ឧក្ខិត្តាសិកភាវោវ និមិត្តំ អហោសិ. តស្មា អសិលោមបេតោ ជាតោ. បញ្ចមំ.

៦. សត្តិសុត្តវណ្ណនា

២០៧. សត្តិលោមវត្ថុស្មិំ សោ មាគវិកោ ឯកំ មិគញ្ច សត្តិញ្ច គហេត្វា វនំ គន្ត្វា តស្ស មិគស្ស សមីបំ អាគតាគតេ មិគេ សត្តិយា វិជ្ឈិត្វា មារេសិ, តស្ស សត្តិយា វិជ្ឈនកភាវោយេវ និមិត្តំ អហោសិ. តស្មា សត្តិលោមបេតោ ជាតោ. ឆដ្ឋំ.

៧. ឧសុលោមសុត្តវណ្ណនា

២០៨. ឧសុលោមវត្ថុស្មិំ ការណិកោតិ រាជាបរាធិកេ អនេកាហិ ការណាហិ បីឡេត្វា អវសានេ កណ្ឌេន វិជ្ឈិត្វា មារណកបុរិសោ. សោ កិរ ‘‘អមុកស្មិំ បទេសេ វិទ្ធោ មរតី’’តិ ញត្វាវ វិជ្ឈតិ. តស្សេវំ ជីវិកំ កប្បេត្វា នរកេ ឧប្បន្នស្ស តតោ បក្កាវសេសេន ឥធូបបត្តិកាលេ ឧសុនា វិជ្ឈនភាវោយេវ និមិត្តំ អហោសិ. តស្មា ឧសុលោមបេតោ ជាតោ. សត្តមំ.

៨. សូចិលោមសុត្តវណ្ណនា

២០៩. សូចិលោមវត្ថុស្មិំ សូតោតិ អស្សទមកោ. គោទមកោតិបិ វទន្តិយេវ. តស្ស បតោទសូចិយា វិជ្ឈនភាវោយេវ និមិត្តំ អហោសិ. តស្មា សូចិលោមបេតោ ជាតោ. អដ្ឋមំ.

៩. ទុតិយសូចិលោមសុត្តវណ្ណនា

២១០. ទុតិយេ សូចិលោមវត្ថុស្មិំ សូចកោតិ បេសុញ្ញការកោ. សោ កិរ មនុស្សេ អញ្ញមញ្ញញ្ច ភិន្ទិ, រាជកុលេ ច ‘‘ឥមស្ស ឥមំ នាម អត្ថិ, ឥមិនា ឥទំ នាម កត’’ន្តិ សូចេត្វា សូចេត្វា អនយព្យសនំ បាបេសិ. តស្មា យថា តេន សូចេត្វា មនុស្សា ភិន្នា, តថា សូចីហិ ភេទនទុក្ខំ បច្ចនុភោតុំ កម្មមេវ និមិត្តំ កត្វា សូចិលោមបេតោ ជាតោ. នវមំ.

១០. កុម្ភណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

២១១. អណ្ឌភារិវត្ថុស្មិំ គាមកូដកោតិ វិនិច្ឆយាមច្ចោ. តស្ស កម្មសភាគតាយ កុម្ភមត្តា មហាឃដប្បមាណា អណ្ឌា អហេសុំ. សោ ហិ យស្មា រហោ បដិច្ឆន្នេ ឋានេ លញ្ជំ គហេត្វា កូដវិនិច្ឆយេន បាកដំ ទោសំ ករោន្តោ សាមិកេ អស្សាមិកេ អកាសិ, តស្មាស្ស រហស្សំ អង្គំ បាកដំ និព្ពត្តំ. យស្មា ទណ្ឌំ បដ្ឋបេន្តោ បរេសំ អសយ្ហំ ភារំ អារោបេសិ, តស្មាស្ស រហស្សំ អង្គំ អសយ្ហភារោ ហុត្វា និព្ពត្តំ. យស្មា យស្មិំ ឋានេ ឋិតេន សមេន ភវិតព្ពំ, តស្មិំ ឋត្វា វិសមោ អហោសិ, តស្មាស្ស រហស្សង្គេ វិសមា និសជ្ជាវ អហោសីតិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.