១៣. សទ្ធម្មប្បតិរូបកសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. តេរសមេ អញ្ញាយ សណ្ឋហិំសូតិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. សទ្ធម្មប្បតិរូបកន្តិ ទ្វេ សទ្ធម្មប្បតិរូបកានិ អធិគមសទ្ធម្មប្បតិរូបកញ្ច បរិយត្តិសទ្ធម្មប្បតិរូបកញ្ច. តត្ថ –

‘‘ឱភាសេ ចេវ ញាណេ ច, បីតិយា ច វិកម្បតិ;

បស្សទ្ធិយា សុខេ ចេវ, យេហិ ចិត្តំ បវេធតិ.

‘‘អធិមោក្ខេ ច បគ្គាហេ, ឧបដ្ឋានេ ច កម្បតិ;

ឧបេក្ខាវជ្ជនាយ ចេវ, ឧបេក្ខាយ ច និកន្តិយា.

‘‘ឥមានិ ទស ឋានានិ, បញ្ញា យស្ស បរិចិតា;

ធម្មុទ្ធច្ចកុសលោ ហោតិ, ន ច សម្មោហ គច្ឆតី’’តិ. (បដិ. ម. ២.៧); –

ឥទំ វិបស្សនាញាណស្ស ឧបក្កិលេសជាតំ អធិគមសទ្ធម្មប្បតិរូបកំ នាម. តិស្សោ បន សង្គីតិយោ អនារុឡ្ហំ ធាតុកថា អារម្មណកថា អសុភកថា ញាណវត្ថុកថា វិជ្ជាករណ្ឌកោតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ កថាវត្ថូហិ បរិពាហិរំ គុឡ្ហវិនយំ គុឡ្ហវេស្សន្តរំ គុឡ្ហមហោសធំ វណ្ណបិដកំ អង្គុលិមាលបិដកំ រដ្ឋបាលគជ្ជិតំ អាឡវកគជ្ជិតំ វេទល្លបិដកន្តិ អពុទ្ធវចនំ បរិយត្តិសទ្ធម្មប្បតិរូបកំ នាម.

ជាតរូបប្បតិរូបកន្តិ សុវណ្ណរសវិធានំ អារកូដមយំ សុវណ្ណវណ្ណំ អាភរណជាតំ. ឆណកាលេសុ ហិ មនុស្សា ‘‘អាភរណភណ្ឌកំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ អាបណំ គច្ឆន្តិ. អថ នេ អាបណិកា ឯវំ វទន្តិ, ‘‘សចេ តុម្ហេ អាភរណត្ថិកា, ឥមានិ គណ្ហថ. ឥមានិ ហិ ឃនានិ ចេវ វណ្ណវន្តានិ ច អប្បគ្ឃានិ ចា’’តិ. តេ តេសំ សុត្វា, ‘‘ការណំ ឥមេ វទន្តិ, ឥមានិ បិឡន្ធិត្វា សក្កា នក្ខត្តំ កីឡិតុំ, សោភន្តិ ចេវ អប្បគ្ឃានិ ចា’’តិ តានិ គហេត្វា គច្ឆន្តិ. សុវណ្ណភណ្ឌំ អវិក្កិយមានំ និទហិត្វា ឋបេតព្ពំ ហោតិ. ឯវំ តំ ជាតរូបប្បតិរូបកេ ឧប្បន្នេ អន្តរធាយតិ នាម.

អថ សទ្ធម្មស្ស អន្តរធានំ ហោតីតិ អធិគមសទ្ធម្មស្ស បដិបត្តិសទ្ធម្មស្ស បរិយត្តិសទ្ធម្មស្សាតិ តិវិធស្សាបិ សទ្ធម្មស្ស អន្តរធានំ ហោតិ. បឋមពោធិយញ្ហិ ភិក្ខូ បដិសម្ភិទប្បត្តា អហេសុំ. អថ កាលេ គច្ឆន្តេ បដិសម្ភិទា បាបុណិតុំ ន សក្ខិំសុ, ឆឡភិញ្ញា អហេសុំ. តតោ ឆ អភិញ្ញា បាបុណិតុំ អសក្កោន្តា តិស្សោ វិជ្ជា បាបុណិំសុ. ឥទានិ កាលេ គច្ឆន្តេ តិស្សោ វិជ្ជា បាបុណិតុំ អសក្កោន្តា អាសវក្ខយមត្តំ បាបុណិស្សន្តិ. តម្បិ អសក្កោន្តា អនាគាមិផលំ, តម្បិ អសក្កោន្តា សកទាគាមិផលំ, តម្បិ អសក្កោន្តា សោតាបត្តិផលំ. គច្ឆន្តេ កាលេ សោតាបត្តិផលម្បិ បត្តុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. អថ នេសំ យទា វិបស្សនា ឥមេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋា អារទ្ធមត្តាវ ឋស្សតិ, តទា អធិគមសទ្ធម្មោ អន្តរហិតោ នាម ភវិស្សតិ.

បឋមពោធិយញ្ហិ ភិក្ខូ ចតុន្នំ បដិសម្ភិទានំ អនុច្ឆវិកំ បដិបត្តិំ បូរយិំសុ. គច្ឆន្តេ កាលេ តំ អសក្កោន្តា ឆន្នំ អភិញ្ញានំ, តម្បិ អសក្កោន្តា តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ, តម្បិ អសក្កោន្តា អរហត្តផលមត្តស្ស. គច្ឆន្តេ បន កាលេ អរហត្តស្ស អនុច្ឆវិកំ បដិបត្តិំ បូរេតុំ អសក្កោន្តា អនាគាមិផលស្ស អនុច្ឆវិកំ បដិបត្តិំ បូរេស្សន្តិ, តម្បិ អសក្កោន្តា សកទាគាមិផលស្ស, តម្បិ អសក្កោន្តា សោតាបត្តិផលស្ស. យទា បន សោតាបត្តិផលស្សបិ អនុច្ឆវិកំ បដិបទំ បូរេតុំ អសក្កោន្តា សីលបារិសុទ្ធិមត្តេវ ឋស្សន្តិ, តទា បដិបត្តិសទ្ធម្មោ អន្តរហិតោ នាម ភវិស្សតិ.

យាវ បន តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ វត្តតិ, ន តាវ សាសនំ អន្តរហិតន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. តិដ្ឋន្តុ តីណិ វា, អភិធម្មបិដកេ អន្តរហិតេ ឥតរេសុ ទ្វីសុ តិដ្ឋន្តេសុបិ អន្តរហិតន្តិ ន វត្តព្ពមេវ. ទ្វីសុ អន្តរហិតេសុ វិនយបិដកមត្តេ ឋិតេបិ, តត្រាបិ ខន្ធកបរិវារេសុ អន្តរហិតេសុ ឧភតោវិភង្គមត្តេ, មហាវិនយេ អន្តរហិតេ ទ្វីសុ បាតិមោក្ខេសុ វត្តមានេសុបិ សាសនំ អនន្តរហិតមេវ. យទា បន ទ្វេ បាតិមោក្ខា អន្តរធាយិស្សន្តិ, អថ បរិយត្តិសទ្ធម្មស្ស អន្តរធានំ ភវិស្សតិ. តស្មិំ អន្តរហិតេ សាសនំ អន្តរហិតំ នាម ហោតិ. បរិយត្តិយា ហិ អន្តរហិតាយ បដិបត្តិ អន្តរធាយតិ, បដិបត្តិយា អន្តរហិតាយ អធិគមោ អន្តរធាយតិ. កិំ ការណា? អយញ្ហិ បរិយត្តិ បដិបត្តិយា បច្ចយោ ហោតិ, បដិបត្តិ អធិគមស្ស. ឥតិ បដិបត្តិតោបិ បរិយត្តិមេវ បមាណំ.

ននុ ច កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កបិលោ នាម អនារាធកភិក្ខុ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ ពីជនិំ គហេត្វា អាសនេ និសិន្នោ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ វត្តន្តា’’តិ បុច្ឆិ, អថ តស្ស ភយេន យេសម្បិ បាតិមោក្ខោ វត្តតិ, តេបិ ‘‘មយំ វត្តាមា’’តិ អវត្វា ‘‘ន វត្តាមា’’តិ វទិំសុ, សោ ពីជនិំ ឋបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា គតោ, តទា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនំ ឱសក្កិតន្តិ? កិញ្ចាបិ ឱសក្កិតំ, បរិយត្តិ បន ឯកន្តេនេវ បមាណំ. យថា ហិ មហតោ តឡាកស្ស បាឡិយា ថិរាយ ឧទកំ ន ឋស្សតីតិ ន វត្តព្ពំ, ឧទកេ សតិ បទុមាទីនិ បុប្ផានិ ន បុប្ផិស្សន្តីតិ ន វត្តព្ពំ, ឯវមេវ មហាតឡាកស្ស ថិរបាឡិសទិសេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ សតិ មហាតឡាកេ ឧទកសទិសា បដិបត្តិបូរកា កុលបុត្តា នត្ថីតិ ន វត្តព្ពា, តេសុ សតិ មហាតឡាកេ បទុមាទីនិ បុប្ផានិ វិយ សោតាបន្នាទយោ អរិយបុគ្គលា នត្ថីតិ ន វត្តព្ពាតិ ឯវំ ឯកន្តតោ បរិយត្តិយេវ បមាណំ.

បថវីធាតូតិ ទ្វេ សតសហស្សានិ ចត្តារិ ច នហុតានិ ពហលា មហាបថវី. អាបោធាតូតិ បថវិតោ បដ្ឋាយ យាវ សុភកិណ្ហព្រហ្មលោកា ឧគ្គតំ កប្បវិនាសកំ ឧទកំ. តេជោធាតូតិ បថវិតោ បដ្ឋាយ យាវ អាភស្សរព្រហ្មលោកា ឧគ្គតោ កប្បវិនាសកោ អគ្គិ. វាយោធាតូតិ បថវិតោ បដ្ឋាយ យាវ វេហប្ផលព្រហ្មលោកា ឧគ្គតោ កប្បវិនាសកោ វាយុ. ឯតេសុ ហិ ឯកធម្មោបិ សត្ថុ សាសនំ អន្តរធាបេតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ឯវមាហ. ឥធេវ តេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ លោហតោ លោហខាទកំ មលំ វិយ ឥមស្មិំ មយ្ហំយេវ សាសនេ តេ ឧប្បជ្ជន្តិ. មោឃបុរិសាតិ តុច្ឆបុរិសា.

អាទិកេនេវ ឱបិលវតីតិ ឯត្ថ អាទិកេនាតិ អាទានេន គហណេន. ឱបិលវតីតិ និមុជ្ជតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ឧទកចរា នាវា ភណ្ឌំ គណ្ហន្តី និមុជ្ជតិ, ឯវំ បរិយត្តិអាទីនំ បូរណេន សទ្ធម្មស្ស អន្តរធានំ ន ហោតិ. បរិយត្តិយា ហិ ហាយមានាយ បដិបត្តិ ហាយតិ, បដិបត្តិយា ហាយមានាយ អធិគមោ ហាយតិ. បរិយត្តិយា បូរយមានាយ បរិយត្តិធរា បុគ្គលា បដិបត្តិំ បូរេន្តិ, បដិបត្តិបូរកា អធិគមំ បូរេន្តិ. ឥតិ នវចន្ទោ វិយ បរិយត្តិយាទីសុ វឌ្ឍមានាសុ មយ្ហំ សាសនំ វឌ្ឍតិ យេវាតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ យេហិ ធម្មេហិ សទ្ធម្មស្ស អន្តរធានញ្ចេវ ឋិតិ ច ហោតិ, តេ ទស្សេន្តោ បញ្ច ខោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឱក្កមនីយាតិ អវក្កមនីយា, ហេដ្ឋាគមនីយាតិ អត្ថោ. សត្ថរិ អគារវាតិអាទីសុ អគារវាតិ គារវរហិតា. អប្បតិស្សាតិ អប្បតិស្សយា អនីចវុត្តិកា. តត្ថ យោ ចេតិយង្គណំ អារោហន្តោ ឆត្តំ ធារេតិ, ឧបាហនំ ធារេតិ, អញ្ញតោ ឱលោកេត្វា កថំ កថេន្តោ គច្ឆតិ, អយំ សត្ថរិ អគារវោ នាម.

យោ ធម្មស្សវនស្ស កាលេ សង្ឃុដ្ឋេ ទហរសាមណេរេហិ បរិវារិតោ និសីទតិ, អញ្ញានិ វា នវកម្មាទីនិ ករោតិ, ធម្មស្សវនគ្គេ និសិន្នោ និទ្ទាយតិ, វិក្ខិត្តោ វា អញ្ញំ កថេន្តោ និសីទតិ, អយំ ធម្មេ អគារវោ នាម.

យោ ថេរុបដ្ឋានំ គន្ត្វា, អវន្ទិត្វា និសីទតិ, ហត្ថបល្លត្ថិកំ ទុស្សបល្លត្ថិកំ ករោតិ, អញ្ញំ វា បន ហត្ថបាទកុក្កុច្ចំ ករោតិ, វុឌ្ឍានំ សន្តិកេ អនជ្ឈិដ្ឋោ កថេតិ, អយំ សង្ឃេ អគារវោ នាម.

តិស្សោ បន សិក្ខា អបូរេន្តោវ សិក្ខាយ អគារវោ នាម ហោតិ. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ អនិព្ពត្តេន្តោ តាសំ វា បន និព្ពត្តនត្ថាយ បយោគំ អករោន្តោ សមាធិស្មិំ អគារវោ នាម. សុក្កបក្ខោ វុត្តវិបល្លាសេនេវ វេទិតព្ពោតិ. តេរសមំ.

កស្សបសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.