១១. ចីវរសុត្តវណ្ណនា

១៥៤. ឯកាទសមេ ទក្ខិណាគិរិស្មិន្តិ រាជគហំ បរិវារេត្វា ឋិតស្ស គិរិនោ ទក្ខិណភាគេ ជនបទោ ទក្ខិណាគិរិ នាម, តស្មិំ ចារិកំ ចរតីតិ អត្ថោ. ចារិកា ច នាម ទុវិធា ហោតិ តុរិតចារិកា ច អតុរិតចារិកា ច. តត្ថ យំ ឯកច្ចោ ឯកំ កាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា បត្តចីវរំ អំសេ លគ្គេត្វា ឆត្តំ អាទាយ សរីរតោ សេទេហិ បគ្ឃរន្តេហិ ទិវសេន សត្តដ្ឋយោជនានិ គច្ឆតិ, យំ វា បន ពុទ្ធា កិញ្ចិទេវ ពោធនេយ្យសត្តំ ទិស្វា យោជនសតម្បិ យោជនសហស្សម្បិ ខណេន គច្ឆន្តិ, ឯសា តុរិតចារិកា នាម. ទេវសិកំ បន គាវុតំ អឌ្ឍយោជនំ តិគាវុតំ យោជនន្តិ ឯត្តកំ អទ្ធានំ អជ្ជតនាយ និមន្តនំ អធិវាសយតោ ជនសង្គហំ ករោតោ គមនំ, ឯសា អតុរិតចារិកា នាម. អយំ ឥធ អធិប្បេតា.

ននុ ច ថេរោ បញ្ចវីសតិ វស្សានិ ឆាយា វិយ ទសពលស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ គច្ឆន្តោវ អហោសិ, ‘‘កហំ អានន្ទោ’’តិ វចនស្ស ឱកាសមេវ ន អទាសិ, សោ កិស្មិំ កាលេ ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ចារិកំ ចរិតុំ ឱកាសំ លភតីតិ? សត្ថុ បរិនិព្ពានសំវច្ឆរេ. បរិនិព្ពុតេ កិរ សត្ថរិ មហាកស្សបត្ថេរោ សត្ថុ បរិនិព្ពានេ សន្និបតិតស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា, ‘‘អាវុសោ, មយំ រាជគហេ វស្សំ វសន្តា ធម្មវិនយំ សង្គាយិស្សាម, តុម្ហេ បុរេ វស្សូបនាយិកាយ អត្តនោ បលិពោធំ ឧច្ឆិន្ទិត្វា រាជគហេ សន្និបតថា’’តិ វត្វា អត្តនា រាជគហំ គតោ. អានន្ទត្ថេរោបិ ភគវតោ បត្តចីវរំ អាទាយ មហាជនំ សញ្ញាបេន្តោ សាវត្ថិំ គន្ត្វា តតោ និក្ខម្ម រាជគហំ គច្ឆន្តោ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

យេភុយ្យេន កុមារភូតាតិ យេ តេ ហីនាយាវត្តា នាម, តេ យេភុយ្យេន កុមារកា ទហរា តរុណា ឯកវស្សិកទ្វេវស្សិកា ភិក្ខូ ចេវ អនុបសម្បន្នកុមារកា ច. កស្មា បនេតេ បព្ពជិតា, កស្មា ហីនាយាវត្តាតិ? តេសំ កិរ មាតាបិតរោ ចិន្តេសុំ – ‘‘អានន្ទត្ថេរោ សត្ថុ វិស្សាសិកោ អដ្ឋ វរេ យាចិត្វា ឧបដ្ឋហតិ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ សត្ថារំ គហេត្វា គន្តុំ សក្កោតិ, អម្ហាកំ ទារកេ ឯតស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេម, សោ សត្ថារំ គហេត្វា អាគមិស្សតិ, តស្មិំ អាគតេ មយំ មហាសក្ការំ កាតុំ លភិស្សាមា’’តិ. ឥមិនា តាវ ការណេន នេសំ ញាតកា តេ បព្ពាជេសុំ. សត្ថរិ បន បរិនិព្ពុតេ តេសំ សា បត្ថនា ឧបច្ឆិន្នា, អថ តេ ឯកទិវសេនេវ ឧប្បព្ពាជេសុំ.

យថាភិរន្តន្តិ យថារុចិយា យថាអជ្ឈាសយេន. តិកភោជនំ បញ្ញត្តន្តិ, ឥទំ ‘‘គណភោជនេ អញ្ញត្រ សមយា បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២១១). ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ តិណ្ណំ ជនានំ អកប្បិយនិមន្តនំ សាទិយិត្វា ឯកតោ បដិគ្គណ្ហន្តានម្បិ អនាបត្តិ, តស្មា ‘‘តិកភោជន’’ន្តិ វុត្តំ.

ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយាតិ ទុស្សីលបុគ្គលានំ និគ្គណ្ហនត្ថំ. បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយាតិ ទុម្មង្កូនំ និគ្គហេនេវ បេសលានំ ឧបោសថបវារណា វត្តន្តិ, សមគ្គវាសោ ហោតិ, អយំ តេសំ ផាសុវិហារោ ហោតិ, ឥមស្ស ផាសុវិហារស្ស អត្ថាយ. មា បាបិច្ឆា បក្ខំ និស្សាយ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យុន្តិ យថា ទេវទត្តោ សបរិសោ កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជន្តោ បាបិច្ឆេ និស្សាយ សង្ឃំ ភិន្ទិ, ឯវំ អញ្ញេបិ បាបិច្ឆា គណពន្ធេន កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជមានា គណំ វឌ្ឍេត្វា តំ បក្ខំ និស្សាយ មា សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យុន្តិ, ឥតិ ឥមិនា ការណេន បញ្ញត្តន្តិ អត្ថោ. កុលានុទ្ទយតាយ ចាតិ ភិក្ខុសង្ឃេ ឧបោសថបវារណំ កត្វា សមគ្គវាសំ វសន្តេ មនុស្សា សលាកភត្តាទីនិ ទត្វា សគ្គបរាយណា ភវន្តិ, ឥតិ ឥមាយ កុលានុទ្ទយតាយ ច បញ្ញត្តន្តិ អត្ថោ.

សស្សឃាតំ មញ្ញេ ចរសីតិ សស្សំ ឃាតេន្តោ វិយ អាហិណ្ឌសិ. កុលូបឃាតំ មញ្ញេ ចរសីតិ កុលានិ ឧបឃាតេន្តោ វិយ ហនន្តោ វិយ អាហិណ្ឌសិ. ឱលុជ្ជតីតិ វិសេសេន បលុជ្ជតិ ភិជ្ជតិ. បលុជ្ជន្តិ ខោ តេ, អាវុសោ, នវប្បាយាតិ, អាវុសោ, ឯតេ តុយ្ហំ បាយេន យេភុយ្យេន នវកា ឯកវស្សិកទុវស្សិកា ទហរា ចេវ សាមណេរា ច បលុជ្ជន្តិ ភិជ្ជន្តិ. ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសីតិ អយំ កុមារកោ អត្តនោ បមាណំ ន ជានាតីតិ ថេរំ តជ្ជេន្តោ អាហ.

កុមារកវាទា ន មុច្ចាមាតិ កុមារកវាទតោ ន មុច្ចាម. តថា ហិ បន ត្វន្តិ ឥទមស្ស ឯវំ វត្តព្ពតាយ ការណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យស្មា ត្វំ ឥមេហិ នវេហិ ភិក្ខូហិ ឥន្ទ្រិយសំវររហិតេហិ សទ្ធិំ វិចរសិ, តស្មា កុមារកេហិ សទ្ធិំ វិចរន្តោ កុមារកោតិ វត្តព្ពតំ អរហសីតិ.

អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ សមានោតិ ឥទំ យស្មា ថេរស្ស ឥមស្មិំ សាសនេ នេវ អាចរិយោ ន ឧបជ្ឈាយោ បញ្ញាយតិ, សយំ កាសាយានិ គហេត្វា និក្ខន្តោ, តស្មា អនត្តមនតាយ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពតំ អារោបយមានា អាហ.

សហសាតិ ឯត្ថ រាគមោហចារោបិ សហសាចារោ, ឥទំ បន ទោសចារវសេន វុត្តំ. អប្បដិសង្ខាតិ អប្បច្ចវេក្ខិត្វា, ឥទានិ អត្តនោ បព្ពជ្ជំ សោធេន្តោ យត្វាហំ, អាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសិតុន្តិ ឋបេត្វា ភគវន្តំ អញ្ញំ មយ្ហំ សត្ថាតិ ឯវំ ឧទ្ទិសិតុំ ន ជានាមិ. សម្ពាធោ ឃរាវាសោតិអាទីសុ សចេបិ សដ្ឋិហត្ថេ ឃរេ យោជនសតន្តរេបិ វា ទ្វេ ជាយម្បតិកា វសន្តិ, តថាបិ តេសំ សកិញ្ចនសបលិពោធដ្ឋេន ឃរាវាសោ សម្ពាធោយេវ. រជាបថោតិ រាគរជាទីនំ ឧដ្ឋានដ្ឋានន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ‘‘អាគមនបថោ’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អលគ្គនដ្ឋេន អព្ភោកាសោ វិយាតិ អព្ភោកាសោ. បព្ពជិតោ ហិ កូដាគាររតនមយបាសាទទេវវិមានាទីសុ បិហិតទ្វារវាតបានេសុ បដិច្ឆន្នេសុ វសន្តោបិ នេវ លគ្គតិ ន សជ្ជតិ ន ពជ្ឈតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា’’តិ. អបិច សម្ពាធោ ឃរាវាសោ កុសលកិរិយាយ ឱកាសាភាវតោ រជាបថោ អសំវុតសង្ការដ្ឋានំ វិយ រជានំ, កិលេសរជានំ សន្និបាតដ្ឋានតោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា កុសលកិរិយាយ យថា សុខំ ឱកាសសព្ភាវតោ.

នយិទំ សុករំ…បេ… បព្ពជេយ្យន្តិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបកថា – យទេតំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកម្បិ ទិវសំ អខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ចរិតព្ពំ, ឯកទិវសម្បិ ច កិលេសមលេន អមលីនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ, សង្ខលិខិតំ លិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ ចរិតព្ពំ, ឥទំ ន សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្តបរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុំ, យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កសាយរសបីតតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា បរិទហិត្វា អគារស្មា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជ្ជេយ្យន្តិ. ឯត្ថ ច យស្មា អគារស្ស ហិតំ កសិវណិជ្ជាទិកម្មំ អគារិយន្តិ វុច្ចតិ, តំ បព្ពជ្ជាយ នត្ថិ, តស្មា បព្ពជ្ជា អនគារិយាតិ ញាតព្ពា, តំ អនគារិយំ. បព្ពជេយ្យន្តិ បដិបជ្ជេយ្យំ.

បដបិលោតិកានន្តិ ជិណ្ណបិលោតិកានំ តេរសហត្ថោបិ ហិ នវសាដកោ ទសានំ ឆិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ បិលោតិកាតិ វុច្ចតិ. ឥតិ មហារហានិ វត្ថានិ ឆិន្ទិត្វា កតំ សង្ឃាដិំ សន្ធាយ ‘‘បដបិលោតិកានំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ វុត្តំ. អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោតិ អឌ្ឍយោជនតោ បដ្ឋាយ មគ្គោ អទ្ធានន្តិ វុច្ចតិ, តំ អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ, ទីឃមគ្គំ បដិបន្នោតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យថា ឯស បព្ពជិតោ, យថា ច អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ, ឥមស្សត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ អនុបុព្ពិកថា កថេតព្ពា – អតីតេ កិរ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា ឧទបាទិ, តស្មិំ ហំសវតីនគរំ ឧបនិស្សាយ ខេមេ មិគទាយេ វិហរន្តេ វេទេហោ នាម កុដុម្ពិកោ អសីតិកោដិធនវិភវោ បាតោវ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ គន្ធបុប្ផាទីនិ គហេត្វា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា មហានិសភត្ថេរំ នាម តតិយសាវកំ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធុតវាទានំ យទិទំ និសភោ’’តិ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. ឧបាសកោ តំ សុត្វា បសន្នោ ធម្មកថាវសានេ មហាជនេ ឧដ្ឋាយ គតេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ អធិវាសេថា’’តិ អាហ. មហា ខោ, ឧបាសក, ភិក្ខុសង្ឃោតិ. កិត្តកោ ភគវាតិ. អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សន្តិ. ភន្តេ, ឯកំ សាមណេរម្បិ វិហារេ អសេសេត្វា ភិក្ខំ អធិវាសេថាតិ. សត្ថា អធិវាសេសិ. ឧបាសកោ សត្ថុ អធិវាសនំ វិទិត្វា គេហំ គន្ត្វា មហាទានំ សជ្ជេត្វា បុនទិវសេ សត្ថុ កាលំ អារោចាបេសិ. សត្ថា បត្តចីវរមាទាយ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឧបាសកស្ស ឃរំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ ទក្ខិណោទកាវសានេ យាគុភត្តាទីនិ សម្បដិច្ឆន្តោ ភត្តវិស្សគ្គំ អកាសិ. ឧបាសកោបិ សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិ.

តស្មិំ អន្តរេ មហានិសភត្ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តមេវ វីថិំ បដិបជ្ជិ. ឧបាសកោ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘បត្តំ, ភន្តេ, នោ ទេថា’’តិ អាហ. ថេរោ បត្តំ អទាសិ. ភន្តេ, ឥធេវ បវិសថ, សត្ថាបិ គេហេ និសិន្នោតិ. ន វដ្ដិស្សតិ ឧបាសកាតិ. ឧបាសកោ ថេរស្ស បត្តំ គហេត្វា បិណ្ឌបាតស្ស បូរេត្វា នីហរិត្វា អទាសិ. តតោ ថេរំ អនុគន្ត្វា និវត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ភន្តេ, មហានិសភត្ថេរោ ‘សត្ថា គេហេ និសិន្នោ’តិ វុត្តេបិ បវិសិតុំ ន ឥច្ឆិ, អត្ថិ នុ ខោ ឯតស្ស តុម្ហាកំ គុណេហិ អតិរេកោ គុណោ’’តិ. ពុទ្ធានញ្ច វណ្ណមច្ឆេរំ នាម នត្ថិ. អថ សត្ថា ឯវមាហ – ‘‘ឧបាសក, មយំ ភិក្ខំ អាគមយមានា គេហេ និសីទាម, សោ ភិក្ខុ ន ឯវំ និសីទិត្វា ភិក្ខំ ឧទិក្ខតិ. មយំ គាមន្តសេនាសនេ វសាម, សោ អរញ្ញស្មិំយេវ វសតិ. មយំ ឆន្នេ វសាម, សោ អព្ភោកាសម្ហិយេវ វសតិ. ឥតិ តស្ស អយញ្ច អយញ្ច គុណោ’’តិ មហាសមុទ្ទំ បូរយមានោវ កថេសិ. ឧបាសកោ បកតិយាបិ ជលមានទីបោ តេលេន អាសិត្តោ វិយ សុដ្ឋុតរំ បសន្នោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ មយ្ហំ អញ្ញាយ សម្បត្តិយា, អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ធុតវាទានំ អគ្គភាវត្ថាយ បត្ថនំ ករិស្សាមី’’តិ?

សោ បុនបិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា តេនេវ និយាមេន សត្ត ទិវសានិ ទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សស្ស តិចីវរានិ ទត្វា សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ឯវមាហ – ‘‘យំ មេ, ភន្តេ, សត្ត ទិវសានិ ទានំ ទេន្តស្ស មេត្តំ កាយកម្មំ មេត្តំ វចីកម្មំ មេត្តំ មនោកម្មំ, ឥមិនាហំ ន អញ្ញំ ទេវសម្បត្តិំ វា សក្កមារព្រហ្មសម្បត្តិំ វា បត្ថេមិ, ឥទំ បន មេ កម្មំ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ មហានិសភត្ថេរេន បត្តដ្ឋានន្តរំ បាបុណនត្ថាយ តេរសធុតង្គធរានំ អគ្គភាវស្ស បច្ចយោ ហោតូ’’តិ. សត្ថា ‘‘មហន្តំ ឋានំ ឥមិនា បត្ថិតំ, សមិជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ’’តិ ឱលោកេន្តោ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា អាហ – ‘‘មនាបំ តេ ឋានំ បត្ថិតំ, អនាគតេ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ត្វំ តតិយសាវកោ មហាកស្សបត្ថេរោ នាម ភវិស្សសី’’តិ. តំ សុត្វា ឧបាសកោ ‘‘ពុទ្ធានំ ទ្វេ កថា នាម នត្ថី’’តិ បុនទិវសេ បត្តព្ពំ វិយ តំ សម្បត្តិំ អមញ្ញិត្ថ. សោ យាវតាយុកំ សីលំ រក្ខិត្វា តត្ថ កាលង្កតោ សគ្គេ និព្ពត្តិ.

តតោ បដ្ឋាយ ទេវមនុស្សេសុ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិបស្សិម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេ ពន្ធុមតីនគរំ និស្សាយ ខេមេ មិគទាយេ វិហរន្តេ ទេវលោកា ចវិត្វា អញ្ញតរស្មិំ បរិជិណ្ណេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. តស្មិញ្ច កាលេ ‘‘វិបស្សី ភគវា សត្តមេ សត្តមេ សំវច្ឆរេ ធម្មំ កថេតី’’តិ មហន្តំ កោលាហលំ ហោតិ. សកលជម្ពុទីបេ ទេវតា ‘‘សត្ថា ធម្មំ កថេស្សតី’’តិ អារោចេន្តិ, ព្រាហ្មណោ តំ សាសនំ អស្សោសិ. តស្ស ច និវាសនសាដកោ ឯកោ ហោតិ, តថា ព្រាហ្មណិយា, បារុបនំ បន ទ្វិន្នម្បិ ឯកមេវ. សកលនគរេ ‘‘ឯកសាដកព្រាហ្មណោ’’តិ បញ្ញាយតិ. ព្រាហ្មណានំ កេនចិទេវ កិច្ចេន សន្និបាតេ សតិ ព្រាហ្មណិំ គេហេ ឋបេត្វា សយំ គច្ឆតិ, ព្រាហ្មណីនំ សន្និបាតេ សតិ សយំ គេហេ តិដ្ឋតិ, ព្រាហ្មណី តំ វត្ថំ បារុបិត្វា គច្ឆតិ. តស្មិំ បន ទិវសេ ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណិំ អាហ – ‘‘ភោតិ, កិំ រត្តិំ ធម្មស្សវនំ សុណិស្សសិ ទិវា’’តិ? ‘‘មយំ មាតុគាមជាតិកា នាម រត្តិំ សោតុំ ន សក្កោម, ទិវា សោស្សាមី’’តិ ព្រាហ្មណំ គេហេ ឋបេត្វា វត្ថំ បារុបិត្វា ឧបាសិកាហិ សទ្ធិំ ទិវា គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តេ និសិន្នា ធម្មំ សុត្វា ឧបាសិកាហិយេវ សទ្ធិំ អាគមាសិ. អថ ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណិំ គេហេ ឋបេត្វា វត្ថំ បារុបិត្វា វិហារំ គតោ.

តស្មិំ ច សមយេ សត្ថា បរិសមជ្ឈេ អលង្កតធម្មាសនេ សន្និសិន្នោ ចិត្តពីជនិំ អាទាយ អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ សិនេរុំ មត្ថំ កត្វា សាគរំ និម្មថេន្តោ វិយ ធម្មកថំ កថេតិ. ព្រាហ្មណស្ស បរិសន្តេ និសិន្នស្ស ធម្មំ សុណន្តស្ស បឋមយាមស្មិំយេវ សកលសរីរំ បូរយមានា បញ្ចវណ្ណា បីតិ ឧប្បជ្ជិ. សោ បារុតវត្ថំ សង្ឃរិត្វា ‘‘ទសពលស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. អថស្ស អាទីនវសហស្សំ ទស្សយមានំ មច្ឆេរំ ឧប្បជ្ជិ, សោ ‘‘ព្រាហ្មណិយា ច មយ្ហញ្ច ឯកមេវ វត្ថំ, អញ្ញំ កិញ្ចិ បារុបនំ នត្ថិ, អបារុបិត្វា ច នាម ពហិ ចរិតុំ ន សក្កា’’តិ សព្ពថាបិ អទាតុកាមោ អហោសិ. អថស្ស និក្ខន្តេ បឋមយាមេ មជ្ឈិមយាមេបិ តថេវ បីតិ ឧប្បជ្ជិ, សោ តថេវ ច ចិន្តេត្វា តថេវ អទាតុកាមោ អហោសិ. អថស្ស មជ្ឈិមយាមេ និក្ខន្តេ បច្ឆិមយាមេបិ តថេវ បីតិ ឧប្បជ្ជិ, សោ ‘‘តរណំ វា ហោតុ មរណំ វា, បច្ឆាបិ ជានិស្សាមី’’តិ វត្ថំ សង្ឃរិត្វា សត្ថុ បាទមូលេ ឋបេសិ. តតោ វាមហត្ថំ អាភុជិត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន តិក្ខត្តុំ អប្ផោដេត្វា ‘‘ជិតំ មេ ជិតំ មេ’’តិ តយោ វារេ នទិ.

តស្មិញ្ច សមយេ ពន្ធុមរាជា ធម្មាសនស្ស បច្ឆតោ អន្តោសាណិយំ និសិន្នោ ធម្មំ សុណាតិ. រញ្ញោ ច នាម ‘‘ជិតំ មេ’’តិ សទ្ទោ អមនាបោ ហោតិ. សោ បុរិសំ បេសេសិ ‘‘គច្ឆ ឯតំ បុច្ឆ កិំ វទេសី’’តិ? សោ តេន គន្ត្វា បុច្ឆិតោ អាហ – ‘‘អវសេសា ហត្ថិយានាទីនិ អារុយ្ហ អសិចម្មាទីនិ គហេត្វា បរសេនំ ជិនន្តិ, ន តំ អច្ឆរិយំ, អហំ បន បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តស្ស កូដគោណស្ស មុគ្គរេន សីសំ ភិន្ទិត្វា តំ បលាបេន្តោ វិយ មច្ឆេរចិត្តំ មទ្ទិត្វា បារុតវត្ថំ ទសពលស្ស អទាសិំ, តំ មេ មច្ឆរិយំ ជិត’’ន្តិ អាហ. បុរិសោ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា អាហ – ‘‘អម្ហេ ភណេ ទសពលស្ស អនុរូបំ ន ជានិម្ហា, ព្រាហ្មណោ បន ជានី’’តិ វត្ថយុគម្បិ បេសេសិ. តំ ទិស្វា ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មយ្ហំ តុណ្ហី និសិន្នស្ស បឋមំ កិញ្ចិ អទត្វា សត្ថុ គុណេ កថេន្តស្ស អទាសិ, សត្ថុ គុណេ បដិច្ច ឧប្បន្នេន មយ្ហំ កោ អត្ថោ’’តិ តម្បិ វត្ថយុគំ ទសពលស្សេវ អទាសិ. រាជា ‘‘កិំ ព្រាហ្មណេន កត’’ន្តិ? បុច្ឆិត្វា, ‘‘តម្បិ តេន វត្ថយុគំ តថាគតស្សេវ ទិន្ន’’ន្តិ សុត្វា អញ្ញានិ ទ្វេ វត្ថយុគានិ បេសេសិ. សោ តានិបិ អទាសិ. រាជា អញ្ញានិបិ ចត្តារីតិ ឯវំ យាវ ទ្វត្តិំស វត្ថយុគានិ បេសេសិ. អថ ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥទំ វឌ្ឍេត្វា គហណំ វិយ ហោតី’’តិ អត្តនោ អត្ថាយ ឯកំ ព្រាហ្មណិយា អត្ថាយ ឯកន្តិ ទ្វេ វត្ថយុគានិ គហេត្វា តិំស យុគានិ តថាគតស្សេវ អទាសិ. តតោ បដ្ឋាយ ច សត្ថុ វិស្សាសិកោ ជាតោ.

អថ នំ រាជា ឯកទិវសំ សីតសមយេ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តំ ទិស្វា សតសហស្សគ្ឃនិកំ អត្តនោ បារុតំ រត្តកម្ពលំ ទត្វា អាហ – ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឥទំ បារុបិត្វា ធម្មំ សុណាហី’’តិ. សោ ‘‘កិំ មេ ឥមិនា កម្ពលេន ឥមស្មិំ បូតិកាយេ ឧបនីតេនា’’តិ? ចិន្តេត្វា, អន្តោគន្ធកុដិយំ តថាគតមញ្ចស្ស ឧបរិ វិតានំ កត្វា អគមាសិ. អថ ឯកទិវសំ រាជា បាតោវ វិហារំ គន្ត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំ សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិ. តស្មិញ្ច សមយេ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ កម្ពលំ បដិហញ្ញន្តិ, កម្ពលោ អតិវិយ វិរោចតិ. រាជា ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ សញ្ជានិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ ឯស កម្ពលោ, អម្ហេហិ ឯកសាដកព្រាហ្មណស្ស ទិន្នោ’’តិ. តុម្ហេហិ, មហារាជ, ព្រាហ្មណោ បូជិតោ, ព្រាហ្មណេន អហំ បូជិតោតិ. រាជា ‘‘ព្រាហ្មណោ យុត្តកំ អញ្ញាសិ, ន មយ’’ន្តិ បសីទិត្វា យំ មនុស្សានំ ឧបការភូតំ, តំ សព្ពំ អដ្ឋដ្ឋកំ កត្វា សព្ពដ្ឋកំ នាម ទានំ ទត្វា បុរោហិតដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោបិ ‘‘អដ្ឋដ្ឋកំ នាម ចតុសដ្ឋិ ហោតី’’តិ ចតុសដ្ឋិ សលាកភត្តានិ ឧបនិពន្ធាបេត្វា យាវជីវំ ទានំ ទត្វា សីលំ រក្ខិត្វា តតោ ចុតោ សគ្គេ និព្ពត្តិ.

បុន តតោ ចុតោ ឥមស្មិំ កប្បេ កោណាគមនស្ស ច ភគវតោ កស្សបទសពលស្ស ចាតិ ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ អន្តរេ ពារាណសិយំ កុដុម្ពិយឃរេ និព្ពត្តោ, សោ វុទ្ធិមន្វាយ ឃរាវាសំ វសន្តោ ឯកទិវសំ អរញ្ញេ ជង្ឃវិហារំ ចរតិ. តស្មិញ្ច សមយេ បច្ចេកពុទ្ធោ នទីតីរេ ចីវរកម្មំ ករោន្តោ អនុវាតេ អប្បហោន្តេ សង្ឃរិត្វា ឋបេតុំ អារទ្ធោ. សោ ទិស្វា, ‘‘កស្មា, ភន្តេ, សង្ឃរិត្វា ឋបេថា’’តិ? អាហ. អនុវាតោ នប្បហោតីតិ. ‘‘ឥមិនា, ភន្តេ, ករោថា’’តិ សាដកំ ទត្វា, ‘‘និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ មេ កេនចិ បរិហានិ មា ហោតូ’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. ឃរេបិស្ស ភគិនិយា សទ្ធិំ ភរិយាយ កលហំ ករោន្តិយា បច្ចេកពុទ្ធោ បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

អថស្ស ភគិនី បច្ចេកពុទ្ធស្ស បិណ្ឌបាតំ ទត្វា តស្ស ភរិយំ សន្ធាយ ‘‘ឯវរូបំ ពាលំ យោជនសតេន បរិវជ្ជេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. សា គេហទ្វារេ ឋិតា តំ សុត្វា, ‘‘ឥមាយ ទិន្នំ ភត្តំ ឯស មា ភុញ្ជតូ’’តិ បត្តំ គហេត្វា បិណ្ឌបាតំ ឆឌ្ឌេត្វា កលលស្ស បូរេត្វា អទាសិ. ឥតរា ទិស្វា, ‘‘ពាលេ មំ តាវ អក្កោស វា បហរ វា. ឯវរូបស្ស បន ទ្វេ អសង្ខេយ្យានិ បូរិតបារមិស្ស បត្តតោ ភត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា កលលំ ទាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ អាហ. អថស្ស ភរិយាយ បដិសង្ខានំ ឧប្បជ្ជិ. សា ‘‘តិដ្ឋថ, ភន្តេ’’តិ កលលំ ឆឌ្ឌេត្វា បត្តំ ធោវិត្វា គន្ធចុណ្ណេន ឧព្ពដ្ដេត្វា បវរស្ស ចតុមធុរស្ស បូរេត្វា ឧបរិ អាសិត្តេន បទុមគព្ភវណ្ណេន សប្បិនា វិជ្ជោតមានំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា, ‘‘យថា អយំ បិណ្ឌបាតោ ឱភាសជាតោ, ឯវំ ឱភាសជាតំ មេ សរីរំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ អនុមោទិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. តេបិ ជាយម្បតិកា យាវតាយុកំ កុសលំ កត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា បុន តតោ ចវិត្វា ឧបាសកោ ពារាណសិយំ អសីតិកោដិវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឥតរា តាទិសស្សេវ ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ.

តស្ស វុទ្ធិប្បត្តស្ស តមេវ សេដ្ឋិធីតរំ អានយិំសុ. តស្សា បុព្ពេ អទិន្នវិបាកស្ស តស្ស កម្មស្ស អានុភាវេន បតិកុលំ បវិដ្ឋមត្តាយ ឧម្មារព្ភន្តរេ សកលសរីរំ ឧគ្ឃាដិតវច្ចកុដិ វិយ ទុគ្គន្ធំ ជាតំ. សេដ្ឋិកុមារោ ‘‘កស្សាយំ គន្ធោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សេដ្ឋិកញ្ញាយា’’តិ សុត្វា ‘‘នីហរថ នីហរថា’’តិ អាភតនិយាមេនេវ កុលឃរំ បេសេសិ. សា ឯតេនេវ នីហារេន សត្តសុ ឋានេសុ បដិនិវត្តិតា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សត្តសុ ឋានេសុ បដិនិវត្តា. កិំ មេ ជីវិតេនា’’តិ? អត្តនោ អាភរណភណ្ឌំ ភញ្ជាបេត្វា សុវណ្ណិដ្ឋកំ ការេសិ រតនាយតំ វិទត្ថិវិត្ថតំ ចតុរង្គុលុព្ពេធំ. តតោ ហរិតាលមនោសិលាបិណ្ឌំ គហេត្វា អដ្ឋ ឧប្បលហត្ថកេ អាទាយ កស្សបទសពលស្ស ចេតិយករណដ្ឋានំ គតា. តស្មិញ្ច ខណេ ឯកា ឥដ្ឋកបន្តិ បរិក្ខិបិត្វា អាគច្ឆមានា ឃដនិដ្ឋកាយ ឩនា ហោតិ. សេដ្ឋិធីតា វឌ្ឍកិំ អាហ – ‘‘ឥមំ ឥដ្ឋកំ ឯត្ថ ឋបេថា’’តិ. អម្ម, ភទ្ទកេ កាលេ អាគតាសិ, សយមេវ ឋបេហីតិ. សា អារុយ្ហ តេលេន ហរិតាលមនោសិលំ យោជេត្វា តេន ពន្ធនេន ឥដ្ឋកំ បតិដ្ឋបេត្វា ឧបរិ អដ្ឋហិ ឧប្បលហត្ថកេហិ បូជំ កត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ មេ កាយតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតុ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ’’តិ បត្ថនំ កត្វា, ចេតិយំ វន្ទិត្វា, បទក្ខិណំ កត្វា អគមាសិ.

អថ តស្មិំយេវ ខណេ យស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស បឋមំ គេហំ នីតា, តស្ស តំ អារព្ភ សតិ ឧទបាទិ. នគរេបិ នក្ខត្តំ សំឃុដ្ឋំ ហោតិ. សោ ឧបដ្ឋាកេ អាហ – ‘‘តទា ឥធ អានីតា សេដ្ឋិធីតា អត្ថិ, កហំ សា’’តិ? ‘‘កុលគេហេ សាមី’’តិ. ‘‘អានេថ នំ, នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ. តេ គន្ត្វា, តំ វន្ទិត្វា ឋិតា ‘‘កិំ, តាតា, អាគតត្ថា’’តិ? តាយ បុដ្ឋា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិំសុ. ‘‘តាតា, មយា អាភរណភណ្ឌេន ចេតិយំ បូជិតំ, អាភរណំ មេ នត្ថី’’តិ. តេ គន្ត្វា សេដ្ឋិបុត្តស្ស អារោចេសុំ. ‘‘អានេថ នំ, បិឡន្ធនំ លភិស្សាមា’’តិ. តេ អានយិំសុ. តស្សា សហ ឃរប្បវេសេន សកលគេហំ ចន្ទនគន្ធញ្ចេវ នីលុប្បលគន្ធញ្ច វាយិ.

សេដ្ឋិបុត្តោ តំ បុច្ឆិ – ‘‘បឋមំ តវ សរីរតោ ទុគ្គន្ធោ វាយិ, ឥទានិ បន តេ សរីរតោ ចន្ទនគន្ធោ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ វាយតិ. កិំ ឯត’’ន្តិ? សា អាទិតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ កតកម្មំ អារោចេសិ. សេដ្ឋិបុត្តោ ‘‘និយ្យានិកំ វត ពុទ្ធានំ សាសន’’ន្តិ បសីទិត្វា យោជនិកំ សុវណ្ណចេតិយំ កម្ពលកញ្ចុកេន បរិក្ខិបិត្វា តត្ថ តត្ថ រថចក្កប្បមាណេហិ សុវណ្ណបទុមេហិ អលង្ករិ. តេសំ ទ្វាទសហត្ថា ឱលម្ពកា ហោន្តិ. សោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ ពារាណសិតោ យោជនមត្តេ ឋានេ អញ្ញតរស្មិំ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិ. សេដ្ឋិកញ្ញា ទេវលោកតោ ចវិត្វា រាជកុលេ ជេដ្ឋធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ.

តេសុ វយប្បត្តេសុ កុមារស្ស វសនគាមេ នក្ខត្តំ សំឃុដ្ឋំ, សោ មាតរំ អាហ – ‘‘សាដកំ មេ អម្ម ទេហិ, នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ. សា ធោតវត្ថំ នីហរិត្វា អទាសិ. ‘‘អម្ម ថូលំ ឥទ’’ន្តិ. អញ្ញំ នីហរិត្វា អទាសិ, តម្បិ បដិក្ខិបិ. អញ្ញំ នីហរិត្វា អទាសិ, តម្បិ បដិក្ខិបិ. អថ នំ មាតា អាហ – ‘‘តាត, យាទិសេ គេហេ មយំ ជាតា, នត្ថិ នោ ឥតោ សុខុមតរស្ស បដិលាភាយ បុញ្ញ’’ន្តិ. ‘‘លភនដ្ឋានំ គច្ឆាមិ អម្មា’’តិ. ‘‘បុត្ត អហំ អជ្ជេវ តុយ្ហំ ពារាណសិនគរេ រជ្ជបដិលាភម្បិ ឥច្ឆាមី’’តិ. សោ មាតរំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘គច្ឆាមិ អម្មា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, តាតា’’តិ. ឯវំ កិរស្សា ចិត្តំ អហោសិ – ‘‘កហំ គមិស្សតិ, ឥធ វា ឯត្ថ វា គេហេ និសីទិស្សតី’’តិ? សោ បន បុញ្ញនិយាមេន និក្ខមិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ឧយ្យានេ មង្គលសិលាបដ្ដេ សសីសំ បារុបិត្វា និបជ្ជិ. សោ ចា ពារាណសិរញ្ញោ កាលង្កតស្ស សត្តមោ ទិវសោ ហោតិ.

អមច្ចា រញ្ញោ សរីរកិច្ចំ កត្វា រាជង្គណេ និសីទិត្វា មន្តយិំសុ – ‘‘រញ្ញោ ឯកា ធីតាវ អត្ថិ, បុត្តោ នត្ថិ. អរាជកំ រជ្ជំ ន តិដ្ឋតិ. កោ រាជា ហោតី’’តិ មន្តេត្វា, ‘‘ត្វំ ហោហិ, ត្វំ ហោហី’’តិ. បុរោហិតោ អាហ – ‘‘ពហុំ ឱលោកេតុំ ន វដ្ដតិ, ផុស្សរថំ វិស្សជ្ជេមា’’តិ. តេ កុមុទវណ្ណេ ចត្តារោ សិន្ធវេ យោជេត្វា, បញ្ចវិធំ រាជកកុធភណ្ឌំ សេតច្ឆត្តញ្ច រថស្មិំយេវ ឋបេត្វា រថំ វិស្សជ្ជេត្វា បច្ឆតោ តូរិយានិ បគ្គណ្ហាបេសុំ. រថោ បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា ឧយ្យានាភិមុខោ អហោសិ, ‘‘បរិចយេន ឧយ្យានាភិមុខោ គច្ឆតិ, និវត្តេមា’’តិ កេចិ អាហំសុ. បុរោហិតោ ‘‘មា និវត្តយិត្ថា’’តិ អាហ. រថោ កុមារំ បទក្ខិណំ កត្វា អារោហនសជ្ជោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. បុរោហិតោ បារុបនកណ្ណំ អបនេត្វា បាទតលានិ ឱលោកេន្តោ ‘‘តិដ្ឋតុ អយំ ទីបោ, ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេសុ ចតូសុ ទីបេសុ ឯស រជ្ជំ កាតុំ យុត្តោ’’តិ វត្វា, ‘‘បុនបិ តូរិយានិ បគ្គណ្ហាថ បុនបិ បគ្គណ្ហាថា’’តិ តិក្ខត្តុំ តូរិយានិ បគ្គណ្ហាបេសិ.

អថ កុមារោ មុខំ វិវរិត្វា ឱលោកេត្វា, ‘‘កេន កម្មេន អាគតត្ថា’’តិ? អាហ. ‘‘ទេវ, តុម្ហាកំ រជ្ជំ បាបុណាតី’’តិ. ‘‘រាជា កហ’’ន្តិ. ‘‘ទេវត្តំ គតោ សាមី’’តិ. ‘‘កតិ ទិវសា អតិក្កន្តា’’តិ? ‘‘អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ’’តិ. ‘‘បុត្តោ វា ធីតា វា នត្ថី’’តិ. ‘‘ធីតា អត្ថិ ទេវ, បុត្តោ នត្ថី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ករិស្សាមិ រជ្ជ’’ន្តិ. តេ តាវទេវ អភិសេកមណ្ឌបំ កត្វា រាជធីតរំ សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា ឧយ្យានំ អានេត្វា កុមារស្ស អភិសេកំ អកំសុ.

អថស្ស កតាភិសេកស្ស សតសហស្សគ្ឃនិកំ វត្ថំ ឧបហរិំសុ. សោ ‘‘កិមិទំ, តាតា’’តិ? អាហ. ‘‘និវាសនវត្ថំ ទេវា’’តិ. ‘‘ននុ, តាតា, ថូល’’ន្តិ. ‘‘មនុស្សានំ បរិភោគវត្ថេសុ ឥតោ សុខុមតរំ នត្ថិ ទេវា’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ រាជា ឯវរូបំ និវាសេសី’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘ន មញ្ញេ បុញ្ញវា តុម្ហាកំ រាជា, សុវណ្ណភិង្គារំ អាហរថ, លភិស្សាម វត្ថ’’ន្តិ. សុវណ្ណភិង្គារំ អាហរិំសុ. សោ ឧដ្ឋាយ ហត្ថេ ធោវិត្វា, មុខំ វិក្ខាលេត្វា, ហត្ថេន ឧទកំ អាទាយ, បុរត្ថិមទិសាយ អព្ភុក្កិរិ, ឃនបថវិំ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋ កប្បរុក្ខា ឧដ្ឋហិំសុ. បុន ឧទកំ គហេត្វា ទក្ខិណំ បច្ឆិមំ ឧត្តរន្តិ ឯវំ ចតស្សោ ទិសា អព្ភុក្កិរិ, សព្ពទិសាសុ អដ្ឋ អដ្ឋ កត្វា ទ្វត្តិំស កប្បរុក្ខា ឧដ្ឋហិំសុ. សោ ឯកំ ទិព្ពទុស្សំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ‘‘នន្ទរញ្ញោ វិជិតេ សុត្តកន្តិកា ឥត្ថិយោ មា សុត្តំ កន្តិំសូតិ ឯវំ ភេរិំ ចារាបេថា’’តិ វត្វា, ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា, អលង្កតបដិយត្តោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ បវិសិត្វា, បាសាទំ អារុយ្ហ មហាសម្បត្តិំ អនុភវិ.

ឯវំ កាលេ គច្ឆន្តេ ឯកទិវសំ ទេវី រញ្ញោ សម្បត្តិំ ទិស្វា, ‘‘អហោ តបស្សី’’តិ ការុញ្ញាការំ ទស្សេសិ. ‘‘កិមិទំ ទេវី’’តិ? ច បុដ្ឋា, ‘‘អតិមហតី, ទេវ, សម្បត្តិ, អតីតេ ពុទ្ធានំ សទ្ទហិត្វា កល្យាណំ អកត្ថ, ឥទានិ អនាគតស្ស បច្ចយំ កុសលំ ន ករោថា’’តិ? អាហ. ‘‘កស្ស ទស្សាមិ? សីលវន្តោ នត្ថី’’តិ. ‘‘អសុញ្ញោ, ទេវ, ជម្ពុទីបោ អរហន្តេហិ, តុម្ហេ ទានមេវ សជ្ជេថ, អហំ អរហន្តេ លច្ឆាមី’’តិ អាហ. រាជា បុនទិវសេ បាចីនទ្វារេ ទានំ សជ្ជាបេសិ. ទេវី បាតោវ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ឧបរិបាសាទេ បុរត្ថាភិមុខា ឧរេន និបជ្ជិត្វា – ‘‘សចេ ឯតិស្សា ទិសាយ អរហន្តោ អត្ថិ, អាគច្ឆន្តុ អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហន្តូ’’តិ អាហ. តស្សំ ទិសាយំ អរហន្តោ នាហេសុំ. តំ សក្ការំ កបណទ្ធិកយាចកានំ អទំសុ.

បុនទិវសេ ទក្ខិណទ្វារេ ទានំ សជ្ជេត្វា តថេវ អកាសិ, បុនទិវសេ បច្ឆិមទ្វារេ. ឧត្តរទ្វារេ សជ្ជិតទិវសេ បន ទេវិយា តថេវ និមន្តេន្តិយា ហិមវន្តេ វសន្តានំ បទុមវតិយា បុត្តានំ បញ្ចសតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ជេដ្ឋកោ មហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធោ ភាតិកេ អាមន្តេសិ ‘‘មារិសា, នន្ទរាជា តុម្ហេ និមន្តេតិ, អធិវាសេថ តស្សា’’តិ. តេ អធិវាសេត្វា បុនទិវសេ អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា អាកាសេន អាគន្ត្វា ឧត្តរទ្វារេ ឱតរិំសុ. មនុស្សា គន្ត្វា ‘‘បញ្ចសតា, ទេវ, បច្ចេកពុទ្ធា អាគតា’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា សទ្ធិំ ទេវិយា គន្ត្វា វន្ទិត្វា បត្តំ គហេត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ បាសាទំ អារោបេត្វា តេសំ ទានំ ទត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ រាជា សង្ឃថេរស្ស, ទេវី សង្ឃនវកស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា, ‘‘អយ្យា បច្ចយេហិ ន កិលមិស្សន្តិ, មយំ បុញ្ញេន ន ហាយិស្សាម, អម្ហាកំ យាវជីវំ ឥធ និវាសាយ បដិញ្ញំ ទេថា’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា ឧយ្យានេ បញ្ច បណ្ណសាលាសតានិ បញ្ច ចង្កមនសតានីតិ សព្ពាការេន និវាសដ្ឋានំ សម្បាទេត្វា តត្ថ វសាបេសុំ.

ឯវំ កាលេ គច្ឆន្តេ រញ្ញោ បច្ចន្តោ កុបិតោ. ‘‘អហំ បច្ចន្តំ វូបសមេតុំ គច្ឆាមិ, ត្វំ បច្ចេកពុទ្ធេសុ មា បមជ្ជី’’តិ ទេវិំ ឱវទិត្វា គតោ. តស្មិំ អនាគតេយេវ បច្ចេកពុទ្ធានំ អាយុសង្ខារា ខីណា. មហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធោ តិយាមរត្តិំ ឈានកីឡំ កីឡិត្វា អរុណុគ្គមនេ អាលម្ពនផលកំ អាលម្ពិត្វា ឋិតកោវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ, ឯតេនុបាយេន សេសាបីតិ សព្ពេបិ បរិនិព្ពុតា. បុនទិវសេ ទេវី បច្ចេកពុទ្ធានំ និសីទនដ្ឋានំ ហរិតូបលិត្តំ ការេត្វា បុប្ផានិ វិកិរិត្វា ធូបំ ទត្វា តេសំ អាគមនំ ឱលោកយន្តី និសិន្នា អាគមនំ អបស្សន្តី បុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, តាត, ជានាហិ, កិំ អយ្យានំ កិញ្ចិ អផាសុក’’ន្តិ? សោ គន្ត្វា មហាបទុមស្ស បណ្ណសាលាយ ទ្វារំ វិវរិត្វា តត្ថ អបស្សន្តោ ចង្កមនំ គន្ត្វា អាលម្ពនផលកំ និស្សាយ ឋិតំ ទិស្វា វន្ទិត្វា, ‘‘កាលោ, ភន្តេ’’តិ អាហ. បរិនិព្ពុតសរីរំ កិំ កថេស្សតិ? សោ ‘‘និទ្ទាយតិ មញ្ញេ’’តិ គន្ត្វា បិដ្ឋិបាទេ ហត្ថេន បរាមសិ. បាទានំ សីតលតាយ ចេវ ថទ្ធតាយ ច បរិនិព្ពុតភាវំ ញត្វា ទុតិយស្ស សន្តិកំ អគមាសិ, ឯវំ តតិយស្សាតិ សព្ពេសំ បរិនិព្ពុតភាវំ ញត្វា រាជកុលំ គតោ. ‘‘កហំ, តាត, បច្ចេកពុទ្ធា’’តិ? បុដ្ឋោ ‘‘បរិនិព្ពុតា, ទេវី’’តិ អាហ. ទេវី កន្ទន្តី រោទន្តី និក្ខមិត្វា នាគរេហិ សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា សាធុកីឡិតំ ការេត្វា បច្ចេកពុទ្ធានំ សរីរកិច្ចំ កត្វា ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ បតិដ្ឋាបេសិ.

រាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា អាគតោ បច្ចុគ្គមនំ អាគតំ ទេវិំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, ភទ្ទេ, បច្ចេកពុទ្ធេសុ នប្បមជ្ជិ, និរោគា អយ្យា’’តិ? ‘‘បរិនិព្ពុតា ទេវា’’តិ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវរូបានម្បិ បណ្ឌិតានំ មរណំ ឧប្បជ្ជតិ, អម្ហាកំ កុតោ មោក្ខោ’’តិ? សោ នគរំ អគន្ត្វា ឧយ្យានមេវ បវិសិត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ បក្កោសាបេត្វា តស្ស រជ្ជំ បដិយាទេត្វា សយំ សមណកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ, ទេវីបិ ‘‘ឥមស្មិំ បព្ពជិតេ អហំ កិំ ករិស្សាមី’’តិ? តត្ថេវ ឧយ្យានេ បព្ពជិតា. ទ្វេបិ ឈានំ ភាវេត្វា តតោ ចុតា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិំសុ.

តេសុ តត្ថេវ វសន្តេសុ អម្ហាកំ សត្ថា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ បាវិសិ. អយំ បិប្បលិមាណវោ មគធរដ្ឋេ មហាតិត្ថព្រាហ្មណគាមេ កបិលព្រាហ្មណស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ, អយំ ភទ្ទា កាបិលានី មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរេ កោសិយគោត្តព្រាហ្មណស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តា. តេសំ ខោ អនុក្កមេន វឌ្ឍមានានំ បិប្បលិមាណវស្ស វីសតិមេ វស្សេ ភទ្ទាយ សោឡសមេ វស្សេ សម្បត្តេ មាតាបិតរោ បុត្តំ ឱលោកេត្វា, ‘‘តាត, ត្វំ វយប្បត្តោ, កុលវំសោ នាម បតិដ្ឋបេតព្ពោ’’តិ អតិវិយ និប្បីឡយិំសុ. មាណវោ អាហ – ‘‘មយ្ហំ សោតបថេ ឯវរូបំ កថំ មា កថេថ. អហំ យាវ តុម្ហេ ធរថ, តាវ បដិជគ្គិស្សាមិ, តុម្ហាកំ បច្ឆតោ និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. តេ កតិបាហំ អតិក្កមិត្វា បុន កថយិំសុ, សោបិ តថេវ បដិក្ខិបិ. បុន កថយិំសុ, បុនបិ បដិក្ខិបិ. តតោ បដ្ឋាយ មាតា និរន្តរំ កថេតិយេវ.

មាណវោ ‘‘មម មាតរំ សញ្ញាបេស្សាមី’’តិ រត្តសុវណ្ណស្ស និក្ខសហស្សំ ទត្វា សុវណ្ណការេហិ ឯកំ ឥត្ថិរូបំ ការាបេត្វា តស្ស មជ្ជនឃដ្ដនាទិកម្មបរិយោសានេ តំ រត្តវត្ថំ និវាសាបេត្វា វណ្ណសម្បន្នេហិ បុប្ផេហិ ចេវ នានាអលង្ការេហិ ច អលង្ការាបេត្វា មាតរំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘អម្ម ឯវរូបំ អារម្មណំ លភន្តោ គេហេ វសាមិ, អលភន្តោ ន វសាមី’’តិ. បណ្ឌិតា ព្រាហ្មណី ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ បុញ្ញវា ទិន្នទានោ កតាភិនីហារោ, បុញ្ញំ ករោន្តោ ន ឯកកោវ អកាសិ, អទ្ធា ឯតេន សហ កតបុញ្ញា សុវណ្ណរូបកបដិភាគា ភវិស្សតី’’តិ អដ្ឋ ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា សព្ពកាមេហិ សន្តប្បេត្វា សុវណ្ណរូបកំ រថំ អារោបេត្វា, ‘‘គច្ឆថ, តាតា, យត្ថ អម្ហាកំ ជាតិគោត្តភោគេហិ សមានកុលេ ឯវរូបំ ទារិកំ បស្សថ, ឥមមេវ សុវណ្ណរូបកំ, បណ្ណាការំ កត្វា ទេថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ.

តេ ‘‘អម្ហាកំ នាម ឯតំ កម្ម’’ន្តិ និក្ខមិត្វា, ‘‘កត្ថ គមិស្សាមា’’តិ? ចិន្តេត្វា, ‘‘មទ្ទរដ្ឋំ នាម ឥត្ថាករោ, មទ្ទរដ្ឋំ គមិស្សាមា’’តិ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរំ អគមិំសុ. តត្ថ តំ សុវណ្ណរូបកំ ន្ហានតិត្ថេ ឋបេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. អថ ភទ្ទាយ ធាតី ភទ្ទំ ន្ហាបេត្វា អលង្ករិត្វា សិរិគព្ភេ និសីទាបេត្វា ន្ហាយិតុំ អាគច្ឆន្តី តំ រូបកំ ទិស្វា, ‘‘អយ្យធីតា មេ ឥធាគតា’’តិ សញ្ញាយ តជ្ជេត្វា ‘‘ទុព្ពិនិតេ, កិំ ត្វំ ឥធាគតា’’តិ? តលសត្តិកំ ឧគ្គិរិត្វា, ‘‘គច្ឆ សីឃ’’ន្តិ គណ្ឌបស្សេ បហរិ. ហត្ថោ បាសាណេ បដិហតោ វិយ កម្បិត្ថ. សា បដិក្កមិត្វា ‘‘ឯវំ ថទ្ធំ នាម មហាគីវំ ទិស្វា, ‘អយ្យធីតា មេ’តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេសិំ, អយ្យធីតាយ ហិ មេ អយំ និវាសនបដិគ្គាហិកាបិ អយុត្តា’’តិ អាហ. អថ នំ តេ មនុស្សា បរិវារេត្វា ‘‘ឯវរូបា តេ សាមិធីតា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘កិំ ឯសា, ឥមាយ សតគុណេន សហស្សគុណេន មយ្ហំ អយ្យា អភិរូបតរា, ទ្វាទសហត្ថេ គព្ភេ និសិន្នាយ បទីបកិច្ចំ នត្ថិ, សរីរោភាសេនេវ តមំ វិធមតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ អាគច្ឆា’’តិ តំ ខុជ្ជំ គហេត្វា សុវណ្ណរូបកំ រថំ អារោបេត្វា កោសិយគោត្តស្ស ឃរទ្វារេ ឋត្វា អាគមនំ និវេទយិំសុ.

ព្រាហ្មណោ បដិសន្ថារំ កត្វា, ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘មគធរដ្ឋេ មហាតិត្ថគាមេ កបិលព្រាហ្មណស្ស ឃរតោ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា អាគតា’’តិ. ‘‘ឥមិនា នាម ការណេនា’’តិ. ‘‘កល្យាណំ, តាតា, សមជាតិគោត្តវិភវោ អម្ហាកំ ព្រាហ្មណោ, ទស្សាមិ ទារិក’’ន្តិ បណ្ណាការំ គណ្ហិ. តេ កបិលព្រាហ្មណស្ស សាសនំ បហិណិំសុ – ‘‘លទ្ធា ទារិកា, កត្តព្ពំ ករោថា’’តិ. តំ សាសនំ សុត្វា បិប្បលិមាណវស្ស អារោចយិំសុ – ‘‘លទ្ធា កិរ ទារិកា’’តិ. មាណវោ ‘‘អហំ ន លភិស្សាមីតិ ចិន្តេសិំ, ឥមេ លទ្ធាតិ ច វទន្តិ, អនត្ថិកោ ហុត្វា បណ្ណំ បេសិស្សាមី’’តិ រហោគតោ បណ្ណំ លិខិ, ‘‘ភទ្ទា អត្តនោ ជាតិគោត្តភោគានុរូបំ ឃរាវាសំ លភតុ, អហំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សាមិ, មា បច្ឆា វិប្បដិសារិនី អហោសី’’តិ. ភទ្ទាបិ ‘‘អសុកស្ស កិរ មំ ទាតុកាមា’’តិ សុត្វា រហោគតា បណ្ណំ លិខិ, ‘‘អយ្យបុត្តោ អត្តនោ ជាតិគោត្តភោគានុរូបំ ឃរាវាសំ លភតុ. អហំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សាមិ, មា បច្ឆា វិប្បដិសារី អហោសី’’តិ. ទ្វេបិ បណ្ណានិ អន្តរាមគ្គេ សមាគច្ឆិំសុ. ‘‘ឥទំ កស្ស បណ្ណ’’ន្តិ? បិប្បលិមាណវេន ភទ្ទាយ បហិតន្តិ. ‘‘ឥទំ កស្ស បណ្ណ’’ន្តិ? ភទ្ទាយ បិប្បលិមាណវស្ស បហិតន្តិ ច វុត្តេ ទ្វេបិ វាចេត្វា, ‘‘បស្សថ ទារកានំ កម្ម’’ន្តិ ផាលេត្វា អរញ្ញេ ឆឌ្ឌេត្វា សមានបណ្ណំ លិខិត្វា ឥតោ ច ឯត្តោ ច បេសេសុំ. ឥតិ តេសំ អនិច្ឆមានានំយេវ សមាគមោ អហោសិ.

តំទិវសំយេវ ច មាណវោបិ ឯកំ បុប្ផទាមំ គន្ថាបេសិ, ភទ្ទាបិ ឯកំ គន្ថាបេសិ. តានិ អាសនមជ្ឈេ ឋបេត្វា ភុត្តសាយមាសា ឧភោបិ ‘‘សយនំ អារុហិស្សាមា’’តិ សមាគន្ត្វា មាណវោ ទក្ខិណបស្សេន សយនំ អារុហិ. ភទ្ទា វាមបស្សេន អារុហិត្វា អាហ – ‘‘យស្ស បស្សេ បុប្ផានិ មិលាយន្តិ, តស្ស រាគចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ វិជានិស្សាម, ឥមំ បុប្ផទាមំ ន អល្លីយិតព្ព’’ន្តិ. តេ បន អញ្ញមញ្ញស្ស សរីរសម្ផស្សភយេន តិយាមរត្តិំ និទ្ទំ អនោក្កមន្តាវ វីតិនាមេន្តិ, ទិវា បន ហសិតមត្តម្បិ ន ហោតិ. តេ លោកាមិសេន អសំសដ្ឋា យាវ មាតាបិតរោ ធរន្តិ, តាវ កុដុម្ពំ អវិចារេត្វា តេសុ កាលង្កតេសុ វិចារយិំសុ. មហតី មាណវស្ស សម្បត្តិ, ឯកទិវសំ សរីរំ ឧព្ពដ្ដេត្វា ឆឌ្ឌេតព្ពំ សុវណ្ណចុណ្ណមេវ មគធនាឡិយា ទ្វាទសនាឡិមត្តំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. យន្តពទ្ធានិ សដ្ឋិ មហាតឡាកានិ, កម្មន្តោ ទ្វាទសយោជនិកោ, អនុរាធបុរប្បមាណា ចុទ្ទស ទាសគាមា, ចុទ្ទស ហត្ថានីកា, ចុទ្ទស អស្សានីកា, ចុទ្ទស រថានីកា.

សោ ឯកទិវសំ អលង្កតំ អស្សំ អារុយ្ហ មហាជនបរិវុតោ កម្មន្តំ គន្ត្វា ខេត្តកោដិយំ ឋិតោ នង្គលេហិ ភិន្នដ្ឋានតោ កាកាទយោ សកុណេ គណ្ឌុប្បាទកាទិបាណេ ឧទ្ធរិត្វា ខាទន្តេ ទិស្វា, ‘‘តាតា, ឥមេ កិំ ខាទន្តី’’តិ បុច្ឆិ? ‘‘គណ្ឌុប្បាទកេ អយ្យា’’តិ. ‘‘ឯតេហិ កតំ បាបំ កស្ស ហោតី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ, អយ្យា’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ ឯតេហិ កតំ បាបំ មយ្ហំ ហោតិ, កិំ មេ ករិស្សតិ សត្តអសីតិកោដិធនំ? កិំ ទ្វាទសយោជនោ កម្មន្តោ, កិំ យន្តពទ្ធានិ សដ្ឋិ មហាតឡាកានិ, កិំ ចុទ្ទស គាមា? សព្ពមេតំ ភទ្ទាយ កាបិលានិយា និយ្យាតេត្វា និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ.

ភទ្ទាបិ កាបិលានី តស្មិំ ខណេ អព្ភន្តរវត្ថុម្ហិ តយោ តិលកុម្ភេ បត្ថរាបេត្វា ធាតីហិ បរិវុតា និសិន្នា កាកេ តិលបាណកេ ខាទមានេ ទិស្វា, ‘‘អម្មា កិំ ឥមេ ខាទន្តី’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘បាណកេ អយ្យេ’’តិ. ‘‘អកុសលំ កស្ស ហោតី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ អយ្យេ’’តិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ចតុហត្ថវត្ថំ នាឡិកោទនមត្តញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតិ, យទិ ច បនេតំ ឯត្តកេន ជនេន កតំ អកុសលំ មយ្ហំ ហោតិ, ភវសហស្សេនបិ វដ្ដតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កា, អយ្យបុត្តេ អាគតមត្តេយេវ សព្ពំ តស្ស និយ្យាតេត្វា និក្ខម្ម បព្ពជិស្សាមី’’តិ.

មាណវោ អាគន្ត្វា ន្ហត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ មហារហេ បល្លង្កេ និសីទិ, អថស្ស ចក្កវត្តិនោ អនុច្ឆវិកំ ភោជនំ សជ្ជយិំសុ. ទ្វេបិ ភុញ្ជិត្វា បរិជនេ និក្ខន្តេ រហោគតា ផាសុកដ្ឋានេ និសីទិំសុ. តតោ មាណវោ ភទ្ទំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ ឥមំ ឃរំ អាគច្ឆន្តី កិត្តកំ ធនំ អាហរី’’តិ? ‘‘បញ្ចបណ្ណាស សកដសហស្សានិ អយ្យា’’តិ. ‘‘ឯតំ សព្ពំ, យា ច ឥមស្មិំ ឃរេ សត្តអសីតិកោដិយោ, យន្តពទ្ធា សដ្ឋិតឡាកាទិភេទា សម្បត្តិ អត្ថិ, សព្ពំ តុយ្ហំយេវ និយ្យាតេមី’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន អយ្យា’’តិ. ‘‘អហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘អយ្យា អហម្បិ តុម្ហាកំយេវ អាគមនំ ឱលោកយមានា និសិន្នា, អហម្បិ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. តេសំ អាទិត្តបណ្ណកុដិ វិយ តយោ ភវា ឧបដ្ឋហិំសុ. តេ ‘‘បព្ពជិស្សាមា’’តិ វត្វា អន្តរាបណតោ កសាយរសបីតានិ វត្ថានិ មត្តិកាបត្តេ ច អាហរាបេត្វា អញ្ញមញ្ញំ កេសេ ឱហារេត្វា, ‘‘យេ លោកេ អរហន្តោ, តេ ឧទ្ទិស្ស អម្ហាកំ បព្ពជ្ជា’’តិ បព្ពជិត្វា ថវិកាសុ បត្តេ ឱសាបេត្វា អំសេ លគ្គេត្វា បាសាទតោ ឱតរិំសុ. គេហេ ទាសេសុ ច កម្មការេសុ ច ន កោចិ សញ្ជានិ.

អថ នេ ព្រាហ្មណគាមតោ និក្ខម្ម ទាសគាមទ្វារេន គច្ឆន្តេ អាកប្បកុត្តវសេន ទាសគាមវាសិនោ សញ្ជានិំសុ. តេ រុទន្តា បាទេសុ និបតិត្វា ‘‘កិំ អម្ហេ អនាថេ ករោថ អយ្យា’’តិ? អាហំសុ. ‘‘មយំ, ភណេ ‘អាទិត្តបណ្ណសាលា វិយ តយោ ភវា’តិ បព្ពជិម្ហា, សចេ តុម្ហេសុ ឯកេកំ ភុជិស្សំ ករោម, វស្សសតម្បិ នប្បហោតិ, តុម្ហេវ តុម្ហាកំ សីសំ ធោវិត្វា ភុជិស្សា ហុត្វា ជីវថា’’តិ វត្វា តេសំ រោទន្តានំយេវ បក្កមិំសុ. ថេរោ បុរតោ គច្ឆន្តោ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ភទ្ទា កាបិលានី សកលជម្ពុទីបគ្ឃនិកា ឥត្ថី មយ្ហំ បច្ឆតោ អាគច្ឆតិ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ កោចិទេវ ឯវំ ចិន្តេយ្យ ‘ឥមេ បព្ពជិត្វាបិ វិនា ភវិតុំ ន សក្កោន្តិ, អននុច្ឆវិកំ ករោន្តី’’តិ. ‘‘កោចិ វា បន មនំ បទូសេត្វា អបាយបូរកោ ភវេយ្យ. ឥមំ បហាយ មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ.

សោ បុរតោ គច្ឆន្តោ ទ្វេធាបថំ ទិស្វា តស្ស មត្ថកេ អដ្ឋាសិ. ភទ្ទាបិ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, តាទិសិំ ឥត្ថិំ មម បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា, ‘ឥមេ បព្ពជិត្វាបិ វិនា ភវិតុំ ន សក្កោន្តី’តិ ចិន្តេត្វា អម្ហេសុ បទុដ្ឋចិត្តោ មហាជនោ អបាយបូរកោ ភវេយ្យ. ឥមស្មិំ ទ្វេធាបថេ ត្វំ ឯកំ គណ្ហ, អហំ ឯកេន គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘អាម, អយ្យ, បព្ពជិតានំ មាតុគាមោ នាម មលំ, ‘បព្ពជិត្វាបិ វិនា ន ភវន្តី’តិ អម្ហាកំ ទោសំ បស្សន្តិ, តុម្ហេ ឯកំ មគ្គំ គណ្ហថ, វិនា ភវិស្សាមា’’តិ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ, ‘‘សតសហស្សកប្បប្បមាណេ អទ្ធានេ កតោ មិត្តសន្ថវោ អជ្ជ ភិជ្ជតី’’តិ វត្វា, ‘‘តុម្ហេ ទក្ខិណជាតិកា នាម, តុម្ហាកំ ទក្ខិណមគ្គោ វដ្ដតិ, មយំ មាតុគាមា នាម វាមជាតិកា, អម្ហាកំ វាមមគ្គោ វដ្ដតី’’តិ វន្ទិត្វា មគ្គំ បដិបន្នា. តេសំ ទ្វេធាភូតកាលេ អយំ មហាបថវី ‘‘អហំ ចក្កវាឡគិរិសិនេរុបព្ពតេ ធារេតុំ សក្កោន្តីបិ តុម្ហាកំ គុណេ ធារេតុំ ន សក្កោមី’’តិ វទន្តី វិយ វិរវមានា អកម្បិ, អាកាសេ អសនិសទ្ទោ វិយ បវត្តិ, ចក្កវាឡបព្ពតោ ឧន្នទិ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោ វេឡុវនមហាវិហារេ គន្ធកុដិយំ និសិន្នោ បថវីកម្បនសទ្ទំ សុត្វា, ‘‘កស្ស នុ ខោ បថវី កម្បតី’’តិ? អាវជ្ជេន្តោ ‘‘បិប្បលិមាណវោ ច ភទ្ទា ច កាបិលានី មំ ឧទ្ទិស្ស អប្បមេយ្យំ សម្បត្តិំ បហាយ បព្ពជិតា, តេសំ វិយោគដ្ឋានេ ឧភិន្នម្បិ គុណពលេន អយំ បថវីកម្បោ ជាតោ, មយាបិ ឯតេសំ សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម សយមេវ បត្តចីវរំ អាទាយ, អសីតិមហាថេរេសុ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា តិគាវុតំ មគ្គំ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា រាជគហស្ស ច នាឡន្ទាយ ច អន្តរេ ពហុបុត្តកនិគ្រោធរុក្ខមូលេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. និសីទន្តោ បន អញ្ញតរោ បំសុកូលិកោ វិយ អនិសីទិត្វា ពុទ្ធវេសំ គហេត្វា អសីតិហត្ថា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ និសីទិ. ឥតិ តស្មិំ ខណេ បណ្ណឆត្តសកដចក្កកូដាគារាទិប្បមាណា ពុទ្ធរស្មិយោ ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផន្ទន្តិយោ វិធាវន្តិយោ ចន្ទិមសហស្សសូរិយសហស្សឧគ្គមនកាលោ វិយ កុរុមានា តំ វនន្តរំ ឯកោភាសំ អកំសុ. ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានំ សិរិយា សមុជ្ជលិតតារាគណំ វិយ គគនំ, សុបុប្ផិតកមលកុវលយំ វិយ សលិលំ, វនន្តរំ វិរោចិត្ថ. និគ្រោធរុក្ខស្ស នាម ខន្ធោ សេតោ ហោតិ, បត្តានិ នីលានិ បក្កានិ រត្តានិ. តស្មិំ បន ទិវសេ សតសាខោ និគ្រោធរុក្ខោ សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ.

ឥតិ យា សា អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោតិ បទស្ស អត្ថំ វត្វា, ‘‘ឥទានិ យថា ឯស បព្ពជិតោ, យថា ច អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ. ឥមស្ស អត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ អយំ អនុបុព្ពិកថា កថេតព្ពា’’តិ វុត្តា, សា ឯវំ វេទិតព្ពា.

អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទន្តិ រាជគហស្ស ច នាឡន្ទាយ ច អន្តរេ. សត្ថារញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យន្តិ សចេ អហំ សត្ថារំ បស្សេយ្យំ, ឥមំយេវ ភគវន្តំ បស្សេយ្យំ. ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សត្ថារា ភវិតុំ សក្កាតិ. សុគតញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យន្តិ សចេ អហំ សម្មាបដិបត្តិយា សុដ្ឋុ គតត្តា សុគតំ នាម បស្សេយ្យំ, ឥមំយេវ ភគវន្តំ បស្សេយ្យំ. ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សុគតេន ភវិតុំ សក្កាតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យន្តិ សចេ អហំ សម្មា សាមញ្ច សច្ចានិ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធំ នាម បស្សេយ្យំ, ឥមំយេវ ភគវន្តំ បស្សេយ្យំ. ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភវិតុំ សក្កាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ឯវំ ទស្សនេនេវ ‘‘ភគវតិ ‘អយំ សត្ថា, អយំ សុគតោ, អយំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’តិ និក្កង្ខោ អហំ, អាវុសោ, អហោសិ’’ន្តិ ទីបេតិ. សត្ថា មេ, ភន្តេតិ ឥទំ កិញ្ចាបិ ទ្វេ វារេ អាគតំ, តិក្ខត្តុំ បន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមិនា ហិ សោ ‘‘ឯវំ តិក្ខត្តុំ សាវកត្តំ សាវេសិំ, អាវុសោ’’តិ ទីបេតិ.

អជានញ្ញេវាតិ អជានមានោវ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. មុទ្ធាបិ តស្ស វិបតេយ្យាតិ យស្ស អញ្ញស្ស ‘‘អជានំយេវ ជានាមី’’តិ បដិញ្ញស្ស ពាហិរកស្ស សត្ថុនោ ឯវំ សព្ពចេតសា សមន្នាគតោ បសន្នចិត្តោ សាវកោ ឯវរូបំ បរមនិបច្ចការំ ករេយ្យ, តស្ស វណ្ដឆិន្នតាលបក្កំ វិយ គីវតោ មុទ្ធាបិ វិបតេយ្យ, សត្តធា បន ផលេយ្យាតិ អត្ថោ. កិំ វា ឯតេន, សចេ មហាកស្សបត្ថេរោ ឥមិនា ចិត្តប្បសាទេន ឥមំ បរមនិបច្ចការំ មហាសមុទ្ទស្ស ករេយ្យ, តត្តកបាលេ បក្ខិត្តឧទកពិន្ទុ វិយ វិលយំ គច្ឆេយ្យ. សចេ ចក្កវាឡស្ស ករេយ្យ, ថុសមុដ្ឋិ វិយ វិកិរេយ្យ. សចេ សិនេរុបព្ពតស្ស ករេយ្យ, កាកតុណ្ឌេន បហដបិដ្ឋមុដ្ឋិ វិយ វិទ្ធំសេយ្យ. សចេ មហាបថវិយា ករេយ្យ, វាតាហតភស្មបុញ្ជោ វិយ វិកិរេយ្យ. ឯវរូបោបិ បន ថេរស្ស និបច្ចាការោ សត្ថុ សុវណ្ណវណ្ណេ បាទបិដ្ឋេ លោមមត្តម្បិ វិកោបេតុំ នាសក្ខិ. តិដ្ឋតុ ច មហាកស្សបោ, មហាកស្សបសទិសានំ ភិក្ខូនំ សហស្សម្បិ សតសហស្សម្បិ និបច្ចាការទស្សនេន នេវ ទសពលស្ស បាទបិដ្ឋេ លោមមត្តម្បិ វិកោបេតុំ បំសុកូលចីវរេ វា អំសុមត្តម្បិ ចាលេតុំ សក្កោតិ. ឯវំ មហានុភាវោ ហិ សត្ថា.

តស្មាតិហ តេ កស្សបាតិ យស្មា អហំ ជានន្តោ ឯវ ‘‘ជានាមី’’តិ, បស្សន្តោ ឯវ ច ‘‘បស្សាមី’’តិ វទាមិ, តស្មា, កស្សប, តយា ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ. តិព្ពន្តិ ពហលំ មហន្តំ. ហិរោត្តប្បន្តិ ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច. បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតីតិ បឋមតរមេវ ឧបដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ. យោ ហិ ថេរាទីសុ ហិរោត្តប្បំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឧបសង្កមតិ ថេរាទយោបិ តំ សហិរិកា សឱត្តប្បា ច ហុត្វា ឧបសង្កមន្តីតិ អយមេត្ថ អានិសំសោ. កុសលូបសំហិតន្តិ កុសលសន្និស្សិតំ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្តានំ តេន ធម្មេន អដ្ឋិកំ កត្វា, តំ វា ធម្មំ ‘‘ឯស មយ្ហំ អត្ថោ’’តិ អដ្ឋិំ កត្វា. មនសិ កត្វាតិ ចិត្តេ ឋបេត្វា. សព្ពចេតសា សមន្នាហរិត្វាតិ ចិត្តស្ស ថោកម្បិ ពហិ គន្តុំ អទេន្តោ សព្ពេន សមន្នាហារចិត្តេន សមន្នាហរិត្វា. ឱហិតសោតោតិ ឋបិតសោតោ, ញាណសោតញ្ច បសាទសោតញ្ច ឱទហិត្វា មយា ទេសិតំ ធម្មំ សក្កច្ចមេវ សុណិស្សាមីតិ ឯវញ្ហិ តេ សិក្ខិតព្ពំ. សាតសហគតា ច មេ កាយគតាសតីតិ អសុភេសុ ចេវ អានាបានេ ច បឋមជ្ឈានវសេន សុខសម្បយុត្តា កាយគតាសតិ. យោ ច បនាយំ តិវិធោ ឱវាទោ, ថេរស្ស អយមេវ បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច អហោសិ.

សរណោតិ សកិលេសោ សឥណោ ហុត្វា. រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជិន្តិ សទ្ធាទេយ្យំ ភុញ្ជិំ. ចត្តារោ ហិ បរិភោគា ថេយ្យបរិភោគោ ឥណបរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ សាមិបរិភោគោតិ. តត្ថ ទុស្សីលស្ស សង្ឃមជ្ឈេ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តស្សាបិ បរិភោគោ ថេយ្យបរិភោគោ នាម. កស្មា? ចតូសុ បច្ចយេសុ អនិស្សរតាយ. សីលវតោ អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ ឥណបរិភោគោ នាម. សត្តន្នំ សេខានំ បរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ នាម. ខីណាសវស្ស បរិភោគោ សាមិបរិភោគោ នាម. ឥតិ ខីណាសវោវ សាមី ហុត្វា អនណោ បរិភុញ្ជតិ. ថេរោ អត្តនា បុថុជ្ជនេន ហុត្វា បរិភុត្តបរិភោគំ ឥណបរិភោគំយេវ ករោន្តោ ឯវមាហ. អដ្ឋមិយា អញ្ញា ឧទបាទីតិ អដ្ឋមេ ទិវសេ អរហត្តផលំ ឧប្បជ្ជិ.

អថ ខោ, អាវុសោ, ភគវា មគ្គា ឱក្កម្មាតិ មគ្គតោ ឱក្កមនំ បឋមតរំ តំទិវសេយេវ អហោសិ, អរហត្តាធិគមោ បច្ឆា. ទេសនាវារស្ស បន ឯវំ អាគតត្តា អរហត្តាធិគមោ បឋមំ ទីបិតោ. កស្មា បន ភគវា មគ្គា ឱក្កន្តោតិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ឥមំ ភិក្ខុំ ជាតិអារញ្ញិកំ ជាតិបំសុកូលិកំ ជាតិឯកាសនិកំ ករិស្សាមី’’តិ. តស្មា ឱក្កមិ.

មុទុកា ខោ ត្យាយន្តិ មុទុកា ខោ តេ អយំ. ឥមញ្ច បន វាចំ ភគវា តំ ចីវរំ បទុមបុប្ផវណ្ណេន បាណិនា អន្តន្តេន បរាមសន្តោ អាហ. កស្មា ឯវមាហាតិ? ថេរេន សហ ចីវរំ បរិវត្តេតុកាមតាយ. កស្មា បរិវត្តេតុកាមោ ជាតោតិ? ថេរំ អត្តនោ ឋានេ ឋបេតុកាមតាយ. ថេរោ បន យស្មា ចីវរស្ស វា បត្តស្ស វា វណ្ណេ កថិតេ ‘‘ឥមំ តុម្ហាកំ គណ្ហថា’’តិវចនំ ចារិត្តមេវ, តស្មា ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា’’តិ អាហ. ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ, កស្សប, សាណានិ បំសុកូលានិ និព្ពសនានីតិ, កស្សប, ត្វំ ឥមានិ បរិភោគជិណ្ណានិ បំសុកូលានិ បារុបិតុំ សក្ខិស្សសីតិ វទតិ. តញ្ច ខោ ន កាយពលំ សន្ធាយ, បដិបត្តិបូរណំ បន សន្ធាយ ឯវមាហ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អហំ ឥមំ ចីវរំ បុណ្ណំ នាម ទាសិំ បារុបិត្វា អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតំ តំ សុសានំ បវិសិត្វា តុម្ពមត្តេហិ បាណកេហិ សម្បរិកិណ្ណំ តេ បាណកេ វិធុនិត្វា មហាអរិយវំសេ ឋត្វា អគ្គហេសិំ, តស្ស មេ ឥមំ ចីវរំ គហិតទិវសេ ទសសហស្សចក្កវាឡេ មហាបថវី មហាវិរវំ វិរវមានា កម្បិត្ថ, អាកាសោ តដតដាយិ, ចក្កវាឡទេវតា សាធុការមទំសុ, ‘‘ឥមំ ចីវរំ គណ្ហន្តេន ភិក្ខុនា ជាតិបំសុកូលិកេន ជាតិអារញ្ញិកេន ជាតិឯកាសនិកេន ជាតិសបទានចារិកេន ភវិតុំ វដ្ដតិ, ត្វំ ឥមស្ស ចីវរស្ស អនុច្ឆវិកំ កាតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. ថេរោបិ អត្តនា បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតិ, សោ តំ អតក្កយិត្វា ‘‘អហមេតំ បដិបត្តិំ បូរេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហេន សុគតចីវរស្ស អនុច្ឆវិកំ កាតុកាមោ ‘‘ធារេស្សាមហំ, ភន្តេ’’តិ អាហ. បដិបជ្ជិន្តិ បដិបន្នោស្មិ. ឯវំ បន ចីវរបរិវត្តនំ កត្វា ច ថេរេន បារុតចីវរំ ភគវា បារុបិ, សត្ថុ ចីវរំ ថេរោ. តស្មិំ សមយេ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា ឧន្នទន្តី កម្បិត្ថ.

ភគវតោ បុត្តោតិអាទីសុ ថេរោ ភគវន្តំ និស្សាយ អរិយាយ ជាតិយា ជាតោតិ ភគវតោ បុត្តោ. ឧរេន វសិត្វា មុខតោ និក្ខន្តឱវាទវសេន បព្ពជ្ជាយ ចេវ ឧបសម្បទាយ ច បតិដ្ឋិតត្តា ឱរសោ មុខតោ ជាតោ. ឱវាទធម្មតោ ជាតត្តា ឱវាទធម្មេន ច និម្មិតត្តា ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ. ឱវាទធម្មទាយាទំ នវលោកុត្តរធម្មទាយាទមេវ វា អរហតីតិ ធម្មទាយាទោ . បដិគ្គហិតានិ សាណានិ បំសុកូលានីតិ សត្ថារា បារុតំ បំសុកូលចីវរំ បារុបនត្ថាយ បដិគ្គហិតំ.

សម្មា វទមានោ វទេយ្យាតិ យំ បុគ្គលំ ‘‘ភគវតោ បុត្តោ’’តិអាទីហិ គុណេហិ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ, មមំ តំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ, អហំ ឯវរូបោតិ. ឯត្តាវតា ថេរេន បព្ពជ្ជា ច បរិសោធិតា ហោតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អាវុសោ, យស្ស ន ឧបជ្ឈាយោ បញ្ញាយតិ, ន អាចរិយោ, កិំ សោ អនុបជ្ឈាយោ អនាចរិយោ ន្ហាបិតមុណ្ឌកោ សយំគហិតកាសាវោ ‘‘តិត្ថិយបក្កន្តកោ’’តិ សង្ខំ គតោ ឯវំ តិគាវុតំ មគ្គំ បច្ចុគ្គមនំ លភតិ, តីហិ ឱវាទេហិ បព្ពជ្ជំ វា ឧបសម្បទំ វា លភតិ, កាយេន កាយំ ចីវរបរិវត្តនំ លភតិ? បស្ស យាវ ទុព្ភាសិតំ វចនំ ថុល្លនន្ទាយ ភិក្ខុនិយាតិ. ឯវំ បព្ពជ្ជំ សោធេត្វា ឥទានិ ឆហិ អភិញ្ញាហិ សីហនាទំ នទិតុំ អហំ ខោ, អាវុសោតិអាទិមាហ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯកាទសមំ.