៩. មហាបុណ្ណមសុត្តវណ្ណនា

៨៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាបុណ្ណមសុត្តំ. តត្ថ តទហូតិ តស្មិំ អហុ, តស្មិំ ទិវសេតិ អត្ថោ. ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ. ឧបវសន្តីតិ សីលេន វា អនសនេន វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. អយំ បនេត្ថ អត្ថុទ្ធារោ – ‘‘អាយាម, អាវុសោ, កប្បិន, ឧបោសថំ គមិស្សាមា’’តិអាទីសុ ហិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ឧបោសថោ. ‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ខោ វិសាខេ ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.៥៣) សីលំ. ‘‘សុទ្ធស្ស វេ សទា ផគ្គុ, សុទ្ធស្សុបោសថោ សទា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៧៩) ឧបវាសោ. ‘‘ឧបោសថោ នាម នាគរាជា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៤៦) បញ្ញត្តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តទហុបោសថេ សភិក្ខុកា អាវាសា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៨១) ឧបវសិតព្ពទិវសោ. ឥធាបិ សោយេវ អធិប្បេតោ. សោ បនេស អដ្ឋមីចាតុទ្ទសីបន្នរសីភេទេន តិវិធោ. តស្មា សេសទ្វយនិវារណត្ថំ បន្នរសេតិ វុត្តំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ’’តិ. មាសបុណ្ណតាយ បុណ្ណា សំបុណ្ណាតិ បុណ្ណា. មា-ឥតិ ចន្ទោ វុច្ចតិ, សោ ឯត្ថ បុណ្ណោតិ បុណ្ណមា. ឯវំ បុណ្ណាយ បុណ្ណមាយាតិ ឥមស្មិំ បទទ្វយេ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទេសន្តិ ការណំ. តេន ហិ ត្វំ ភិក្ខុ សកេ អាសនេ និសីទិត្វា បុច្ឆាតិ កស្មា ភគវា ឋិតស្ស អកថេត្វា និសីទាបេសីតិ. អយំ កិរ ភិក្ខុ សដ្ឋិមត្តានំ បធានិយភិក្ខូនំ សង្ឃត្ថេរោ សដ្ឋិ ភិក្ខូ គហេត្វា អរញ្ញេ វសតិ, តេ តស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឃដេន្តិ វាយមន្តិ. មហាភូតានិ បរិគ្គណ្ហន្តិ ឧបាទារូបានិ, នាមរូបបច្ចយលក្ខណារម្មណិកវិបស្សនំ បរិគ្គណ្ហន្តិ. អថ នេ អាចរិយុបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា និសិន្នេ ថេរោ មហាភូតបរិគ្គហាទីនិ បុច្ឆតិ. តេ សព្ពំ កថេន្តិ, មគ្គផលបញ្ហំ បុច្ឆិតា បន កថេតុំ ន សក្កោន្តិ. អថ ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘មម សន្តិកេ ឯតេសំ ឱវាទស្ស បរិហានិ នត្ថិ, ឥមេ ច អារទ្ធវីរិយា វិហរន្តិ. កុក្កុដស្ស បានីយបិវនកាលមត្តម្បិ នេសំ បមាទកិរិយា នត្ថិ. ឯវំ សន្តេបិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោន្តិ. អហំ ឥមេសំ អជ្ឈាសយំ ន ជានាមិ, ពុទ្ធវេនេយ្យា ឯតេ ភវិស្សន្តិ, គហេត្វា នេ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆាមិ, អថ នេសំ សត្ថា ចរិយវសេន ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ, តេ ភិក្ខូ គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អាគតោ.

សត្ថាបិ សាយន្ហសមយេ អានន្ទត្ថេរេន ឧបនីតំ ឧទកំ អាទាយ សរីរំ ឧតុំ គណ្ហាបេត្វា មិគារមាតុបាសាទបរិវេណេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិ, ភិក្ខុសង្ឃោបិ នំ បរិវារេត្វា និសីទិ.

តស្មិំ សមយេ សូរិយោ អត្ថង្គមេតិ, ចន្ទោ ឧគ្គច្ឆតិ, មជ្ឈដ្ឋានេ ច ភគវា និសិន្នោ. ចន្ទស្ស បភា នត្ថិ, សូរិយស្ស បភា នត្ថិ, ចន្ទិមសូរិយានំ បភំ មក្ខេត្វា ឆព្ពណ្ណា យមកពុទ្ធរស្មិយោ វិជ្ជោតមានា បុញ្ជា បុញ្ជា ហុត្វា ទិសាវិទិសាសុ ធាវន្តីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វិត្ថារេតព្ពំ. វណ្ណភូមិ នាមេសា, ធម្មកថិកស្សេវេត្ថ ថាមោ បមាណំ, យត្តកំ សក្កោតិ, តត្តកំ កថេតព្ពំ. ទុក្កថិតន្តិ ន វត្តព្ពំ. ឯវំ សន្និសិន្នាយ បរិសាយ ថេរោ ឧដ្ឋហិត្វា សត្ថារំ បញ្ហស្ស ឱកាសំ ការេសិ. តតោ ភគវា – ‘‘សចេ ឥមស្មិំ ឋិតកេ បុច្ឆន្តេ ‘អាចរិយោ នោ ឧដ្ឋិតោ’តិ សេសភិក្ខូ ឧដ្ឋហិស្សន្តិ, ឯវំ តថាគតេ អគារវោ កតោ ភវិស្សតិ. អថ និសិន្នាវ បុច្ឆិស្សន្តិ, អាចរិយេ អគារវោ កតោ ភវិស្សតិ, ឯកគ្គា ហុត្វា ធម្មទេសនំ បដិច្ឆិតុំ ន សក្កុណិស្សន្តិ. អាចរិយេ បន និសិន្នេ តេបិ និសីទិស្សន្តិ. តតោ ឯកគ្គា ធម្មទេសនំ បដិច្ឆិតុំ សក្កុណិស្សន្តី’’តិ ឥមិនា ការណេន ភគវា ឋិតស្ស អកថេត្វា និសីទាបេតីតិ.

ឥមេ នុ ខោ, ភន្តេតិ វិមតិបុច្ឆា វិយ កថិតា. ថេរោ បន បញ្ចក្ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា អរហត្តំ បត្តោ មហាខីណាសវោ, នត្ថិ ឯតស្ស វិមតិ. ជានន្តេនបិ បន អជានន្តេន វិយ ហុត្វា បុច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. សចេ ហិ ជានន្តោ វិយ បុច្ឆតិ, ‘‘ជានាតិ អយ’’ន្តិ តស្ស តស្ស វិស្សជ្ជេន្តោ ឯកទេសមេវ កថេតិ. អជានន្តេន វិយ បុច្ឆិតេ បន កថេន្តោ ឥតោ ច ឯត្តោ ច ការណំ អាហរិត្វា បាកដំ កត្វា កថេតិ. កោចិ បន អជានន្តោបិ ជានន្តោ វិយ បុច្ឆតិ. ថេរោ ឯវរូបំ វចនំ កិំ ករិស្សតិ, ជានន្តោយេវ បន អជានន្តោ វិយ បុច្ឆតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឆន្ទមូលកាតិ តណ្ហាមូលកា. ឯវំរូបោ សិយន្តិ សចេ ឱទាតោ ហោតុកាមោ, ហរិតាលវណ្ណោ វា មនោសិលាវណ្ណោ វា សិយន្តិ បត្ថេតិ. សចេ កាឡោ ហោតុកាមោ, នីលុប្បលវណ្ណោ វា អញ្ជនវណ្ណោ វា អតសីបុប្ផវណ្ណោ វា សិយន្តិ បត្ថេតិ. ឯវំវេទនោតិ កុសលវេទនោ វា សុខវេទនោ វា សិយន្តិ បត្ថេតិ. សញ្ញាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យស្មា បន អតីតេ បត្ថនា នាម នត្ថិ, បត្ថេន្តេនាបិ ច ន សក្កា តំ លទ្ធុំ, បច្ចុប្បន្នេបិ ន ហោតិ, ន ហិ ឱទាតោ កាឡភាវំ បត្ថេត្វា បច្ចុប្បន្នេ កាឡោ ហោតិ, ន កាឡោ វា ឱទាតោ, ទីឃោ វា រស្សោ, រស្សោ វា ទីឃោ, ទានំ បន ទត្វា សីលំ វា សមាទិយិត្វា ‘‘អនាគតេ ខត្តិយោ វា ហោមិ ព្រាហ្មណោ វា’’តិ បត្ថេន្តស្ស បត្ថនា សមិជ្ឈតិ. តស្មា អនាគតមេវ គហិតំ.

ខន្ធាធិវចនន្តិ ខន្ធានំ ខន្ធបណ្ណត្តិ កិត្តកេន ហោតីតិ បុច្ឆតិ.

មហាភូតា ហេតូតិ ‘‘តយោ កុសលហេតូ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៤៤១) ហិ ហេតុហេតុ វុត្តោ. អវិជ្ជា បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ សាធារណត្តា សាធារណហេតុ. កុសលាកុសលំ អត្តនោ អត្តនោ វិបាកទានេ ឧត្តមហេតុ. ឥធ បច្ចយហេតុ អធិប្បេតោ. តត្ថ បថវីធាតុ មហាភូតំ ឥតរេសំ តិណ្ណំ ភូតានំ ឧបាទារូបស្ស ច បញ្ញាបនាយ ទស្សនត្ថាយ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា វេទិតព្ពា.

ផស្សោតិ ‘‘ផុដ្ឋោ, ភិក្ខវេ, វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៣) វចនតោ ផស្សោ តិណ្ណំ ខន្ធានំ បញ្ញាបនាយ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច. វិញ្ញាណក្ខន្ធស្សាតិ ឯត្ថ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន តាវ សទ្ធិំ គព្ភសេយ្យកានំ ឧបរិមបរិច្ឆេទេន សមតិំស រូបានិ សម្បយុត្តា ច តយោ ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ នាមរូបំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បញ្ញាបនាយ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច. ចក្ខុទ្វារេ ចក្ខុបសាទោ ចេវ រូបារម្មណញ្ច រូបំ, សម្បយុត្តា តយោ ខន្ធា នាមំ. តំ នាមរូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បញ្ញាបនាយ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច. ឯសេវ នយោ សេសវិញ្ញាណេសុ.

៨៧. កថំ បន, ភន្តេតិ ឥទំ កិត្តកេន នុ ខោតិ វដ្ដំ បុច្ឆន្តោ ឯវមាហ. សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតីតិ ឥទំ វិវដ្ដំ បុច្ឆន្តោ ឯវមាហ.

៨៨. អយំ រូបេ អស្សាទោតិ ឥមិនា បរិញ្ញាបដិវេធោ ចេវ ទុក្ខសច្ចញ្ច កថិតំ. អយំ រូបេ អាទីនវោតិ ឥមិនា បហានបដិវេធោ ចេវ សមុទយសច្ចញ្ច. ឥទំ រូបេ និស្សរណន្តិ ឥមិនា សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ ចេវ និរោធសច្ចញ្ច. យេ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ ធម្មា, អយំ ភាវនាបដិវេធោ មគ្គសច្ចំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៨៩. ពហិទ្ធាតិ បរស្ស សវិញ្ញាណកេ កាយេ. សព្ពនិមិត្តេសូតិ ឥមិនា បន អនិន្ទ្រិយពទ្ធម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘សវិញ្ញាណកេ កាយេ’’តិ វចនេន វា អត្តនោ ច បរស្ស ច កាយោ គហិតោវ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តគ្គហណេន អនិន្ទ្រិយពទ្ធំ គណ្ហាតិ.

៩០. អនត្តកតានីតិ អនត្តនិ ឋត្វា កតានិ. កមត្តានំ ផុសិស្សន្តីតិ កតរស្មិំ អត្តនិ ឋត្វា វិបាកំ ទស្សេន្តីតិ សស្សតទស្សនំ ឱក្កមន្តោ ឯវមាហ. តណ្ហាធិបតេយ្យេនាតិ តណ្ហាជេដ្ឋកេន. តត្រ តត្រាតិ តេសុ តេសុ ធម្មេសុ. សដ្ឋិមត្តានន្តិ ឥមេ ភិក្ខូ បកតិកម្មដ្ឋានំ ជហិត្វា អញ្ញំ នវកម្មដ្ឋានំ សម្មសន្តា បល្លង្កំ អភិន្ទិត្វា តស្មិំយេវ អាសនេ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាបុណ្ណមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.