៤. សុន្ទរីនន្ទាថេរីគាថាវណ្ណនា

អាតុរំ អសុចិន្តិអាទិកា សុន្ទរីនន្ទាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា, សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ ឈាយិនីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា កុសលំ ឧបចិនន្តី កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិ. នន្ទាតិស្សា នាមំ អកំសុ. អបរភាគេ រូបសម្បត្តិយា សុន្ទរីនន្ទា, ជនបទកល្យាណីតិ ច បញ្ញាយិត្ថ. សា អម្ហាកំ ភគវតិ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា អនុបុព្ពេន កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា នន្ទកុមារញ្ច រាហុលកុមារញ្ច បព្ពាជេត្វា គតេ សុទ្ធោទនមហារាជេ ច បរិនិព្ពុតេ មហាបជាបតិគោតមិយា រាហុលមាតាយ ច បព្ពជិតាយ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ជេដ្ឋភាតា ចក្កវត្តិរជ្ជំ បហាយ បព្ពជិត្វា លោកេ អគ្គបុគ្គលោ ពុទ្ធោ ជាតោ, បុត្តោបិស្ស រាហុលកុមារោ បព្ពជិ, ភត្តាបិ មេ នន្ទរាជា, មាតាបិ មហាបជាបតិគោតមី, ភគិនីបិ រាហុលមាតា បព្ពជិតា, ឥទានាហំ គេហេ កិំ ករិស្សាមិ, បព្ពជិស្សាមី’’តិ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ញាតិសិនេហេន បព្ពជិ, នោ សទ្ធាយ. តស្មា បព្ពជិត្វាបិ រូបំ និស្សាយ ឧប្បន្នមទា. ‘‘សត្ថា រូបំ វិវណ្ណេតិ គរហតិ, អនេកបរិយាយេន រូបេ អាទីនវំ ទស្សេតី’’តិ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ ន គច្ឆតីតិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា អភិរូបនន្ទាយ វត្ថុស្មិំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – សត្ថារា និម្មិតំ ឥត្ថិរូបំ អនុក្កមេន ជរាភិភូតំ ទិស្វា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ មនសិករោន្តិយា ថេរិយា កម្មដ្ឋានាភិមុខំ ចិត្តំ អហោសិ. តំ ទិស្វា សត្ថា តស្សា សប្បាយវសេន ធម្មំ ទេសេន្តោ –

៨២. ‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស នន្ទេ សមុស្សយំ;

អសុភាយ ចិត្តំ ភាវេហិ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ.

៨៣. ‘‘យថា ឥទំ តថា ឯតំ, យថា ឯតំ តថា ឥទំ;

ទុគ្គន្ធំ បូតិកំ វាតិ, ពាលានំ អភិនន្ទិតំ.

៨៤. ‘‘ឯវមេតំ អវេក្ខន្តី, រត្តិន្ទិវមតន្ទិតា;

តតោ សកាយ បញ្ញាយ, អភិនិព្ពិជ្ឈ ទក្ខិស’’ន្តិ. –

ឥមា តិស្សោ គាថា អភាសិ.

សា ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តស្សា ឧបរិមគ្គត្ថាយ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខន្តោ ‘‘នន្ទេ, ឥមស្មិំ សរីរេ អប្បមត្តកោបិ សារោ នត្ថិ, មំសលោហិតលេបនោ ជរាទីនំ វាសភូតោ, អដ្ឋិបុញ្ជមត្តោ ឯវាយ’’ន្តិ ទស្សេតុំ –

‘‘អដ្ឋិនំ នគរំ កតំ, មំសលោហិតលេបនំ;

យត្ថ ជរា ច មច្ចុ ច, មានោ មក្ខោ ច ឱហិតោ’’តិ. (ធ. ប. ១៥០) –

ធម្មបទេ ឥមំ គាថមាហ.

សា ទេសនាវសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.៣.១៦៦-២១៩) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

‘‘ឱវាទកោ វិញ្ញាបកោ, តារកោ សព្ពបាណិនំ;

ទេសនាកុសលោ ពុទ្ធោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘អនុកម្បកោ ការុណិកោ, ហិតេសី សព្ពបាណិនំ;

សម្បត្តេ តិត្ថិយេ សព្ពេ, បញ្ចសីលេ បតិដ្ឋបិ.

‘‘ឯវំ និរាកុលំ អាសិ, សុញ្ញតំ តិត្ថិយេហិ ច;

វិចិត្តំ អរហន្តេហិ, វសីភូតេហិ តាទិភិ.

‘‘រតនានដ្ឋបញ្ញាសំ, ឧគ្គតោវ មហាមុនិ;

កញ្ចនគ្ឃិយសង្កាសោ, ពាត្តិំសវរលក្ខណោ.

‘‘វស្សសតសហស្សានិ, អាយុ វិជ្ជតិ តាវទេ;

តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, ជាតា សេដ្ឋិកុលេ អហុំ;

នានារតនបជ្ជោតេ, មហាសុខសមប្បិតា.

‘‘ឧបេត្វា តំ មហាវីរំ, អស្សោសិំ ធម្មទេសនំ;

អមតំ បរមស្សាទំ, បរមត្ថនិវេទកំ.

‘‘តទា និមន្តយិត្វាន, សសង្ឃំ លោកនាយកំ;

ទត្វា តស្ស មហាទានំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ.

‘‘ឈាយិនីនំ ភិក្ខុនីនំ, អគ្គដ្ឋានមបត្ថយិំ;

និបច្ច សិរសា ធីរំ, សសង្ឃំ លោកនាយកំ.

‘‘តទា អទន្តទមកោ, តិលោកសរណោ បភូ;

ព្យាកាសិ នរសារថិ, លច្ឆសេ តំ សុបត្ថិតំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទា, ឱរសា ធម្មនិម្មិតា;

នន្ទាតិ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវិកា.

‘‘តំ សុត្វា មុទិតា ហុត្វា, យាវជីវំ តទា ជិនំ;

មេត្តចិត្តា បរិចរិំ, បច្ចយេហិ វិនាយកំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តតោ ចុតា យាមមគំ, តតោហំ តុសិតំ គតា;

តតោ ច និម្មានរតិំ, វសវត្តិបុរំ តតោ.

‘‘យត្ថ យត្ថូបបជ្ជាមិ, តស្ស កម្មស្ស វាហសា;

តត្ថ តត្ថេវ រាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ.

‘‘តតោ ចុតា មនុស្សត្តេ, រាជានំ ចក្កវត្តិនំ;

មណ្ឌលីនញ្ច រាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ.

‘‘សម្បត្តិំ អនុភោត្វាន, ទេវេសុ មនុជេសុ ច;

សព្ពត្ថ សុខិតា ហុត្វា, នេកកប្បេសុ សំសរិំ.

‘‘បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, សុរម្មេ កបិលវ្ហយេ;

រញ្ញោ សុទ្ធោទនស្សាហំ, ធីតា អាសិំ អនិន្ទិតា.

‘‘សិរិយា រូបិនិំ ទិស្វា, នន្ទិតំ អាសិ តំ កុលំ;

តេន នន្ទាតិ មេ នាមំ, សុន្ទរំ បវរំ អហុ.

‘‘យុវតីនញ្ច សព្ពាសំ, កល្យាណីតិ ច វិស្សុតា;

តស្មិម្បិ នគរេ រម្មេ, ឋបេត្វា តំ យសោធរំ.

‘‘ជេដ្ឋោ ភាតា តិលោកគ្គោ, បច្ឆិមោ អរហា តថា;

ឯកាកិនី គហដ្ឋាហំ, មាតរា បរិចោទិតា.

‘‘សាកិយម្ហិ កុលេ ជាតា, បុត្តេ ពុទ្ធានុជា តុវំ;

នន្ទេនបិ វិនា ភូតា, អគារេ កិន្នុ អច្ឆសិ.

‘‘ជរាវសានំ យោព្ពញ្ញំ, រូបំ អសុចិសម្មតំ;

រោគន្តមបិចារោគ្យំ, ជីវិតំ មរណន្តិកំ.

‘‘ឥទម្បិ តេ សុភំ រូបំ, សសីកន្តំ មនោហរំ;

ភូសនានំ អលង្ការំ, សិរិសង្ឃាដសំនិភំ.

‘‘បុញ្ជិតំ លោកសារំវ, នយនានំ រសាយនំ;

បុញ្ញានំ កិត្តិជននំ, ឧក្កាកកុលនន្ទនំ.

‘‘ន ចិរេនេវ កាលេន, ជរា សមធិសេស្សតិ;

វិហាយ គេហំ ការុញ្ញេ, ចរ ធម្មមនិន្ទិតេ.

‘‘សុត្វាហំ មាតុ វចនំ, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

ទេហេន នតុ ចិត្តេន, រូបយោព្ពនលាឡិតា.

‘‘មហតា ច បយត្តេន, ឈានជ្ឈេន បរំ មម;

កាតុញ្ច វទតេ មាតា, ន ចាហំ តត្ថ ឧស្សុកា.

‘‘តតោ មហាការុណិកោ, ទិស្វា មំ កាមលាលសំ;

និព្ពន្ទនត្ថំ រូបស្មិំ, មម ចក្ខុបថេ ជិនោ.

‘‘សកេន អានុភាវេន, ឥត្ថិំ មាបេសិ សោភិនិំ;

ទស្សនីយំ សុរុចិរំ, មមតោបិ សុរូបិនិំ.

‘‘តមហំ វិម្ហិតា ទិស្វា, អតិវិម្ហិតទេហិនិំ;

ចិន្តយិំ សផលំ មេតិ, នេត្តលាភញ្ច មានុសំ.

‘‘តមហំ ឯហិ សុភគេ, យេនត្ថោ តំ វទេហិ មេ;

កុលំ តេ នាមគោត្តញ្ច, វទ មេ យទិ តេ បិយំ.

‘‘ន វញ្ចកាលោ សុភគេ, ឧច្ឆង្គេ មំ និវាសយ;

សីទន្តីវ មមង្គានិ, បសុប្បយមុហុត្តកំ.

‘‘តតោ សីសំ មមង្គេ សា, កត្វា សយិ សុលោចនា;

តស្សា នលាដេ បតិតា, លុទ្ធា បរមទារុណា.

‘‘សហ តស្សា និបាតេន, បិឡកា ឧបបជ្ជថ;

បគ្ឃរិំសុ បភិន្នា ច, កុណបា បុព្ពលោហិតា.

‘‘បភិន្នំ វទនញ្ចាបិ, កុណបំ បូតិគន្ធនំ;

ឧទ្ធុមាតំ វិនិលញ្ច, បុព្ពញ្ចាបិ សរីរកំ.

‘‘សា បវេទិតសព្ពង្គី, និស្សសន្តី មុហុំ មុហុំ;

វេទយន្តី សកំ ទុក្ខំ, ករុណំ បរិទេវយិ.

‘‘ទុក្ខេន ទុក្ខិតា ហោមិ, ផុសយន្តិ ច វេទនា;

មហាទុក្ខេ និមុគ្គម្ហិ, សរណំ ហោហិ មេ សខី.

‘‘កុហិំ វទនសោតំ តេ, កុហិំ តេ តុង្គនាសិកា;

តម្ពពិម្ពវរោដ្ឋន្តេ, វទនំ តេ កុហិំ គតំ.

‘‘កុហិំ សសីនិភំ វណ្ណំ, កម្ពុគីវា កុហិំ គតា;

ទោឡា លោលាវ តេ កណ្ណា, វេវណ្ណំ សមុបាគតា.

‘‘មកុឡខារកាការា, កលិកាវ បយោធរា;

បភិន្នា បូតិកុណបា, ទុដ្ឋគន្ធិត្តមាគតា.

‘‘វេទិមជ្ឈាវ សុស្សោណី, សូនាវ នីតកិព្ពិសា;

ជាតា អមជ្ឈភរិតា, អហោ រូបមសស្សតំ.

‘‘សព្ពំ សរីរសញ្ជាតំ, បូតិគន្ធំ ភយានកំ;

សុសានមិវ ពីភច្ឆំ, រមន្តេ យត្ថ ពាលិសា.

‘‘តទា មហាការុណិកោ, ភាតា មេ លោកនាយកោ;

ទិស្វា សំវិគ្គចិត្តំ មំ, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘អាតុរំ កុណបំ បូតិំ, បស្ស នន្ទេ សមុស្សយំ;

អសុភាយ ចិត្តំ ភាវេហិ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ.

‘‘យថា ឥទំ តថា ឯតំ, យថា ឯតំ តថា ឥទំ;

ទុគ្គន្ធំ បូតិកំ វាតិ, ពាលានំ អភិនន្ទិតំ.

‘‘ឯវមេតំ អវេក្ខន្តី, រត្តិន្ទិវមតន្ទិតា;

តតោ សកាយ បញ្ញាយ, អភិនិព្ពិជ្ឈ ទក្ខិសំ.

‘‘តតោហំ អតិសំវិគ្គា, សុត្វា គាថា សុភាសិតា;

តត្រដ្ឋិតាវហំ សន្តី, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘យត្ថ យត្ថ និសិន្នាហំ, សទា ឈានបរាយណា;

ជិនោ តស្មិំ គុណេ តុដ្ឋោ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានវសេន ‘‘អាតុរំ អសុចិ’’ន្តិអាទិនា សត្ថារា ទេសិតាហិ តីហិ គាថាហិ សទ្ធិំ –

៨៥. ‘‘តស្សា មេ អប្បមត្តាយ, វិចិនន្តិយា យោនិសោ;

យថាភូតំ អយំ កាយោ, ទិដ្ឋោ សន្តរពាហិរោ.

៨៦. ‘‘អថ និព្ពិន្ទហំ កាយេ, អជ្ឈត្តញ្ច វិរជ្ជហំ;

អប្បមត្តា វិសំយុត្តា, ឧបសន្តាម្ហិ និព្ពុតា’’តិ. –

ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ ឯវមេតំ អវេក្ខន្តី…បេ… ទក្ខិសន្តិ ឯតំ អាតុរាទិសភាវំ កាយំ ឯវំ ‘‘យថា ឥទំ តថា ឯត’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការេន រត្តិន្ទិវំ សព្ពកាលំ អតន្ទិតា ហុត្វា បរតោ ឃោសហេតុកំ សុតមយញាណំ មុញ្ចិត្វា, តតោ តំនិមិត្តំ អត្តនិ សម្ភូតត្តា សកាយភាវនាមយាយ បញ្ញាយ យាថាវតោ ឃនវិនិព្ភោគករណេន អភិនិព្ពិជ្ឈ, កថំ នុ ខោ ទក្ខិសំ បស្សិស្សន្តិ អាភោគបុរេចារិកេន បុព្ពភាគញាណចក្ខុនា អវេក្ខន្តី វិចិនន្តីតិ អត្ថោ.

តេនាហ ‘‘តស្សា មេ អប្បមត្តាយា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – តស្សា មេ សតិអវិប្បវាសេន អប្បមត្តាយ យោនិសោ ឧបាយេន អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សនាបញ្ញាយ វិចិនន្តិយា វីមំសន្តិយា, អយំ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតោ កាយោ សសន្តានបរសន្តានវិភាគតោ សន្តរពាហិរោ យថាភូតំ ទិដ្ឋោ.

អថ តថា ទស្សនតោ បច្ឆា និព្ពិន្ទហំ កាយេ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ អត្តភាវេ និព្ពិន្ទិំ, វិសេសតោវ អជ្ឈត្តសន្តានេ វិរជ្ជិ វិរាគំ អាបជ្ជិំ, អហំ យថាភូតាយ អប្បមាទបដិបត្តិយា មត្ថកប្បត្តិយា អប្បមត្តា សព្ពសោ សំយោជនានំ សមុច្ឆិន្នត្តា វិសំយុត្តា ឧបសន្តា ច និព្ពុតា ច អម្ហីតិ.

សុន្ទរីនន្ទាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.