១០. បដាចារាថេរីគាថាវណ្ណនា
នង្គលេហិ កសំ ខេត្តន្តិអាទិកា បដាចារាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា, ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា, អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរិវេណំ អកាសិ. សា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តា, ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា អត្តនោ គេហេ ឯកេន កម្មការេន សទ្ធិំ កិលេសសន្ថវំ អកាសិ. តំ មាតាបិតរោ សមជាតិកស្ស កុមារស្ស ទាតុំ ទិវសំ សណ្ឋបេសុំ. តំ ញត្វា សា ហត្ថសារំ គហេត្វា តេន កតសន្ថវេន បុរិសេន សទ្ធិំ អគ្គទ្វារេន និក្ខមិត្វា ឯកស្មិំ គាមកេ វសន្តី គព្ភិនី អហោសិ. សា បរិបក្កេ គព្ភេ ‘‘កិំ ឥធ អនាថវាសេន, កុលគេហំ គច្ឆាម, សាមី’’តិ វត្វា តស្មិំ ‘‘អជ្ជ គច្ឆាម, ស្វេ គច្ឆាមា’’តិ កាលក្ខេបំ ករោន្តេ ‘‘នាយំ ពាលោ មំ នេស្សតី’’តិ តស្មិំ ពហិ គតេ គេហេ បដិសាមេតព្ពំ បដិសាមេត្វា ‘‘កុលឃរំ គតាតិ មយ្ហំ សាមិកស្ស កថេថា’’តិ បដិវិស្សកឃរវាសីនំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯកិកាវ កុលឃរំ គមិស្សាមី’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. សោ អាគន្ត្វា គេហេ តំ អបស្សន្តោ បដិវិស្សកេ បុច្ឆិត្វា ‘‘កុលឃរំ គតា’’តិ សុត្វា ‘‘មំ និស្សាយ កុលធីតា អនាថា ជាតា’’តិ បទានុបទំ គន្ត្វា សម្បាបុណិ. តស្សា អន្តរាមគ្គេ ឯវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សា បសុតកាលតោ បដ្ឋាយ បដិប្បស្សទ្ធគមនុស្សុក្កា សាមិកំ គហេត្វា និវត្តិ. ទុតិយវារម្បិ គព្ភិនី អហោសីតិអាទិ សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ.
អយំ បន វិសេសោ – យទា តស្សា អន្តរាមគ្គេ កម្មជវាតា ចលិំសុ, តទា មហាអកាលមេឃោ ឧទបាទិ. សមន្តតោ វិជ្ជុលតាហិ អាទិត្តំ វិយ មេឃថនិតេហិ ភិជ្ជមានំ វិយ ច ឧទកធារានិបាតនិរន្តរំ នភំ អហោសិ. សា តំ ទិស្វា, ‘‘សាមិ, មេ អនោវស្សកំ ឋានំ ជានាហី’’តិ អាហ. សោ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ ឯកំ តិណសញ្ឆន្នំ គុម្ពំ ទិស្វា តត្ថ គន្ត្វា ហត្ថគតាយ វាសិយា តស្មិំ គុម្ពេ ទណ្ឌកេ ឆិន្ទិតុកាមោ តិណេហិ សញ្ឆាទិតវម្មិកសីសន្តេ ឧដ្ឋិតរុក្ខទណ្ឌកំ ឆិន្ទិ. តាវទេវ ច នំ តតោ វម្មិកតោ និក្ខមិត្វា ឃោរវិសោ អាសីវិសោ ឌំសិ. សោ តត្ថេវ បតិត្វា កាលមកាសិ. សា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តី តស្ស អាគមនំ ឱលោកេន្តី ទ្វេបិ ទារកេ វាតវុដ្ឋិំ អសហមានេ វិរវន្តេ ឧរន្តរេ កត្វា, ទ្វីហិ ជាណុកេហិ ទ្វីហិ ហត្ថេហិ ច ភូមិំ ឧប្បីឡេត្វា យថាឋិតាវ រត្តិំ វីតិនាមេត្វា វិភាតាយ រត្តិយា មំសបេសិវណ្ណំ ឯកំ បុត្តំ បិលោតិកចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា ហត្ថេហិ ឧរេហិ ច បរិគ្គហេត្វា, ឥតរំ ‘‘ឯហិ, តាត, បិតា តេ ឥតោ គតោ’’តិ វត្វា សាមិកេន គតមគ្គេន គច្ឆន្តី តំ វម្មិកសមីបេ កាលង្កតំ និសិន្នំ ទិស្វា ‘‘មំ និស្សាយ មម សាមិកោ មតោ’’តិ រោទន្តី បរិទេវន្តី សកលរត្តិំ ទេវេន វុដ្ឋត្តា ជណ្ណុកប្បមាណំ ថនប្បមាណំ ឧទកំ សវន្តិំ អន្តរាមគ្គេ នទិំ បត្វា, អត្តនោ មន្ទពុទ្ធិតាយ ទុព្ពលតាយ ច ទ្វីហិ ទារកេហិ សទ្ធិំ ឧទកំ ឱតរិតុំ អវិសហន្តី ជេដ្ឋបុត្តំ ឱរិមតីរេ ឋបេត្វា ឥតរំ អាទាយ បរតីរំ គន្ត្វា សាខាភង្គំ អត្ថរិត្វា តត្ថ បិលោតិកចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា ‘‘ឥតរស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ ពាលបុត្តកំ បហាតុំ អសក្កោន្តី បុនប្បុនំ និវត្តិត្វា ឱលោកយមានា នទិំ ឱតរតិ.
អថស្សា នទីមជ្ឈំ គតកាលេ ឯកោ សេនោ តំ ទារកំ ទិស្វា ‘‘មំសបេសី’’តិ សញ្ញាយ អាកាសតោ ភស្សិ. សា តំ ទិស្វា ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘សូសូ’’តិ តិក្ខត្តុំ មហាសទ្ទំ និច្ឆារេសិ. សេនោ ទូរភាវេន តំ អនាទិយន្តោ កុមារំ គហេត្វា វេហាសំ ឧប្បតិ. ឱរិមតីរេ ឋិតោ បុត្តោ ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា មហាសទ្ទំ និច្ឆារយមានំ ទិស្វា ‘‘មំ សន្ធាយ វទតី’’តិ សញ្ញាយ វេគេន ឧទកេ បតិ. ឥតិ ពាលបុត្តកោ សេនេន, ជេដ្ឋបុត្តកោ ឧទកេន ហតោ. សា ‘‘ឯកោ មេ បុត្តោ សេនេន គហិតោ, ឯកោ ឧទកេន វូឡ្ហោ, បន្ថេ មេ បតិ មតោ’’តិ រោទន្តី បរិទេវន្តី គច្ឆន្តី សាវត្ថិតោ អាគច្ឆន្តំ ឯកំ បុរិសំ ទិស្វា បុច្ឆិ – ‘‘កត្ថ វាសិកោសិ, តាតា’’តិ? ‘‘សាវត្ថិវាសិកោម្ហិ, អម្មា’’តិ. ‘‘សាវត្ថិយំ អសុកវីថិយំ អសុកកុលំ នាម អត្ថិ, តំ ជានាសិ, តាតា’’តិ? ‘‘ជានាមិ, អម្ម, តំ បន មា បុច្ឆិ, អញ្ញំ បុច្ឆា’’តិ. ‘‘អញ្ញេន មេ បយោជនំ នត្ថិ, តទេវ បុច្ឆាមិ, តាតា’’តិ. ‘‘អម្ម, ត្វំ អត្តនោ អនាចិក្ខិតុំ ន ទេសិ, អជ្ជ តេ សព្ពរត្តិំ ទេវោ វស្សន្តោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘ទិដ្ឋោ មេ, តាត, មយ្ហមេវ សោ សព្ពរត្តិំ វុដ្ឋោ, តំ ការណំ បច្ឆា កថេស្សាមិ, ឯតស្មិំ តាវ មេ សេដ្ឋិគេហេ បវត្តិំ កថេហី’’តិ. ‘‘អម្ម, អជ្ជ រត្តិយំ សេដ្ឋិ ច ភរិយា ច សេដ្ឋិបុត្តោ ចាតិ តយោបិ ជនេ អវត្ថរមានំ គេហំ បតិ, តេ ឯកចិតកាយំ ឈាយន្តិ, ស្វាយំ ធូមោ បញ្ញាយតិ, អម្មា’’តិ. សា តស្មិំ ខណេ និវត្ថវត្ថម្បិ បតមានំ ន សញ្ជានិ. សោកុម្មត្តត្តំ បត្វា ជាតរូបេនេវ –
‘‘ឧភោ បុត្តា កាលង្កតា, បន្ថេ មយ្ហំ បតី មតោ;
មាតា បិតា ច ភាតា ច, ឯកចិតម្ហិ ឌយ្ហរេ’’តិ. (អប. ថេរី ២.២.៤៩៨) –
វិលបន្តី បរិព្ភមតិ.
តតោ បដ្ឋាយ តស្សា និវាសនមត្តេនបិ បដេន អចរណតោ បតិតាចារត្តា បដាចារាត្វេវ សមញ្ញា អហោសិ. តំ ទិស្វា មនុស្សា ‘‘គច្ឆ, ឧម្មត្តិកេ’’តិ កេចិ កចវរំ មត្ថកេ ខិបន្តិ, អញ្ញេ បំសុំ ឱកិរន្តិ, អបរេ លេឌ្ឌុំ ខិបន្តិ. សត្ថា ជេតវនេ មហាបរិសាមជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ តំ តថា បរិព្ភមន្តិំ ទិស្វា ញាណបរិបាកញ្ច ឱលោកេត្វា យថា វិហារាភិមុខី អាគច្ឆតិ, តថា អកាសិ. បរិសា តំ ទិស្វា ‘‘ឥមិស្សា ឧម្មត្តិកាយ ឥតោ អាគន្តុំ មាទត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘ភគវា មា នំ វារយិត្ថា’’តិ វត្វា អវិទូរដ្ឋានំ អាគតកាលេ ‘‘សតិំ បដិលភ ភគិនី’’តិ អាហ. សា តាវទេវ ពុទ្ធានុភាវេន សតិំ បដិលភិត្វា និវត្ថវត្ថស្ស បតិតភាវំ សល្លក្ខេត្វា ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ឧក្កុដិកំ ឧបនិសជ្ជាយ និសីទិ. ឯកោ បុរិសោ ឧត្តរសាដកំ ខិបិ. សា តំ និវាសេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អវស្សយោ មេ ហោថ, ឯកំ មេ បុត្តំ សេនោ គណ្ហិ, ឯកោ ឧទកេន វូឡ្ហោ, បន្ថេ បតិ មតោ, មាតាបិតរោ ភាតា ច គេហេន អវត្ថដា មតា ឯកចិតកស្មិំ ឈាយន្តី’’តិ សា សោកការណំ អាចិក្ខិ. សត្ថា ‘‘បដាចារេ, មា ចិន្តយិ, តវ អវស្សយោ ភវិតុំ សមត្ថស្សេវ សន្តិកំ អាគតាសិ. យថា ហិ ត្វំ ឥទានិ បុត្តាទីនំ មរណនិមិត្តំ អស្សូនិ បវត្តេសិ, ឯវំ អនមតគ្គេ សំសារេ បុត្តាទីនំ មរណហេតុ បវត្តិតំ អស្សុ ចតុន្នំ មហាសមុទ្ទានំ ឧទកតោ ពហុតរ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ –
‘‘ចតូសុ សមុទ្ទេសុ ជលំ បរិត្តកំ, តតោ ពហុំ អស្សុជលំ អនប្បកំ;
ទុក្ខេន ផុដ្ឋស្ស នរស្ស សោចនា, កិំ ការណា អម្ម តុវំ បមជ្ជសី’’តិ. (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.១១២ បដាចារាថេរីវត្ថុ) –
គាថំ អភាសិ.
ឯវំ សត្ថរិ អនមតគ្គបរិយាយកថំ (សំ. និ. ២.១២៥-១២៦) កថេន្តេ តស្សា សោកោ តនុតរភាវំ អគមាសិ. អថ នំ តនុភូតសោកំ ញត្វា ‘‘បដាចារេ, បុត្តាទយោ នាម បរលោកំ គច្ឆន្តស្ស តាណំ វា លេណំ វា សរណំ វា ភវិតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ វិជ្ជមានាបិ តេ ន សន្តិ ឯវ, តស្មា បណ្ឌិតេន អត្តនោ សីលំ វិសោធេត្វា និព្ពានគាមិមគ្គោយេវ សាធេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ –
‘‘ន សន្តិ បុត្តា តាណាយ, ន បិតា នាបិ ពន្ធវា;
អន្តកេនាធិបន្នស្ស, នត្ថិ ញាតីសុ តាណតា.
‘‘ឯតមត្ថវសំ ញត្វា, បណ្ឌិតោ សីលសំវុតោ;
និព្ពានគមនំ មគ្គំ, ខិប្បមេវ វិសោធយេ’’តិ. (ធ. ប. ២៨៨-២៨៩) –
ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាវសានេ បដាចារា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. សត្ថា តំ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. សា លទ្ធូបសម្បទា ឧបរិមគ្គត្ថាយ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តី ឯកទិវសំ ឃដេន ឧទកំ អាទាយ បាទេ ធោវន្តី ឧទកំ អាសិញ្ចិ. តំ ថោកំ ឋានំ គន្ត្វា បច្ឆិជ្ជិ, ទុតិយវារំ អាសិត្តំ តតោ ទូរំ អគមាសិ, តតិយវារំ អាសិត្តំ តតោបិ ទូរតរំ អគមាសិ. សា តទេវ អារម្មណំ គហេត្វា តយោ វយេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘មយា បឋមំ អាសិត្តឧទកំ វិយ ឥមេ សត្តា បឋមវយេបិ មរន្តិ, តតោ ទូរំ គតំ ទុតិយវារំ អាសិត្តំ ឧទកំ វិយ មជ្ឈិមវយេបិ, តតោ ទូរតរំ គតំ តតិយវារំ អាសិត្តំ ឧទកំ វិយ បច្ឆិមវយេបិ មរន្តិយេវា’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ឱភាសំ ផរិត្វា តស្សា សម្មុខេ ឋត្វា កថេន្តោ វិយ ‘‘ឯវមេតំ, បដាចារេ, សព្ពេបិមេ សត្តា មរណធម្មា, តស្មា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ អបស្សន្តស្ស វស្សសតំ ជីវតោ តំ បស្សន្តស្ស ឯកាហម្បិ ឯកក្ខណម្បិ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ –
‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, អបស្សំ ឧទយព្ពយំ;
ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បស្សតោ ឧទយព្ពយ’’ន្តិ. (ធ. ប. ១១៣) –
គាថមាហ. គាថាបរិយោសានេ បដាចារា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.២.៤៦៨-៥១១) –
‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;
ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.
‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, ជាតា សេដ្ឋិកុលេ អហុំ;
នានារតនបជ្ជោតេ, មហាសុខសមប្បិតា.
‘‘ឧបេត្វា តំ មហាវីរំ, អស្សោសិំ ធម្មទេសនំ;
តតោ ជាតបសាទាហំ, ឧបេសិំ សរណំ ជិនំ.
‘‘តតោ វិនយធារីនំ, អគ្គំ វណ្ណេសិ នាយកោ;
ភិក្ខុនិំ លជ្ជិនិំ តាទិំ, កប្បាកប្បវិសារទំ.
‘‘តទា មុទិតចិត្តាហំ, តំ ឋានមភិកង្ខិនី;
និមន្តេត្វា ទសពលំ, សសង្ឃំ លោកនាយកំ.
‘‘ភោជយិត្វាន សត្តាហំ, ទទិត្វាវ តិចីវរំ;
និបច្ច សិរសា បាទេ, ឥទំ វចនមព្រវិំ.
‘‘យា តយា វណ្ណិតា វីរ, ឥតោ អដ្ឋមកេ មុនិ;
តាទិសាហំ ភវិស្សាមិ, យទិ សិជ្ឈតិ នាយក.
‘‘តទា អវោច មំ សត្ថា, ភទ្ទេ មា ភាយិ អស្សស;
អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, លច្ឆសេ តំ មនោរថំ.
‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;
គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.
‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទា, ឱរសា ធម្មនិម្មិតា;
បដាចារាតិ នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវិកា.
‘‘តទាហំ មុទិតា ហុត្វា, យាវជីវំ តទា ជិនំ;
មេត្តចិត្តា បរិចរិំ, សសង្ឃំ លោកនាយកំ.
‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;
ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.
‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;
កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.
‘‘ឧបដ្ឋាកោ មហេសិស្ស, តទា អាសិ នរិស្សរោ;
កាសិរាជា កិកី នាម, ពារាណសិបុរុត្តមេ.
‘‘តស្សាសិំ តតិយា ធីតា, ភិក្ខុនី ឥតិ វិស្សុតា;
ធម្មំ សុត្វា ជិនគ្គស្ស, បព្ពជ្ជំ សមរោចយិំ.
‘‘អនុជានិ ន នោ តាតោ, អគារេវ តទា មយំ;
វីសវស្សសហស្សានិ, វិចរិម្ហ អតន្ទិតា.
‘‘កោមារិព្រហ្មចរិយំ, រាជកញ្ញា សុខេធិតា;
ពុទ្ធោបដ្ឋាននិរតា, មុទិតា សត្តធីតរោ.
‘‘សមណី សមណគុត្តា ច, ភិក្ខុនី ភិក្ខុទាយិកា;
ធម្មា ចេវ សុធម្មា ច, សត្តមី សង្ឃទាយិកា.
‘‘អហំ ឧប្បលវណ្ណា ច, ខេមា ភទ្ទា ច ភិក្ខុនី;
កិសាគោតមី ធម្មទិន្នា, វិសាខា ហោតិ សត្តមី.
‘‘តេហិ កម្មេហិ សុកតេហិ, ចេតនាបណិធីហិ ច;
ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.
‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, ជាតា សេដ្ឋិកុលេ អហំ;
សាវត្ថិយំ បុរវរេ, ឥទ្ធេ ផីតេ មហទ្ធនេ.
‘‘យទា ច យោព្ពនូបេតា, វិតក្កវសគា អហំ;
នរំ ជារបតិំ ទិស្វា, តេន សទ្ធិំ អគច្ឆហំ.
‘‘ឯកបុត្តបសូតាហំ, ទុតិយោ កុច្ឆិយា មម;
តទាហំ មាតាបិតរោ, ឱក្ខាមីតិ សុនិច្ឆិតា.
‘‘នារោចេសិំ បតិំ មយ្ហំ, តទា តម្ហិ បវាសិតេ;
ឯកិកា និគ្គតា គេហា, គន្តុំ សាវត្ថិមុត្តមំ.
‘‘តតោ មេ សាមិ អាគន្ត្វា, សម្ភាវេសិ បថេ មមំ;
តទា មេ កម្មជា វាតា, ឧប្បន្នា អតិទារុណា.
‘‘ឧដ្ឋិតោ ច មហាមេឃោ, បសូតិសមយេ មម;
ទព្ពត្ថាយ តទា គន្ត្វា, សាមិ សប្បេន មារិតោ.
‘‘តទា វិជាតទុក្ខេន, អនាថា កបណា អហំ;
កុន្នទិំ បូរិតំ ទិស្វា, គច្ឆន្តី សកុលាលយំ.
‘‘ពាលំ អាទាយ អតរិំ, បារកូលេ ច ឯកកំ;
សាយេត្វា ពាលកំ បុត្តំ, ឥតរំ តរណាយហំ.
‘‘និវត្តា ឧក្កុសោ ហាសិ, តរុណំ វិលបន្តកំ;
ឥតរញ្ច វហី សោតោ, សាហំ សោកសមប្បិតា.
‘‘សាវត្ថិនគរំ គន្ត្វា, អស្សោសិំ សជនេ មតេ;
តទា អវោចំ សោកដ្ដា, មហាសោកសមប្បិតា.
‘‘ឧភោ បុត្តា កាលង្កតា, បន្ថេ មយ្ហំ បតី មតោ;
មាតា បិតា ច ភាតា ច, ឯកចិតម្ហិ ឌយ្ហរេ.
‘‘តទា កិសា ច បណ្ឌុ ច, អនាថា ទីនមានសា;
ឥតោ តតោ ភមន្តីហំ, អទ្ទសំ នរសារថិំ.
‘‘តតោ អវោច មំ សត្ថា, បុត្តេ មា សោចិ អស្សស;
អត្តានំ តេ គវេសស្សុ, កិំ និរត្ថំ វិហញ្ញសិ.
‘‘ន សន្តិ បុត្តា តាណាយ, ន ញាតី នាបិ ពន្ធវា;
អន្តកេនាធិបន្នស្ស, នត្ថិ ញាតីសុ តាណតា.
‘‘តំ សុត្វា មុនិនោ វាក្យំ, បឋមំ ផលមជ្ឈគំ;
បព្ពជិត្វាន នចិរំ, អរហត្តមបាបុណិំ.
‘‘ឥទ្ធីសុ ច វសី ហោមិ, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា;
បរចិត្តានិ ជានាមិ, សត្ថុសាសនការិកា.
‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;
ខេបេត្វា អាសវេ សព្ពេ, វិសុទ្ធាសិំ សុនិម្មលា.
‘‘តតោហំ វិនយំ សព្ពំ, សន្តិកេ សព្ពទស្សិនោ;
ឧគ្គហិំ សព្ពវិត្ថារំ, ព្យាហរិញ្ច យថាតថំ.
‘‘ជិនោ តស្មិំ គុណេ តុដ្ឋោ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ;
អគ្គា វិនយធារីនំ, បដាចារាវ ឯកិកា.
‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;
ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា.
‘‘យស្សត្ថាយ បព្ពជិតា, អគារស្មានគារិយំ;
សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ.
‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.
អរហត្តំ បន បត្វា សេក្ខកាលេ អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧបរិវិសេសស្ស និព្ពត្តិតាការំ វិភាវេន្តី ឧទានវសេន –
១១២. ‘‘នង្គលេហិ កសំ ខេត្តំ, ពីជានិ បវបំ ឆមា;
បុត្តទារានិ បោសេន្តា, ធនំ វិន្ទន្តិ មាណវា.
១១៣. ‘‘កិមហំ សីលសម្បន្នា, សត្ថុសាសនការិកា;
និព្ពានំ នាធិគច្ឆាមិ, អកុសីតា អនុទ្ធតា.
១១៤. ‘‘បាទេ បក្ខាលយិត្វាន, ឧទកេសុ ករោមហំ;
បាទោទកញ្ច ទិស្វាន, ថលតោ និន្នមាគតំ.
១១៥. ‘‘តតោ ចិត្តំ សមាធេសិំ, អស្សំ ភទ្រំវជានិយំ;
តតោ ទីបំ គហេត្វាន, វិហារំ បាវិសិំ អហំ;
សេយ្យំ ឱលោកយិត្វាន, មញ្ចកម្ហិ ឧបាវិសិំ.
១១៦. ‘‘តតោ សូចិំ គហេត្វាន, វដ្ដិំ ឱកស្សយាមហំ;
បទីបស្សេវ និព្ពានំ, វិមោក្ខោ អហុ ចេតសោ’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;
តត្ថ កសន្តិ កសន្តា កសិកម្មំ ករោន្តា. ពហុត្ថេ ហិ ឥទំ ឯកវចនំ. បវបន្តិ ពីជានិ វបន្តា. ឆមាតិ ឆមាយំ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ឥមេ មាណវា សត្តា នង្គលេហិ ផាលេហិ ខេត្តំ កសន្តា យថាធិប្បាយំ ខេត្តភូមិយំ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណភេទានិ ពីជានិ វបន្តា តំហេតុ តំនិមិត្តំ អត្តានំ បុត្តទារាទីនិ បោសេន្តា ហុត្វា ធនំ បដិលភន្តិ. ឯវំ ឥមស្មិំ លោកេ យោនិសោ បយុត្តោ បច្ចត្តបុរិសការោ នាម សផលោ សឧទយោ.
តត្ថ កិមហំ សីលសម្បន្នា, សត្ថុសាសនការិកា. និព្ពានំ នាធិគច្ឆាមិ, អកុសីតា អនុទ្ធតាតិ អហំ សុវិសុទ្ធសីលា អារទ្ធវីរិយតាយ អកុសីតា អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតចិត្តតាយ អនុទ្ធតា ច ហុត្វា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាសង្ខាតំ សត្ថុ សាសនំ ករោន្តី កស្មា និព្ពានំ នាធិគច្ឆាមិ, អធិគមិស្សាមិ ឯវាតិ.
ឯវំ បន ចិន្តេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តី ឯកទិវសំ បាទធោវនឧទកេ និមិត្តំ គណ្ហិ. តេនាហ ‘‘បាទេ បក្ខាលយិត្វានា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – អហំ បាទេ ធោវន្តី បាទបក្ខាលនហេតុ តិក្ខត្តុំ អាសិត្តេសុ ឧទកេសុ ថលតោ និន្នមាគតំ បាទោទកំ ទិស្វា និមិត្តំ ករោមិ.
‘‘យថា ឥទំ ឧទកំ ខយធម្មំ វយធម្មំ, ឯវំ សត្តានំ អាយុសង្ខារា’’តិ ឯវំ អនិច្ចលក្ខណំ, តទនុសារេន ទុក្ខលក្ខណំ, អនត្តលក្ខណញ្ច ឧបធារេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តី តតោ ចិត្តំ សមាធេសិំ, អស្សំ ភទ្រំវជានិយន្តិ យថា អស្សំ ភទ្រំ អាជានិយំ កុសលោ សារថិ សុខេន សារេតិ, ឯវំ មយ្ហំ ចិត្តំ សុខេនេវ សមាធេសិំ, វិបស្សនាសមាធិនា សមាហិតំ អកាសិំ. ឯវំ បន វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តី ឧតុសប្បាយនិជិគិសាយ ឱវរកំ បវិសន្តី អន្ធការវិធមនត្ថំ ទីបំ គហេត្វា គព្ភំ បវិសិត្វា ទីបំ ឋបេត្វា មញ្ចកេ និសិន្នមត្តាវ ទីបំ វិជ្ឈាបេតុំ អគ្គឡសូចិយា ទីបវដ្ដិំ អាកឌ្ឍិំ, តាវទេវ ឧតុសប្បាយលាភេន តស្សា ចិត្តំ សមាហិតំ អហោសិ, វិបស្សនាវីថិំ ឱតរិ, មគ្គេន ឃដ្ដេសិ. តតោ មគ្គបដិបាដិយា សព្ពសោ អាសវានំ ខយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តតោ ទីបំ គហេត្វាន…បេ… វិមោក្ខោ អហុ ចេតសោ’’តិ. តត្ថ សេយ្យំ ឱលោកយិត្វានាតិ ទីបាលោកេន សេយ្យំ បស្សិត្វា.
សូចិន្តិ អគ្គឡសូចិំ. វដ្ដិំ ឱកស្សយាមីតិ ទីបំ វិជ្ឈាបេតុំ តេលាភិមុខំ ទីបវដ្ដិំ អាកឌ្ឍេមិ. វិមោក្ខោតិ កិលេសេហិ វិមោក្ខោ. សោ បន យស្មា បរមត្ថតោ ចិត្តស្ស សន្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចេតសោ’’តិ. យថា បន វដ្ដិតេលាទិកេ បច្ចយេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហោ បទីបោ តទភាវេ អនុប្បជ្ជនតោ និព្ពុតោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ កិលេសាទិបច្ចយេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហំ ចិត្តំ តទភាវេ អនុប្បជ្ជនតោ វិមុត្តន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ – ‘‘បទីបស្សេវ និព្ពានំ, វិមោក្ខោ អហុ ចេតសោ’’តិ.
បដាចារាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.