១. សុមេធាថេរីគាថាវណ្ណនា

មហានិបាតេ មន្តាវតិយា នគរេតិអាទិកា សុមេធាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី, សក្កច្ចំ វិមោក្ខសម្ភារេ សម្ភារេន្តី កោណាគមនស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា, អត្តនោ សខីហិ កុលធីតាហិ សទ្ធិំ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា មហន្តំ អារាមំ ការេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាទេសិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន កាយស្ស ភេទា តាវតិំសំ ឧបគច្ឆិ. តត្ថ យាវតាយុកំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតា យាមេសុ ឧបបជ្ជិ. តតោ ចុតា តុសិតេសុ, តតោ ចុតា និម្មានរតីសុ, តតោ ចុតា បរនិម្មិតវសវត្តីសូតិ អនុក្កមេន បញ្ចសុ កាមសគ្គេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថ តត្ថ ទេវរាជូនំ មហេសី ហុត្វា តតោ ចុតា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ ធីតា ហុត្វា អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្វា សាសនេ អភិប្បសន្នា ហុត្វា រតនត្តយំ ឧទ្ទិស្ស ឧឡារបុញ្ញកម្មំ អកាសិ.

តត្ថ យាវជីវំ ធម្មូបជីវិនី កុសលធម្មនិរតា ហុត្វា តតោ ចុតា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តី, ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មន្តាវតីនគរេ កោញ្ចស្ស នាម រញ្ញោ ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្សា មាតាបិតរោ សុមេធាតិ នាមំ អកំសុ. តំ អនុក្កមេន វុទ្ធិប្បត្តវយប្បត្តកាលេ មាតាបិតរោ ‘‘វារណវតីនគរេ អនិករត្តស្ស នាម រញ្ញោ ទស្សាមា’’តិ សម្មន្តេសុំ. សា បន ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ សមានវយាហិ រាជកញ្ញាហិ ទាសិជនេហិ ច សទ្ធិំ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ កតាធិការតាយ សំសារេ ជាតសំវេគា សាសនេ អភិប្បសន្នា ហុត្វា វយប្បត្តកាលេ កាមេហិ វិនិវត្តិតមានសា អហោសិ. តេន សា មាតាបិតូនំ ញាតីនំ សម្មន្តនំ សុត្វា ‘‘ន មយ្ហំ ឃរាវាសេន កិច្ចំ, បព្ពជិស្សាមហ’’ន្តិ អាហ. តំ មាតាបិតរោ ឃរាវាសេ និយោជេន្តា នានប្បការេន យាចន្តាបិ សញ្ញាបេតុំ នាសក្ខិំសុ. សា ‘‘ឯវំ មេ បព្ពជិតុំ លព្ភតី’’តិ ខគ្គំ គហេត្វា សយមេវ អត្តនោ កេសេ ឆិន្ទិត្វា តេ ឯវ កេសេ អារព្ភ បដិក្កូលមនសិការំ បវត្តេន្តី តត្ថ កតាធិការតាយ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ មនសិការវិធានស្ស សុតបុព្ពត្តា ច អសុភនិមិត្តំ ឧប្បាទេត្វា តត្ថ បឋមជ្ឈានំ អធិគច្ឆិ. អធិគតបឋមជ្ឈានា ច អត្តនា ឃរាវាសេ ឧយ្យោជេតុំ ឧបគតេ មាតាបិតរោ អាទិំ កត្វា អន្តោជនបរិជនំ សព្ពំ រាជកុលំ សាសនេ អភិប្បសន្នំ ការេត្វា ឃរតោ និក្ខមិត្វា ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិត្វា ច វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សម្មទេវ បរិបក្កញាណា វិមុត្តិបរិបាចនីយានំ ធម្មានំ វិសេសិតាយ ន ចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.១.១-១៩) –

‘‘ភគវតិ កោណាគមនេ, សង្ឃារាមម្ហិ នវនិវេសម្ហិ;

សខិយោ តិស្សោ ជនិយោ, វិហារទានំ អទាសិម្ហ.

‘‘ទសក្ខត្តុំ សតក្ខត្តុំ, ទសសតក្ខត្តុំ សតានិ ច សតក្ខត្តុំ;

ទេវេសុ ឧបបជ្ជិម្ហ, កោ បន វាទោ មនុស្សេសុ.

‘‘ទេវេសុ មហិទ្ធិកា អហុម្ហ, មានុសកម្ហិ កោ បន វាទោ;

សត្តរតនស្ស មហេសី, ឥត្ថិរតនំ អហំ អាសិំ.

‘‘ឥធ សញ្ចិតកុសលា, សុសមិទ្ធកុលប្បជា;

ធនញ្ជានី ច ខេមា ច, អហម្បិ ច តយោ ជនា.

‘‘អារាមំ សុកតំ កត្វា, សព្ពាវយវមណ្ឌិតំ;

ពុទ្ធប្បមុខសង្ឃស្ស, និយ្យាទេត្វា បមោទិតា.

‘‘យត្ថ យត្ថូបបជ្ជាមិ, តស្ស កម្មស្ស វាហសា;

ទេវេសុ អគ្គតំ បត្តា, មនុស្សេសុ តថេវ ច.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បម្ហិ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘ឧបដ្ឋាកោ មហេសិស្ស, តទា អាសិ នរិស្សរោ;

កាសិរាជា កិកី នាម, ពារាណសិបុរុត្តមេ.

‘‘តស្សាសុំ សត្ត ធីតរោ, រាជកញ្ញា សុខេធិតា;

ពុទ្ធោបដ្ឋាននិរតា, ព្រហ្មចរិយំ ចរិំសុ តា.

‘‘តាសំ សហាយិកា ហុត្វា, សីលេសុ សុសមាហិតា;

ទត្វា ទានានិ សក្កច្ចំ, អគារេវ វតំ ចរិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសូបគា អហំ.

‘‘តតោ ចុតា យាមមគំ, តតោហំ តុសិតំ គតា;

តតោ ច និម្មានរតិំ, វសវត្តិបុរំ គតា.

‘‘យត្ថ យត្ថូបបជ្ជាមិ, បុញ្ញកម្មសមោហិតា;

តត្ថ តត្ថេវ រាជូនំ, មហេសិត្តមហារយិំ.

‘‘តតោ ចុតា មនុស្សត្តេ, រាជូនំ ចក្កវត្តិនំ;

មណ្ឌលីនញ្ច រាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ.

‘‘សម្បត្តិមនុភោត្វាន, ទេវេសុ មានុសេសុ ច;

សព្ពត្ថ សុខិតា ហុត្វា, នេកជាតីសុ សំសរិំ.

‘‘សោ ហេតុ សោ បភវោ, តម្មូលំ សាវ សាសនេ ខន្តី;

តំ បឋមសមោធានំ, តំ ធម្មរតាយ និព្ពានំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

នាគីវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវា.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សន្តិកេ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានវសេន –

៤៥០. ‘‘មន្តាវតិយា នគរេ, រញ្ញោ កោញ្ចស្ស អគ្គមហេសិយា;

ធីតា អាសិំ សុមេធា, បសាទិតា សាសនករេហិ.

៤៥១. ‘‘សីលវតី ចិត្តកថា, ពហុស្សុតា ពុទ្ធសាសនេ វិនិតា;

មាតាបិតរោ ឧបគម្ម, ភណតិ ឧភយោ និសាមេថ.

៤៥២. ‘‘និព្ពានាភិរតាហំ, អសស្សតំ ភវគតំ យទិបិ ទិព្ពំ;

កិមង្គំ បន តុច្ឆា កាមា, អប្បស្សាទា ពហុវិឃាតា.

៤៥៣. ‘‘កាមា កដុកា អាសី, វិសូបមា យេសុ មុច្ឆិតា ពាលា;

តេ ទីឃរត្តំ និរយេ, សមប្បិតា ហញ្ញន្តេ ទុក្ខិតា.

៤៥៤. ‘‘សោចន្តិ បាបកម្មា, វិនិបាតេ បាបវទ្ធិនោ សទា;

កាយេន ច វាចាយ ច, មនសា ច អសំវុតា ពាលា.

៤៥៥. ‘‘ពាលា តេ ទុប្បញ្ញា, អចេតនា ទុក្ខសមុទយោរុទ្ធា;

ទេសេន្តេ អជានន្តា, ន ពុជ្ឈរេ អរិយសច្ចានិ.

៤៥៦. ‘‘សច្ចានិ ‘អម្ម’ពុទ្ធវរទេសិ, តានិ តេ ពហុតរា អជានន្តា យេ;

អភិនន្ទន្តិ ភវគតំ, បិហេន្តិ ទេវេសុ ឧបបត្តិំ.

៤៥៧. ‘‘ទេវេសុបិ ឧបបត្តិ, អសស្សតា ភវគតេ អនិច្ចម្ហិ;

ន ច សន្តសន្តិ ពាលា, បុនប្បុនំ ជាយិតព្ពស្ស.

៤៥៨. ‘‘ចត្តារោ វិនិបាតា, ទុវេ ច គតិយោ កថញ្ចិ លព្ភន្តិ;

ន ច វិនិបាតគតានំ, បព្ពជ្ជា អត្ថិ និរយេសុ.

៤៥៩. ‘‘អនុជានាថ មំ ឧភយោ, បព្ពជិតុំ ទសពលស្ស បាវចនេ;

អប្បោស្សុក្កា ឃដិស្សំ, ជាតិមរណប្បហានាយ.

៤៦០. ‘‘កិំ ភវគតេ អភិនន្ទិ, តេន កាយកលិនា អសារេន;

ភវតណ្ហាយ និរោធា, អនុជានាថ បព្ពជិស្សាមិ.

៤៦១. ‘‘ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ, វិវជ្ជិតោ អក្ខណោ ខណោ លទ្ធោ;

សីលានិ ព្រហ្មចរិយំ, យាវជីវំ ន ទូសេយ្យំ.

៤៦២. ‘‘ឯវំ ភណតិ សុមេធា, មាតាបិតរោ ‘ន តាវ អាហារំ;

អាហរិស្សំ គហដ្ឋា, មរណវសំ គតាវ ហេស្សាមិ’.

៤៦៣. ‘‘មាតា ទុក្ខិតា រោទតិ បិតា ច;

អស្សា សព្ពសោ សមភិហតោ;

ឃដេន្តិ សញ្ញាបេតុំ, បាសាទតលេ ឆមាបតិតំ.

៤៦៤. ‘‘ឧដ្ឋេហិ បុត្តក កិំ សោចិ, តេន ទិន្នាសិ វារណវតិម្ហិ;

រាជា អនីករត្តោ, អភិរូបោ តស្ស ត្វំ ទិន្នា.

៤៦៥. ‘‘អគ្គមហេសី ភវិស្សសិ, អនិករត្តស្ស រាជិនោ ភរិយា;

សីលានិ ព្រហ្មចរិយំ, បព្ពជ្ជា ទុក្ករា បុត្តក.

៤៦៦. ‘‘រជ្ជេ អាណា ធនមិស្សរិយំ, ភោគា សុខា ទហរិកាសិ;

ភុញ្ជាហិ កាមភោគេ, វារេយ្យំ ហោតុ តេ បុត្ត.

៤៦៧. ‘‘អថ នេ ភណតិ សុមេធា, មា ឯទិសិកានិ ភវគតមសារំ;

បព្ពជ្ជា វា ហោហិតិ, មរណំ វា មេ ន ចេវ វារេយ្យំ.

៤៦៨. ‘‘កិមិវ បូតិកាយមសុចិំ, សវនគន្ធំ ភយានកំ កុណបំ;

អភិសំវិសេយ្យំ ភស្តំ, អសកិំ បគ្ឃរិតំ អសុចិបុណ្ណំ.

៤៦៩. ‘‘កិមិវ តហំ ជានន្តី, វិកូលកំ មំសសោណិតុបលិត្តំ;

កិមិកុលលយំ សកុណភត្តំ, កឡេវរំ កិស្ស ទិយតីតិ.

៤៧០. ‘‘និព្ពុយ្ហតិ សុសានំ, អចិរំ កាយោ អបេតវិញ្ញាណោ;

ឆុទ្ធោ កឡិង្គរំ វិយ, ជិគុច្ឆមានេហិ ញាតីហិ.

៤៧១. ‘‘ឆុទ្ធូន នំ សុសានេ, បរភត្តំ ន្ហាយន្តិ ជិគុច្ឆន្តា;

និយកា មាតាបិតរោ, កិំ បន សាធារណា ជនតា.

៤៧២. ‘‘អជ្ឈោសិតា អសារេ, កឡេវរេ អដ្ឋិន្ហារុសង្ឃាតេ;

ខេឡស្សុច្ចារស្សវបរិបុណ្ណេ បូតិកាយម្ហិ.

៤៧៣. ‘‘យោ នំ វិនិព្ភុជិត្វា, អព្ភន្តរមស្ស ពាហិរំ កយិរា;

គន្ធស្ស អសហមានា, សកាបិ មាតា ជិគុច្ឆេយ្យ.

៤៧៤. ‘‘ខន្ធធាតុអាយតនំ, សង្ខតំ ជាតិមូលកំ ទុក្ខំ;

យោនិសោ អនុវិចិនន្តី, វារេយ្យំ កិស្ស ឥច្ឆេយ្យំ.

៤៧៥. ‘‘ទិវសេ ទិវសេ តិសត្តិ, សតានិ នវនវា បតេយ្យុំ កាយម្ហិ;

វស្សសតម្បិ ច ឃាតោ, សេយ្យោ ទុក្ខស្ស ចេវំ ខយោ.

៤៧៦. ‘‘អជ្ឈុបគច្ឆេ ឃាតំ, យោ វិញ្ញាយេវំ សត្ថុនោ វចនំ;

ទីឃោ តេសំ សំសារោ, បុនប្បុនំ ហញ្ញមានានំ.

៤៧៧. ‘‘ទេវេសុ មនុស្សេសុ ច, តិរច្ឆានយោនិយា អសុរកាយេ;

បេតេសុ ច និរយេសុ ច, អបរិមិតា ទិស្សន្តេ ឃាតា.

៤៧៨. ‘‘ឃាតា និរយេសុ ពហូ, វិនិបាតគតស្ស បីឡិយមានស្ស;

ទេវេសុបិ អត្តាណំ, និព្ពានសុខា បរំ នត្ថិ.

៤៧៩. ‘‘បត្តា តេ និព្ពានំ, យេ យុត្តា ទសពលស្ស បាវចនេ;

អប្បោស្សុក្កា ឃដេន្តិ, ជាតិមរណប្បហានាយ.

៤៨០. ‘‘អជ្ជេវ តាតភិនិក្ខមិស្សំ, ភោគេហិ កិំ អសារេហិ;

និព្ពិន្នា មេ កាមា, វន្តសមា តាលវត្ថុកតា.

៤៨១. ‘‘សា ចេវំ ភណតិ បិតរមនីករត្តោ, ច យស្ស សា ទិន្នា;

ឧបយាសិ វារណវតេ, វារេយ្យមុបដ្ឋិតេ កាលេ.

៤៨២. ‘‘អថ អសិតនិចិតមុទុកេ, កេសេ ខគ្គេន ឆិន្ទិយ សុមេធា;

បាសាទំ បិទហិត្វា, បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ.

៤៨៣. ‘‘សា ច តហិំ សមាបន្នា, អនីករត្តោ ច អាគតោ នគរំ;

បាសាទេ ច សុមេធា, អនិច្ចសញ្ញំ សុភាវេតិ.

៤៨៤. ‘‘សា ច មនសិ ករោតិ, អនីករត្តោ ច អារុហី តុរិតំ;

មណិកនកភូសិតង្គោ, កតញ្ជលី យាចតិ សុមេធំ.

៤៨៥. ‘‘រជ្ជេ អាណា ធនមិស្សរិយំ, ភោគា សុខា ទហរិកាសិ;

ភុញ្ជាហិ កាមភោគេ, កាមសុខា ទុល្លភា លោកេ.

៤៨៦. ‘‘និស្សដ្ឋំ តេ រជ្ជំ, ភោគេ ភុញ្ជស្សុ ទេហិ ទានានិ;

មា ទុម្មនា អហោសិ, មាតាបិតរោ តេ ទុក្ខិតា.

៤៨៧. ‘‘តំ តំ ភណតិ សុមេធា, កាមេហិ អនត្ថិកា វិគតមោហា;

មា កាមេ អភិនន្ទិ, កាមេស្វាទីនវំ បស្ស.

៤៨៨. ‘‘ចាតុទ្ទីបោ រាជា, មន្ធាតា អាសិ កាមភោគិនមគ្គោ;

អតិត្តោ កាលង្កតោ, ន ចស្ស បរិបូរិតា ឥច្ឆា.

៤៨៩. ‘‘សត្ត រតនានិ វស្សេយ្យ, វុដ្ឋិមា ទសទិសា សមន្តេន;

ន ចត្ថិ តិត្តិ កាមានំ, អតិត្តាវ មរន្តិ នរា.

៤៩០. ‘‘អសិសូនូបមា កាមា, កាមា សប្បសិរោបមា;

ឧក្កោបមា អនុទហន្តិ, អដ្ឋិកង្កលសន្និភា.

៤៩១. ‘‘អនិច្ចា អធុវា កាមា, ពហុទុក្ខា មហាវិសា;

អយោគុឡោវ សន្តត្តោ, អឃមូលា ទុខប្ផលា.

៤៩២. ‘‘រុក្ខផលូបមា កាមា, មំសបេសូបមា ទុខា;

សុបិនោបមា វញ្ចនិយា, កាមា យាចិតកូបមា.

៤៩៣. ‘‘សត្តិសូលូបមា កាមា, រោគោ គណ្ឌោ អឃំ និឃំ;

អង្គារកាសុសទិសា, អឃមូលំ ភយំ វធោ.

៤៩៤. ‘‘ឯវំ ពហុទុក្ខា កាមា, អក្ខាតា អន្តរាយិកា;

គច្ឆថ ន មេ ភវគតេ, វិស្សាសោ អត្ថិ អត្តនោ.

៤៩៥. ‘‘កិំ មម បរោ ករិស្សតិ, អត្តនោ សីសម្ហិ ឌយ្ហមានម្ហិ;

អនុពន្ធេ ជរាមរណេ, តស្ស ឃាតាយ ឃដិតព្ពំ.

៤៩៦. ‘‘ទ្វារំ អបាបុរិត្វានហំ, មាតាបិតរោ អនីករត្តញ្ច;

ទិស្វាន ឆមំ និសិន្នេ, រោទន្តេ ឥទមវោចំ.

៤៩៧. ‘‘ទីឃោ ពាលានំ សំសារោ, បុនប្បុនញ្ច រោទតំ;

អនមតគ្គេ បិតុ មរណេ, ភាតុ វធេ អត្តនោ ច វធេ.

៤៩៨. ‘‘អស្សុ ថញ្ញំ រុធិរំ, សំសារំ អនមតគ្គតោ សរថ;

សត្តានំ សំសរតំ, សរាហិ អដ្ឋីនញ្ច សន្និចយំ.

៤៩៩. ‘‘សរ ចតុរោទធី, ឧបនីតេ អស្សុថញ្ញរុធិរម្ហិ;

សរ ឯកកប្បមដ្ឋីនំ, សញ្ចយំ វិបុលេន សមំ.

៥០០. ‘‘អនមតគ្គេ សំសរតោ, មហិំ ជម្ពុទីបមុបនីតំ;

កោលដ្ឋិមត្តគុឡិកា, មាតា មាតុស្វេវ នប្បហោន្តិ.

៥០១. ‘‘តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ, ឧបនីតំ អនមតគ្គតោ សរ;

ចតុរង្គុលិកា ឃដិកា, បិតុបិតុស្វេវ នប្បហោន្តិ.

៥០២. ‘‘សរ កាណកច្ឆបំ បុព្ពសមុទ្ទេ, អបរតោ ច យុគឆិទ្ទំ;

សិរំ តស្ស ច បដិមុក្កំ, មនុស្សលាភម្ហិ ឱបម្មំ.

៥០៣. ‘‘សរ រូបំ ផេណបិណ្ឌោបមស្ស, កាយកលិនោ អសារស្ស;