១. ឧប្បលវណ្ណាថេរីគាថាវណ្ណនា

ទ្វាទសកនិបាតេ ឧភោ មាតា ច ធីតា ចាតិអាទិកា ឧប្បលវណ្ណាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា, មហាជនេន សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ធម្មំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ ឥទ្ធិមន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុំ សំសរន្តី កស្សបពុទ្ធកាលេ ពារាណសិនគរេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរិវេណំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា.

តតោ ចវិត្វា បុន មនុស្សលោកំ អាគច្ឆន្តី ឯកស្មិំ គាមកេ សហត្ថា កម្មំ កត្វា ជីវនកដ្ឋានេ និព្ពត្តា. សា ឯកទិវសំ ខេត្តកុដិំ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ ឯកស្មិំ សរេ បាតោវ បុប្ផិតំ បទុមបុប្ផំ ទិស្វា តំ សរំ ឱរុយ្ហ តញ្ចេវ បុប្ផំ លាជបក្ខិបនត្ថាយ បទុមិនិបត្តញ្ច គហេត្វា កេទារេ សាលិសីសានិ ឆិន្ទិត្វា កុដិកាយ និសិន្នា លាជេ ភជ្ជិត្វា បញ្ច លាជសតានិ កត្វា ឋបេសិ. តស្មិំ ខណេ គន្ធមាទនបព្ពតេ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតោ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ អាគន្ត្វា តស្សា អវិទូរេ ឋានេ អដ្ឋាសិ. សា បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា លាជេហិ សទ្ធិំ បទុមបុប្ផំ គហេត្វា, កុដិតោ ឱរុយ្ហ លាជេ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តេ បក្ខិបិត្វា បទុមបុប្ផេន បត្តំ បិធាយ អទាសិ. អថស្សា បច្ចេកពុទ្ធេ ថោកំ គតេ ឯតទហោសិ – ‘‘បព្ពជិតា នាម បុប្ផេន អនត្ថិកា, អហំ បុប្ផំ គហេត្វា បិឡន្ធិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថតោ បុប្ផំ គហេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ, អយ្យោ, បុប្ផេន អនត្ថិកោ អភវិស្សា, បត្តមត្ថកេ ឋបេតុំ នាទស្ស, អទ្ធា អយ្យស្ស អត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ បុន គន្ត្វា បត្តមត្ថកេ ឋបេត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ ខមាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមេសំ មេ លាជានំ និស្សន្ទេន លាជគណនាយ បុត្តា អស្សុ, បទុមបុប្ផស្ស និស្សន្ទេន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ បទេ បទេ បទុមបុប្ផំ ឧដ្ឋហតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. បច្ចេកុពុទ្ធោ តស្សា បស្សន្តិយាវ អាកាសេន គន្ធមាទនបព្ពតំ គន្ត្វា តំ បទុមំ នន្ទមូលកបព្ភារេ បច្ចេកពុទ្ធានំ អក្កមនសោបានសមីបេ បាទបុញ្ឆនំ កត្វា ឋបេសិ.

សាបិ តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ទេវលោកេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ ចស្សា បទេ បទេ មហាបទុមបុប្ផំ ឧដ្ឋាសិ. សា តតោ ចវិត្វា បព្ពតបាទេ ឯកស្មិំ បទុមសរេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តិ. តំ និស្សាយ ឯកោ តាបសោ វសតិ. សោ បាតោវ មុខធោវនត្ថាយ សរំ គន្ត្វា តំ បុប្ផំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ បុប្ផំ សេសេហិ មហន្តតរំ, សេសានិ ច បុប្ផិតានិ ឥទំ មកុលិតមេវ, ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេនា’’តិ ឧទកំ ឱតរិត្វា តំ បុប្ផំ គណ្ហិ. តំ តេន គហិតមត្តមេវ បុប្ផិតំ. តាបសោ អន្តោបទុមគព្ភេ និបន្នទារិកំ អទ្ទស. ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ច ធីតុសិនេហំ លភិត្វា បទុមេនេវ សទ្ធិំ បណ្ណសាលំ នេត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជាបេសិ. អថស្សា បុញ្ញានុភាវេន អង្គុដ្ឋកេ ខីរំ និព្ពត្តិ. សោ តស្មិំ បុប្ផេ មិលាតេ អញ្ញំ នវំ បុប្ផំ អាហរិត្វា តំ និបជ្ជាបេសិ. អថស្សា អាធាវនវិធាវនេន កីឡិតុំ សមត្ថកាលតោ បដ្ឋាយ បទវារេ បទវារេ បទុមបុប្ផំ ឧដ្ឋាតិ, កុង្កុមរាសិស្ស វិយ អស្សា សរីរវណ្ណោ ហោតិ. សា អបត្តា ទេវវណ្ណំ, អតិក្កន្តា មានុសវណ្ណំ អហោសិ. សា បិតរិ ផលាផលត្ថាយ គតេ បណ្ណសាលាយំ ឱហិយតិ.

អថេកទិវសំ តស្សា វយប្បត្តកាលេ បិតរិ ផលាផលត្ថាយ គតេ ឯកោ វនចរកោ តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មនុស្សានំ នាម ឯវំវិធំ រូបំ នត្ថិ, វីមំសិស្សាមិ ន’’ន្តិ តាបសស្ស អាគមនំ ឧទិក្ខន្តោ និសីទិ. សា បិតរិ អាគច្ឆន្តេ បដិបថំ គន្ត្វា តស្ស ហត្ថតោ កាជកមណ្ឌលុំ អគ្គហេសិ, អាគន្ត្វា និសិន្នស្ស ចស្ស អត្តនោ ករណវត្តំ ទស្សេសិ. តទា សោ វនចរកោ មនុស្សភាវំ ញត្វា តាបសំ អភិវាទេត្វា និសីទិ. តាបសោ តំ វនចរកំ វនមូលផលេហិ ច បានីយេន ច និមន្តេត្វា, ‘‘ភោ បុរិស, ឥមស្មិំយេវ ឋានេ វសិស្សសិ, ឧទាហុ គមិស្សសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘គមិស្សាមិ, ភន្តេ, ឥធ កិំ ករិស្សាមី’’តិ? ‘‘ឥទំ តយា ទិដ្ឋការណំ ឯត្តោ គន្ត្វា អកថេតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ? ‘‘សចេ, អយ្យោ, ន ឥច្ឆតិ, កិំការណា កថេស្សាមី’’តិ តាបសំ វន្ទិត្វា បុន អាគមនកាលេ មគ្គសញ្ជាននត្ថំ សាខាសញ្ញញ្ច រុក្ខសញ្ញញ្ច ករោន្តោ បក្កាមិ.

សោ ពារាណសិំ គន្ត្វា រាជានំ អទ្ទស. រាជា ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ, ទេវ, តុម្ហាកំ វនចរកោ បព្ពតបាទេ អច្ឆរិយំ ឥត្ថិរតនំ ទិស្វា អាគតោម្ហី’’តិ សព្ពំ បវត្តិំ កថេសិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា វេគេន បព្ពតបាទំ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋានេ ខន្ធាវារំ និវាសេត្វា វនចរកេន ចេវ អញ្ញេហិ ច បុរិសេហិ សទ្ធិំ តាបសស្ស ភត្តកិច្ចំ កត្វា និសិន្នវេលាយ តត្ថ គន្ត្វា អភិវាទេត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. រាជា តាបសស្ស បព្ពជិតបរិក្ខារភណ្ឌំ បាទមូលេ ឋបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ កិំ ករោម, គមិស្សាមា’’តិ អាហ. ‘‘គច្ឆ, មហារាជា’’តិ. ‘‘អាម, គច្ឆាមិ, ភន្តេ, អយ្យស្ស បន សមីបេ វិសភាគបរិសា អត្ថី’’តិ អស្សុម្ហា, អសារុប្បា ឯសា បព្ពជិតានំ, មយា សទ្ធិំ គច្ឆតុ, ភន្តេតិ. មនុស្សានំ នាម ចិត្តំ ទុត្តោសយំ, កថំ ពហូនំ មជ្ឈេ វសិស្សតីតិ? អម្ហាកំ រុចិតកាលតោ បដ្ឋាយ សេសានំ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ឋបេត្វា បដិជគ្គិស្សាម, ភន្តេតិ.

សោ រញ្ញោ កថំ សុត្វា ទហរកាលេ គហិតនាមវសេនេវ, ‘‘អម្ម, បទុមវតី’’តិ ធីតរំ បក្កោសិ. សា ឯកវចនេនេវ បណ្ណសាលតោ និក្ខមិត្វា បិតរំ អភិវាទេត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ បិតា អាហ – ‘‘ត្វំ, អម្ម, វយប្បត្តា, ឥមស្មិំ ឋានេ រញ្ញា ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ វសិតុំ អយុត្តា, រញ្ញា សទ្ធិំ គច្ឆ, អម្មា’’តិ. សា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ បិតុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អភិវាទេត្វា រោទមានា អដ្ឋាសិ. រាជា ‘‘ឥមិស្សា បិតុ ចិត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ តស្មិំយេវ ឋានេ កហាបណរាសិម្ហិ ឋបេត្វា អភិសេកំ អកាសិ. អថ នំ គហេត្វា អត្តនោ នគរំ អានេត្វា អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ សេសិត្ថិយោ អនោលោកេត្វា តាយ សទ្ធិំយេវ រមតិ. តា ឥត្ថិយោ ឥស្សាបកតា តំ រញ្ញោ អន្តរេ បរិភិន្ទិតុកាមា ឯវមាហំសុ – ‘‘នាយំ, មហារាជ, មនុស្សជាតិកា, កហំ នាម តុម្ហេហិ មនុស្សានំ វិចរណដ្ឋានេ បទុមានិ ឧដ្ឋហន្តានិ ទិដ្ឋបុព្ពានិ, អទ្ធា អយំ យក្ខិនី, នីហរថ នំ, មហារាជា’’តិ. រាជា តាសំ កថំ សុត្វា តុណ្ហី អហោសិ.

អថស្សាបរេន សមយេន បច្ចន្តោ កុបិតោ. សោ ‘‘គរុគព្ភា បទុមវតី’’តិ នគរេ ឋបេត្វា បច្ចន្តំ អគមាសិ. អថ តា ឥត្ថិយោ តស្សា ឧបដ្ឋាយិកាយ លញ្ជំ ទត្វា ‘‘ឥមិស្សា ទារកំ ជាតមត្តមេវ អបនេត្វា ឯកំ ទារុឃដិកំ លោហិតេន មក្ខិត្វា សន្តិកេ ឋបេហី’’តិ អាហំសុ. បទុមវតិយាបិ នចិរស្សេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. មហាបទុមកុមារោ ឯកកោវ កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អវសេសា ឯកូនបញ្ចសតា ទារកា មហាបទុមកុមារស្ស មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា និបន្នកាលេ សំសេទជា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. អថស្សា ‘‘ន តាវ អយំ សតិំ បដិលភតី’’តិ ញត្វា សា ឧបដ្ឋាយិកា ឯកំ ទារុឃដិកំ លោហិតេន មក្ខិត្វា សមីបេ ឋបេត្វា តាសំ ឥត្ថីនំ សញ្ញំ អទាសិ. តាបិ បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ ឯកេកា ឯកេកំ ទារកំ គហេត្វា ចុន្ទការកានំ សន្តិកំ បេសេត្វា ករណ្ឌកេ អាហរាបេត្វា អត្តនា អត្តនា គហិតទារកេ តត្ថ និបជ្ជាបេត្វា ពហិ លញ្ឆនំ កត្វា ឋបយិំសុ.

បទុមវតីបិ ខោ សញ្ញំ លភិត្វា តំ ឧបដ្ឋាយិកំ ‘‘កិំ វិជាតម្ហិ, អម្មា’’តិ បុច្ឆិ. សា តំ សន្តជ្ជេត្វា ‘‘កុតោ ត្វំ ទារកំ លភិស្សសី’’តិ វត្វា ‘‘អយំ តវ កុច្ឆិតោ និក្ខន្តទារកោ’’តិ លោហិតមក្ខិតំ ទារុឃដិកំ បុរតោ ឋបេសិ. សា តំ ទិស្វា ទោមនស្សប្បត្តា ‘‘សីឃំ តំ ផាលេត្វា អបនេហិ, សចេ កោចិ បស្សេយ្យ, លជ្ជិតព្ពំ ភវេយ្យា’’តិ អាហ. សា តស្សា កថំ សុត្វា អត្ថកាមា វិយ ទារុឃដិកំ ផាលេត្វា ឧទ្ធនេ បក្ខិបិ.

រាជាបិ បច្ចន្តតោ អាគន្ត្វា នក្ខត្តំ បដិមានេន្តោ ពហិនគរេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា និសីទិ. អថ តា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ រញ្ញោ បច្ចុគ្គមនំ អាគន្ត្វា អាហំសុ – ‘‘ត្វំ, មហារាជ, ន អម្ហាកំ សទ្ទហសិ, អម្ហេហិ វុត្តំ អការណំ វិយ ហោតិ, ត្វំ មហេសិយា ឧបដ្ឋាយិកំ បក្កោសាបេត្វា បដិបុច្ឆ, ទារុឃដិកំ តេ ទេវី វិជាតា’’តិ. រាជា តំ ការណំ អនុបបរិក្ខិត្វាវ ‘‘អមនុស្សជាតិកា ភវិស្សតី’’តិ តំ គេហតោ និក្កឌ្ឍិ. តស្សា រាជគេហតោ សហ និក្ខមនេនេវ បទុមបុប្ផានិ អន្តរធាយិំសុ, សរីរច្ឆវីបិ វិវណ្ណា អហោសិ. សា ឯកិកាវ អន្តរវីថិយា បាយាសិ. អថ នំ ឯកា វយប្បត្តា មហល្លិកា ឥត្ថី ទិស្វា ធីតុសិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កហំ គច្ឆសិ, អម្មា’’តិ អាហ. ‘‘អាគន្តុកម្ហិ, វសនដ្ឋានំ ឱលោកេន្តី វិចរាមី’’តិ. ‘‘ឥធាគច្ឆ, អម្មា’’តិ វសនដ្ឋានំ ទត្វា ភោជនំ បដិយាទេសិ.

តស្សា ឥមិនាវ និយាមេន តត្ថ វសមានាយ តា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ ឯកចិត្តា ហុត្វា រាជានំ អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, តុម្ហេសុ យុទ្ធំ គតេសុ អម្ហេហិ គង្គាទេវតាយ ‘អម្ហាកំ ទេវេ វិជិតសង្គាមេ អាគតេ ពលិកម្មំ កត្វា ឧទកកីឡំ ករិស្សាមា’តិ បត្ថិតំ អត្ថិ, ឯតមត្ថំ, ទេវ, ជានាបេមា’’តិ. រាជា តាសំ វចនេន តុដ្ឋោ គង្គាយ ឧទកកីឡំ កាតុំ អគមាសិ. តាបិ អត្តនា អត្តនា គហិតករណ្ឌកំ បដិច្ឆន្នំ កត្វា អាទាយ នទិំ គន្ត្វា តេសំ ករណ្ឌកានំ បដិច្ឆាទនត្ថំ បារុបិត្វា បារុបិត្វា ឧទកេ បតិត្វា ករណ្ឌកេ វិស្សជ្ជេសុំ. តេបិ ខោ ករណ្ឌកា សព្ពេ សហ គន្ត្វា ហេដ្ឋាសោតេ បសារិតជាលម្ហិ លគ្គិំសុ. តតោ ឧទកកីឡំ កីឡិត្វា រញ្ញោ ឧត្តិណ្ណកាលេ ជាលំ ឧក្ខិបន្តា តេ ករណ្ឌកេ ទិស្វា រញ្ញោ សន្តិកំ អានយិំសុ.

រាជា ករណ្ឌកេ ឱលោកេត្វា ‘‘កិំ, តាតា, ករណ្ឌកេសូ’’តិ អាហ. ‘‘ន ជានាម, ទេវា’’តិ. សោ តេ ករណ្ឌកេ វិវរាបេត្វា ឱលោកេន្តោ បឋមំ មហាបទុមកុមារស្ស ករណ្ឌកំ វិវរាបេសិ. តេសំ បន សព្ពេសម្បិ ករណ្ឌកេសុ និបជ្ជាបិតទិវសេសុយេវ បុញ្ញិទ្ធិយា អង្គុដ្ឋតោ ខីរំ និព្ពត្តិ. សក្កោ ទេវរាជា តស្ស រញ្ញោ និក្កង្ខភាវត្ថំ អន្តោករណ្ឌកេ អក្ខរានិ លិខាបេសិ – ‘‘ឥមេ កុមារា បទុមវតិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តា ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តា, អថ នេ បទុមវតិយា សបត្តិយោ បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ ករណ្ឌកេសុ បក្ខិបិត្វា ឧទកេ ខិបិំសុ, រាជា ឥមំ ការណំ ជានាតូ’’តិ. ករណ្ឌកេ វិវដមត្តេ រាជា អក្ខរានិ វាចេត្វា ទារកេ ទិស្វា មហាបទុមកុមារំ ឧក្ខិបិត្វា វេគេន រថេ យោជេត្វា ‘‘អស្សេ កប្បេថ, អហំ អជ្ជ អន្តោនគរំ បវិសិត្វា ឯកច្ចានំ មាតុគាមានំ បិយំ ករិស្សាមី’’តិ បាសាទវរំ អារុយ្ហ ហត្ថិគីវាយ សហស្សភណ្ឌិកំ ឋបេត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘យោ បទុមវតិំ បស្សតិ, សោ ឥមំ សហស្សំ គណ្ហាតូ’’តិ.

តំ កថំ សុត្វា បទុមវតី មាតុ សញ្ញំ អទាសិ – ‘‘ហត្ថិគីវតោ សហស្សំ គណ្ហ, អម្មា’’តិ. ‘‘នាហំ ឯវរូបំ គណ្ហិតុំ វិសហាមី’’តិ អាហ. សា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ វុត្តេ ‘‘កិំ វត្វា គណ្ហាមិ, អម្មា’’តិ អាហ. ‘‘‘មម ធីតា បទុមវតិំ ទេវិំ បស្សតី’តិ វត្វា គណ្ហាហី’’តិ. សា ‘‘យំ វា តំ វា ហោតូ’’តិ គន្ត្វា សហស្សចង្កោដកំ គណ្ហិ. អថ នំ មនុស្សា បុច្ឆិំសុ – ‘‘បទុមវតិំ ទេវិំ បស្សសិ, អម្មា’’តិ? ‘‘អហំ ន បស្សាមិ, ធីតា កិរ មេ បស្សតី’’តិ អាហ. តេ ‘‘កហំ បន សា, អម្មា’’តិ វត្វា តាយ សទ្ធិំ គន្ត្វា បទុមវតិំ សញ្ជានិត្វា បាទេសុ និបតិំសុ. តស្មិំ កាលេ សា ‘‘បទុមវតី ទេវី អយ’’ន្តិ ញត្វា ‘‘ភារិយំ វត ឥត្ថិយា កម្មំ កតំ, យា ឯវំវិធស្ស រញ្ញោ មហេសី សមានា ឯវរូបេ ឋានេ និរារក្ខា វសី’’តិ អាហ.

តេបិ រាជបុរិសា បទុមវតិយា និវេសនំ សេតសាណីហិ បរិក្ខិបាបេត្វា ទ្វារេ អារក្ខំ ឋបេត្វា គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា សុវណ្ណសិវិកំ បេសេសិ. សា ‘‘អហំ ឯវំ ន គមិស្សាមិ, មម វសនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ យាវ រាជគេហំ ឯត្ថន្តរេ វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណេ អត្ថរាបេត្វា ឧបរិ សុវណ្ណតារកវិចិត្តំ ចេលវិតានំ ពន្ធាបេត្វា បសាធនត្ថាយ សព្ពាលង្ការេសុ បហិតេសុ បទសាវ គមិស្សាមិ, ឯវំ មេ នាគរា សម្បត្តិំ បស្សិស្សន្តី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘បទុមវតិយា យថារុចិំ ករោថា’’តិ អាហ. តតោ បទុមវតី សព្ពបសាធនំ បសាធេត្វា ‘‘រាជគេហំ គមិស្សាមី’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. អថស្សា អក្កន្តអក្កន្តដ្ឋានេ វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណានិ ភិន្ទិត្វា បទុមបុប្ផានិ ឧដ្ឋហិំសុ. សា មហាជនស្ស អត្តនោ សម្បត្តិំ ទស្សេត្វា រាជនិវេសនំ អារុយ្ហ សព្ពេបិ តេ ចេលចិត្តត្ថរណេ តស្សា មហល្លិកាយ បោសាវនិកមូលំ កត្វា ទាបេសិ.

រាជាបិ ខោ តា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមាយោ តេ, ទេវិ, ទាសិយោ កត្វា ទេមី’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, ឯតាសំ មយ្ហំ ទិន្នភាវំ សកលនគរេ ជានាបេហី’’តិ. រាជា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ ‘‘បទុមវតិយា ទុព្ភិកា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ ឯតិស្សាវ ទាសិយោ កត្វា ទិន្នា’’តិ. សា ‘‘តាសំ សកលនាគរេន ទាសិភាវោ សល្លក្ខិតោ’’តិ ញត្វា ‘‘អហំ មម ទាសិយោ ភុជិស្សា កាតុំ លភាមិ, ទេវា’’តិ រាជានំ បុច្ឆិ. ‘‘តវ ឥច្ឆា, ទេវី’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ តមេវ ភេរិចារិកំ បក្កោសាបេត្វា – ‘បទុមវតិទេវិយា អត្តនោ ទាសិយោ កត្វា ទិន្នា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ សព្ពាវ ភុជិស្សា កតា’តិ បុន ភេរិំ ចរាបេថា’’តិ អាហ. សា តាសំ ភុជិស្សភាវេ កតេ ឯកូនានិ បញ្ចបុត្តសតានិ តាសំយេវ ហត្ថេ បោសនត្ថាយ ទត្វា សយំ មហាបទុមកុមារំយេវ គណ្ហិ.

អថាបរភាគេ តេសំ កុមារានំ កីឡនវយេ សម្បត្តេ រាជា ឧយ្យានេ នានាវិធំ កីឡនដ្ឋានំ ការេសិ. តេ អត្តនោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកកាលេ សព្ពេវ ឯកតោ ហុត្វា ឧយ្យានេ បទុមសញ្ឆន្នាយ មង្គលបោក្ខរណិយា កីឡន្តា នវបទុមានិ បុប្ផិតានិ បុរាណបទុមានិ ច វណ្ដតោ បតន្តានិ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស តាវ អនុបាទិន្នកស្ស ឯវរូបា ជរា បាបុណាតិ, កិមង្គំ បន អម្ហាកំ សរីរស្ស. ឥទម្បិ ហិ ឯវំគតិកមេវ ភវិស្សតី’’តិ អារម្មណំ គហេត្វា សព្ពេវ បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តេត្វា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បទុមកណ្ណិកាសុ បល្លង្កេន និសីទិំសុ.

អថ តេហិ សទ្ធិំ គតរាជបុរិសា ពហុគតំ ទិវសំ ញត្វា ‘‘អយ្យបុត្តា, តុម្ហាកំ វេលំ ជានាថា’’តិ អាហំសុ. តេ តុណ្ហី អហេសុំ. បុរិសា គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘កុមារា, ទេវ, បទុមកណ្ណិកាសុ និសិន្នា, អម្ហេសុ កថេន្តេសុបិ វចីភេទំ ន ករោន្តី’’តិ. ‘‘យថារុចិយា នេសំ និសីទិតុំ ទេថា’’តិ. តេ សព្ពរត្តិំ គហិតារក្ខា បទុមកណ្ណិកាសុ និសិន្ននិយាមេនេវ អរុណំ ឧដ្ឋាបេសុំ. បុរិសា បុនទិវសេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវា, វេលំ ជានាថា’’តិ អាហំសុ. ‘‘ន មយំ ទេវា, បច្ចេកពុទ្ធា នាម មយំ អម្ហា’’តិ. ‘‘អយ្យា, តុម្ហេ ភារិយំ កថំ កថេថ, បច្ចេកពុទ្ធា នាម តុម្ហាទិសា ន ហោន្តិ, ទ្វង្គុលកេសមស្សុធរា កាយេ បដិមុក្កអដ្ឋបរិក្ខារា ហោន្តី’’តិ. តេ ទក្ខិណហត្ថេន សីសំ បរាមសិំសុ, តាវទេវ គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិ. អដ្ឋ បរិក្ខារា កាយេ បដិមុក្កា ច អហេសុំ. តតោ បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស អាកាសេន នន្ទមូលកបព្ភារំ អគមំសុ.

សាបិ ខោ បទុមវតី ទេវី ‘‘អហំ ពហុបុត្តា ហុត្វា និបុត្តា ជាតា’’តិ ហទយសោកំ បត្វា តេនេវ សោកេន កាលង្កត្វា រាជគហនគរេ ទ្វារគាមកេ សហត្ថេន កម្មំ កត្វា ជីវនដ្ឋានេ និព្ពត្តិ. អថាបរភាគេ កុលឃរំ គតា ឯកទិវសំ សាមិកស្ស ខេត្តំ យាគុំ ហរមានា តេសំ អត្តនោ បុត្តានំ អន្តរេ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ ភិក្ខាចារវេលាយ អាកាសេន គច្ឆន្តេ ទិស្វា សីឃំ សីឃំ គន្ត្វា សាមិកស្ស អារោចេសិ – ‘‘បស្ស, អយ្យ, បច្ចេកពុទ្ធេ, ឯតេ និមន្តេត្វា ភោជេស្សាមា’’តិ. សោ អាហ – ‘‘សមណសកុណា នាមេតេ អញ្ញត្ថាបិ ឯវំ ចរន្តិ, ន ឯតេ បច្ចេកពុទ្ធា’’តិ តេ តេសំ កថេន្តានំយេវ អវិទូរេ ឋានេ ឱតរិំសុ. សា ឥត្ថី តំ ទិវសំ អត្តនោ ភត្តខជ្ជភោជនំ តេសំ ទត្វា ‘‘ស្វេបិ អដ្ឋ ជនា មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, ឧបាសិកេ, តវ សក្ការោ ឯត្តកោវ ហោតុ, អាសនានិ ច អដ្ឋេវ ហោន្តុ, អញ្ញេបិ ពហូ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា តវ ចិត្តំ បសីទេយ្យាសី’’តិ. សា បុនទិវសេ អដ្ឋ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា អដ្ឋន្នំ សក្ការសម្មានំ បដិយាទេត្វា និសីទិ.

និមន្តិតបច្ចេកពុទ្ធា សេសានំ សញ្ញំ អទំសុ – ‘‘មារិសា អជ្ជ អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា សព្ពេវ តុម្ហាកំ មាតុ សង្គហំ ករោថា’’តិ. តេ តេសំ វចនំ សុត្វា សព្ពេវ ឯកតោ អាកាសេន អាគន្ត្វា មាតុឃរទ្វារេ បាតុរហេសុំ. សាបិ បឋមំ លទ្ធសញ្ញតាយ ពហូបិ ទិស្វា ន កម្បិត្ថ. សព្ពេបិ តេ គេហំ បវេសេត្វា អាសនេសុ និសីទាបេសិ. តេសុ បដិបាដិយា និសីទន្តេសុ នវមោ អញ្ញានិ អដ្ឋ អាសនានិ មាបេត្វា សយំ ធុរាសនេ និសីទតិ, យាវ អាសនានិ វឌ្ឍន្តិ, តាវ គេហំ វឌ្ឍតិ. ឯវំ តេសុ សព្ពេសុបិ និសិន្នេសុ សា ឥត្ថី អដ្ឋន្នំ បច្ចេកពុទ្ធានំ បដិយាទិតំ សក្ការំ បញ្ចសតានម្បិ យាវទត្ថំ ទត្វា អដ្ឋ នីលុប្បលហត្ថកេ អាហរិត្វា និមន្តិតបច្ចេកពុទ្ធានំយេវ បាទមូលេ ឋបេត្វា អាហ – ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សរីរវណ្ណោ ឥមេសំ នីលុប្បលានំ អន្តោគព្ភវណ្ណោ វិយ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. បច្ចេកពុទ្ធា មាតុ អនុមោទនំ កត្វា គន្ធមាទនំយេវ អគមំសុ.

សាបិ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. នីលុប្បលគព្ភសមានវណ្ណតាយ ចស្សា ឧប្បលវណ្ណាត្វេវ នាមំ អកំសុ. អថស្សា វយប្បត្តកាលេ សកលជម្ពុទីបេ រាជានោ ច សេដ្ឋិនោ ច សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ ទូតំ បហិណិំសុ ‘‘ធីតរំ អម្ហាកំ ទេតូ’’តិ. អបហិណន្តោ នាម នាហោសិ. តតោ សេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សព្ពេសំ មនំ គហេតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ឧបាយំ បនេកំ ករិស្សាមី’’តិ ធីតរំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘បព្ពជិតុំ, អម្ម, សក្ខិស្សសី’’តិ អាហ. តស្សា បច្ឆិមភវិកត្តា បិតុ វចនំ សីសេ អាសិត្តសតបាកតេលំ វិយ អហោសិ. តស្មា បិតរំ ‘‘បព្ពជិស្សាមិ, តាតា’’តិ អាហ. សោ តស្សា សក្ការំ កត្វា ភិក្ខុនុបស្សយំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. តស្សា អចិរបព្ពជិតាយ ឯវ ឧបោសថាគារេ កាលវារោ បាបុណិ. សា បទីបំ ជាលេត្វា ឧបោសថាគារំ សម្មជ្ជិត្វា ទីបសិខាយ និមិត្តំ គណ្ហិត្វា ឋិតាវ បុនប្បុនំ ឱលោកយមានា តេជោកសិណារម្មណំ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តទេវ បាទកំ កត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តផលេន សទ្ធិំយេវ ច អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាបិ ឥជ្ឈិំសុ. វិសេសតោ បន ឥទ្ធិវិកុព្ពនេ ចិណ្ណវសី អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.២.ឧប្បលវណ្ណាថេរីអបទាន, អញ្ញមញ្ញវិសទិសំ) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, ជាតា សេដ្ឋិកុលេ អហុំ;

នានារតនបជ្ជោតេ, មហាសុខសមប្បិតា.

‘‘ឧបេត្វា តំ មហាវីរំ, អស្សោសិំ ធម្មទេសនំ;

តតោ ជាតប្បសាទាហំ, ឧបេមិ សរណំ ជិនំ.

‘‘ភគវា ឥទ្ធិមន្តីនំ, អគ្គំ វណ្ណេសិ នាយកោ;

ភិក្ខុនិំ លជ្ជិនិំ តាទិំ, សមាធិឈានកោវិទំ.

‘‘តទា មុទិតចិត្តាហំ, តំ ឋានំ អភិកង្ខិនី;

និមន្តិត្វា ទសពលំ, សសង្ឃំ លោកនាយកំ.

‘‘ភោជយិត្វាន សត្តាហំ, ទត្វាន ច តិចីវរំ;

សត្តមាលំ គហេត្វាន, ឧប្បលាទេវគន្ធិកំ.

‘‘សត្ថុ បាទេ ឋបេត្វាន, ញាណម្ហិ អភិបូជយិំ;

និបច្ច សិរសា បាទេ, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘យាទិសា វណ្ណិតា វីរ, ឥតោ អដ្ឋមកេ មុនិ;

តាទិសាហំ ភវិស្សាមិ, យទិ សិជ្ឈតិ នាយក.

‘‘តទា អវោច មំ សត្ថា, វិស្សដ្ឋា ហោតិ ទារិកេ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, លច្ឆសេ តំ មនោរថំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទា, ឱរសា ធម្មនិម្មិតា;

នាមេនុប្បលវណ្ណាតិ, រូបេន ច យសស្សិនី.

‘‘អភិញ្ញាសុ វសិប្បត្តា, សត្ថុសាសនការិកា;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, ហេស្សសី សត្ថុ សាវិកា.

‘‘តទាហំ មុទិតា ហុត្វា, យាវជីវំ តទា ជិនំ;

មេត្តចិត្តា បរិចរិំ, សសង្ឃំ លោកនាយកំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តតោ ចុតាហំ មនុជេ, ឧបបន្នា សយម្ភុនោ;

ឧប្បលេហិ បដិច្ឆន្នំ, បិណ្ឌបាតមទាសហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, វិបស្សី នាម នាយកោ;

ឧប្បជ្ជិ ចារុទស្សនោ, សព្ពធម្មេសុ ចក្ខុមា.

‘‘សេដ្ឋិធីតា តទា ហុត្វា, ពារាណសិបុរុត្តមេ;

និមន្តេត្វាន សម្ពុទ្ធំ, សសង្ឃំ លោកនាយកំ.

‘‘មហាទានំ ទទិត្វាន, ឧប្បលេហិ វិនាយកំ;

បូជយិត្វា ចេតសាវ, វណ្ណសោភំ អបត្ថយិំ.

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘ឧបដ្ឋាកោ មហេសិស្ស, តទា អាសិ នរិស្សរោ;

កាសិរាជា កិកី នាម, ពារាណសិបុរុត្តមេ.

‘‘តស្សាសិំ ទុតិយា ធីតា, សមណគុត្តសវ្ហយា;

ធម្មំ សុត្វា ជិនគ្គស្ស, បព្ពជ្ជំ សមរោចយិំ.

‘‘អនុជានិ ន នោ តាតោ, អគារេវ តទា មយំ;

វីសវស្សសហស្សានិ, វិចរិម្ហ អតន្ទិតា.

‘‘កោមារិព្រហ្មចរិយំ, រាជកញ្ញា សុខេធិតា;

ពុទ្ធោបដ្ឋាននិរតា, មុទិតា សត្តធីតរោ.

‘‘សមណី សមណគុត្តា ច, ភិក្ខុនី ភិក្ខុទាយិកា;

ធម្មា ចេវ សុធម្មា ច, សត្តមី សង្ឃទាយិកា.

‘‘អហំ ខេមា ច សប្បញ្ញា, បដាចារា ច កុណ្ឌលា;

កិសាគោតមី ធម្មទិន្នា, វិសាខា ហោតិ សត្តមី.

‘‘តេហិ កម្មេហិ សុកតេហិ, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តតោ ចុតា មនុស្សេសុ, ឧបបន្នា មហាកុលេ;

បីតំ មដ្ឋំ វរំ ទុស្សំ, អទំ អរហតោ អហំ.

‘‘តតោ ចុតារិដ្ឋបុរេ, ជាតា វិប្បកុលេ អហំ;

ធីតា តិរិដិវច្ឆស្ស, ឧម្មាទន្តី មនោហរា.

‘‘តតោ ចុតា ជនបទេ, កុលេ អញ្ញតរេ អហំ;

បសូតា នាតិផីតម្ហិ, សាលិំ គោបេមហំ តទា.

‘‘ទិស្វា បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ, បញ្ចលាជសតានិហំ;

ទត្វា បទុមច្ឆន្នានិ, បញ្ច បុត្តសតានិហំ.

‘‘បត្ថយិំ តេបិ បត្ថេសុំ, មធុំ ទត្វា សយម្ភុនោ;

តតោ ចុតា អរញ្ញេហំ, អជាយិំ បទុមោទរេ.

‘‘កាសិរញ្ញោ មហេសីហំ, ហុត្វា សក្កតបូជិតា;

អជនិំ រាជបុត្តានំ, អនូនំ សតបញ្ចកំ.

‘‘យទា តេ យោព្ពនប្បត្តា, កីឡន្តា ជលកីឡិតំ;

ទិស្វា ឱបត្តបទុមំ, អាសុំ បច្ចេកនាយកា.

‘‘សាហំ តេហិ វិនាភូតា, សុតវីរេហិ សោកិនី;

ចុតា ឥសិគិលិបស្សេ, គាមកម្ហិ អជាយិហំ.

‘‘យទា ពុទ្ធោ សុតមតី, សុតានំ ភត្តុនោបិ ច;

យាគុំ អាទាយ គច្ឆន្តី, អដ្ឋ បច្ចេកនាយកេ.

‘‘ភិក្ខាយ គាមំ គច្ឆន្តេ, ទិស្វា បុត្តេ អនុស្សរិំ;

ខីរធារា វិនិគ្គច្ឆិ, តទា មេ បុត្តបេមសា.

‘‘តតោ តេសំ អទំ យាគុំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ;

តតោ ចុតាហំ តិទសំ, នន្ទនំ ឧបបជ្ជហំ.

‘‘អនុភោត្វា សុខំ ទុក្ខំ, សំសរិត្វា ភវាភវេ;

តវត្ថាយ មហាវីរ, បរិច្ចត្តញ្ច ជីវិតំ.

‘‘ធីតា តុយ្ហំ មហាវីរ, បញ្ញវន្ត ជុតិន្ធរ;

ពហុញ្ច ទុក្ករំ កម្មំ, កតំ មេ អតិទុក្ករំ.

‘‘រាហុលោ ច អហញ្ចេវ, នេកជាតិសតេ ពហូ;

ឯកស្មិំ សម្ភវេ ជាតា, សមានច្ឆន្ទមានសា.

‘‘និព្ពត្តិ ឯកតោ ហោតិ, ជាតិយាបិ ច ឯកតោ;

បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, ឧភោបិ នានាសម្ភវា.

‘‘បុរិមានំ ជិនគ្គានំ, សង្គមំ តេ និទស្សិតំ;

អធិការំ ពហុំ មយ្ហំ, តុយ្ហត្ថាយ មហាមុនិ.

‘‘យំ មយា បូរិតំ កម្មំ, កុសលំ សរ មេ មុនិ;

តវត្ថាយ មហាវីរ, បុញ្ញំ ឧបចិតំ មយា.

‘‘អភព្ពដ្ឋានេ វជ្ជេត្វា, វារយន្តិ អនាចារំ;

តវត្ថាយ មហាវីរ, ចត្តំ មេ ជីវិតំ ពហុំ.

‘‘ឯវំ ពហុវិធំ ទុក្ខំ, សម្បត្តិ ច ពហុព្ពិធា;

បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, ជាតា សាវត្ថិយំ បុរេ.

‘‘មហាធនសេដ្ឋិកុលេ, សុខិតេ សជ្ជិតេ តថា;

នានារតនបជ្ជោតេ, សព្ពកាមសមិទ្ធិនេ.

‘‘សក្កតា បូជិតា ចេវ, មានិតាបចិតា តថា;

រូបសីរិមនុប្បត្តា, កុលេសុ អភិសក្កតា.

‘‘អតីវ បត្ថិតា ចាសិំ, រូបសោភសិរីហិ ច;

បត្ថិតា សេដ្ឋិបុត្តេហិ, អនេកេហិ សតេហិបិ.

‘‘អគារំ បជហិត្វាន, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

អឌ្ឍមាសេ អសម្បត្តេ, ចតុសច្ចមបាបុណិំ.

‘‘ឥទ្ធិយា អភិនិម្មិត្វា, ចតុរស្សំ រថំ អហំ;

ពុទ្ធស្ស បាទេ វន្ទិស្សំ, លោកនាថស្ស តាទិនោ.

‘‘ឥទ្ធីសុ ច វសី ហោមិ, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា;

ចេតោបរិយញាណស្ស, វសី ហោមិ មហាមុនេ.

‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘អត្ថធម្មនិរុត្តីសុ, បដិភានេ តថេវ ច;

ញាណំ មេ វិមលំ សុទ្ធំ, បភាវេន មហេសិនោ.

‘‘ចីវរំ បិណ្ឌបាតញ្ច, បច្ចយំ សយនាសនំ;

ខណេន ឧបនាមេន្តិ, សហស្សានិ សមន្តតោ.

‘‘ជិនោ តម្ហិ គុណេ តុដ្ឋោ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ;

អគ្គា ឥទ្ធិមតីនន្តិ, បរិសាសុ វិនាយកោ.

‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិសមូហតា.

‘‘យស្សត្ថាយ បព្ពជិតា, អគារស្មានគារិយំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អយំ បន ថេរី យទា ភគវា សាវត្ថិនគរទ្វារេ យមកបាដិហារិយំ កាតុំ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលំ ឧបគញ្ឆិ, តទា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯវមាហ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ករិស្សាមិ, យទិ ភគវា អនុជានាតី’’តិ សីហនាទំ នទិ. សត្ថា ឥទំ ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ជេតវនមហាវិហារេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ បដិបាដិយា ភិក្ខុនិយោ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ឥមំ ថេរិំ ឥទ្ធិមន្តីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា ឈានសុខេន ផលសុខេន និព្ពានសុខេន ច វីតិនាមេន្តី ឯកទិវសំ កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសញ្ច បច្ចវេក្ខមានា គង្គាតីរិយត្ថេរស្ស មាតុយា ធីតាយ សទ្ធិំ សបត្តិវាសំ ឧទ្ទិស្ស សំវេគជាតាយ វុត្តគាថា បច្ចនុភាសន្តី –

២២៤. ‘‘ឧភោ មាតា ច ធីតា ច, មយំ អាសុំ សបត្តិយោ;

តស្សា មេ អហុ សំវេគោ, អព្ភុតោ លោមហំសនោ.

២២៥. ‘‘ធិរត្ថុ កាមា អសុចី, ទុគ្គន្ធា ពហុកណ្ដកា;

យត្ថ មាតា ច ធីតា ច, សភរិយា មយំ អហុំ.

២២៦. ‘‘កាមេស្វាទីនវំ ទិស្វា, នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ;

សា បព្ពជិំ រាជគហេ, អគារស្មានគារិយ’’ន្តិ. –

ឥមា តិស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ ឧភោ មាតា ច ធីតា ច, មយំ អាសុំ សបត្តិយោតិ មាតា ច ធីតា ចាតិ ឧភោ មយំ អញ្ញមញ្ញំ សបត្តិយោ អហុម្ហ.

សាវត្ថិយំ កិរ អញ្ញតរស្ស វាណិជស្ស ភរិយាយ បច្ចូសវេលាយំ កុច្ឆិយំ គព្ភោ សណ្ឋាសិ, សា តំ ន អញ្ញាសិ. វាណិជោ វិភាតាយ រត្តិយា សកដេសុ ភណ្ឌំ អារោបេត្វា រាជគហំ ឧទ្ទិស្ស គតោ. តស្សា គច្ឆន្តេ កាលេ គព្ភោ វឌ្ឍេត្វា បរិបាកំ អគមាសិ. អថ នំ សស្សុ ឯវមាហ – ‘‘មម បុត្តោ ចិរប្បវុត្ថោ ត្វញ្ច គព្ភិនី, បាបកំ តយា កត’’ន្តិ. សា ‘‘តវ បុត្តតោ អញ្ញំ បុរិសំ ន ជានាមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វាបិ សស្សុ អសទ្ទហន្តី តំ ឃរតោ និក្កឌ្ឍិ. សា សាមិកំ គវេសន្តី អនុក្កមេន រាជគហំ សម្បត្តា. តាវទេវ ចស្សា កម្មជវាតេសុ ចលន្តេសុ មគ្គសមីបេ អញ្ញតរំ សាលំ បវិដ្ឋាយ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សា សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ បុត្តំ វិជាយិត្វា អនាថសាលាយំ សយាបេត្វា ឧទកកិច្ចត្ថំ ពហិ និក្ខន្តា. អថញ្ញតរោ អបុត្តកោ សត្ថវាហោ តេន មគ្គេន គច្ឆន្តោ ‘‘អស្សាមិកាយ ទារកោ, មម បុត្តោ ភវិស្សតី’’តិ តំ ធាតិយា ហត្ថេ អទាសិ. អថស្ស មាតា ឧទកកិច្ចំ កត្វា ឧទកំ គហេត្វា បដិនិវត្តិត្វា បុត្តំ អបស្សន្តី សោកាភិភូតា បរិទេវិត្វា រាជគហំ អប្បវិសិត្វាវ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តំ អញ្ញតរោ ចោរជេដ្ឋកោ អន្តរាមគ្គេ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តោ អត្តនោ បជាបតិំ អកាសិ. សា តស្ស គេហេ វសន្តី ឯកំ ធីតរំ វិជាយិ. អថ សា ឯកទិវសំ ធីតរំ គហេត្វា ឋិតា សាមិកេន ភណ្ឌិត្វា ធីតរំ មញ្ចកេ ខិបិ. ទារិកាយ សីសំ ថោកំ ភិន្ទិ. តតោ សាបិ សាមិកំ ភាយិត្វា រាជគហមេវ បច្ចាគន្ត្វា សេរិវិចារេន វិចរតិ. តស្សា បុត្តោ បឋមយោព្ពនេ ឋិតោ ‘‘មាតា’’តិ អជានន្តោ អត្តនោ បជាបតិំ អកាសិ. អបរភាគេ តំ ចោរជេដ្ឋកធីតរំ ភគិនិភាវំ អជានន្តោ វិវាហំ កត្វា អត្តនោ គេហំ អានេសិ. ឯវំ សោ អត្តនោ មាតរំ ភគិនិញ្ច បជាបតី កត្វា វាសេសិ. តេន តា ឧភោបិ សបត្តិវាសំ វសិំសុ. អថេកទិវសំ មាតា ធីតុ កេសវដ្ដិំ មោចេត្វា ឩកំ ឱលោកេន្តី សីសេ វណំ ទិស្វា ‘‘អប្បេវនាមាយំ មម ធីតា ភវេយ្យា’’តិ បុច្ឆិត្វា សំវេគជាតា ហុត្វា រាជគហេ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចា វិវេកវាសំ វសន្តី អត្តនោ ច បុព្ពបដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘ឧភោ មាតា’’តិអាទិកា គាថា អភាសិ. តា បន តាយ វុត្តគាថាវ កាមេសុ អាទីនវទស្សនវសេន បច្ចនុភាសន្តី អយំ ថេរី ‘‘ឧភោ មាតា ច ធីតា ចា’’តិអាទិមាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘សា ឈានសុខេន ផលសុខេន និព្ពានសុខេន ច វីតិនាមេន្តី ឥមា តិស្សោ គាថា អភាសី’’តិ.

តត្ថ អសុចីតិ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណេន អសុចី. ទុគ្គន្ធាតិ វិសគន្ធវាយនេន បូតិគន្ធា. ពហុកណ្ដកាតិ វិសូយិកប្បវត្តិយា សុចរិតវិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន ពហុវិធកិលេសកណ្ដកា. តថា ហិ តេ សត្តិសូលូបមា កាមាតិ វុត្តា. យត្ថាតិ យេសុ កាមេសុ បរិភុញ្ជិតព្ពេសុ. សភរិយាតិ សមានភរិយា, សបត្តិយោតិ អត្ថោ.

២២៧. ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធិតំ;

ចេតោបរិច្ចញាណញ្ច, សោតធាតុ វិសោធិតា.

២២៨. ‘‘ឥទ្ធីបិ មេ សច្ឆិកតា, បត្តោ មេ អាសវក្ខយោ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ’’.