១៦. បិង្គិយសុត្តវណ្ណនា

១១២៧. ជិណ្ណោហមស្មីតិ បិង្គិយសុត្តំ. តត្ថ ជិណ្ណោហមស្មិ អពលោ វីតវណ្ណោតិ សោ កិរ ព្រាហ្មណោ ជរាភិភូតោ វីសវស្សសតិកោ ជាតិយា, ទុព្ពលោ ច ‘‘ឥធ បទំ ករិស្សាមី’’តិ អញ្ញត្ថេវ ករោតិ, វិនដ្ឋបុរិមច្ឆវិវណ្ណោ ច. តេនាហ – ‘‘ជិណ្ណោហមស្មិ អពលោ វីតវណ្ណោ’’តិ. មាហំ នស្សំ មោមុហោ អន្តរាវាតិ មាហំ តុយ្ហំ ធម្មំ អសច្ឆិកត្វា អន្តរាយេវ អវិទ្វា ហុត្វា អនស្សិំ. ជាតិជរាយ ឥធ វិប្បហានន្តិ ឥធេវ តវ បាទមូលេ បាសាណកេ វា ចេតិយ ជាតិជរាយ វិប្បហានំ និព្ពានធម្មំ យមហំ វិជញ្ញំ, តំ មេ អាចិក្ខ.

១១២៨. ឥទានិ យស្មា បិង្គិយោ កាយេ សាបេក្ខតាយ ‘‘ជិណ្ណោហមស្មី’’តិ គាថមាហ តេនស្ស ភគវា កាយេ សិនេហប្បហានត្ថំ ‘‘ទិស្វាន រូបេសុ វិហញ្ញមានេ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ រូបេសូតិ រូបហេតុ រូបបច្ចយា. វិហញ្ញមានេតិ កម្មការណាទីហិ ឧបហញ្ញមានេ. រុប្បន្តិ រូបេសូតិ ចក្ខុរោគាទីហិ ច រូបហេតុយេវ ជនា រុប្បន្តិ ពាធីយន្តិ.

១១២៩-៣០. ឯវំ ភគវតា យាវ អរហត្តំ តាវ កថិតំ បដិបត្តិំ សុត្វាបិ បិង្គិយោ ជរាទុព្ពលតាយ វិសេសំ អនធិគន្ត្វាវ បុន ‘‘ទិសា ចតស្សោ’’តិ ឥមាយ គាថាយ ភគវន្តំ ថោមេន្តោ ទេសនំ យាចតិ. អថស្ស ភគវា បុនបិ យាវ អរហត្តំ, តាវ បដិបទំ ទស្សេន្តោ ‘‘តណ្ហាធិបន្នេ’’តិ គាថមាហ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ.

ឥមម្បិ សុត្តំ ភគវា អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ច បិង្គិយោ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សោ កិរ អន្តរន្តរា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវំ វិចិត្របដិភានំ នាម ទេសនំ ន លភិ មយ្ហំ មាតុលោ ពាវរី សវនាយា’’តិ. តេន សិនេហវិក្ខេបេន អរហត្តំ បាបុណិតុំ នាសក្ខិ. អន្តេវាសិនោ បនស្ស សហស្សជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សព្ពេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា ឯហិភិក្ខវោ អហេសុន្តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បិង្គិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាយនត្ថុតិគាថាវណ្ណនា

ឥតោ បរំ សង្គីតិការា ទេសនំ ថោមេន្តា ‘‘ឥទមវោច ភគវា’’តិអាទិមាហំសុ. តត្ថ ឥទមវោចាតិ ឥទំ បរាយនំ អវោច. បរិចារកសោឡសានន្តិ ពាវរិស្ស បរិចារកេន បិង្គិយេន សហ សោឡសន្នំ ពុទ្ធស្ស វា ភគវតោ បរិចារកានំ សោឡសន្នន្តិ បរិចារកសោឡសន្នំ. តេ ឯវ ច ព្រាហ្មណា. តត្ថ សោឡសបរិសា បន បុរតោ ច បច្ឆតោ ច វាមបស្សតោ ច ទក្ខិណបស្សតោ ច ឆ ឆ យោជនានិ និសិន្នា ឧជុកេន ទ្វាទសយោជនិកា អហោសិ. អជ្ឈិដ្ឋោតិ យាចិតោ អត្ថមញ្ញាយាតិ បាឡិអត្ថមញ្ញាយ. ធម្មមញ្ញាយាតិ បាឡិមញ្ញាយ. បារាយនន្តិ ឯវំ ឥមស្ស ធម្មបរិយាយស្ស អធិវចនំ អារោបេត្វា តេសំ ព្រាហ្មណានំ នាមានិ កិត្តយន្តា ‘‘អជិតោ តិស្សមេត្តេយ្យោ…បេ… ពុទ្ធសេដ្ឋំ ឧបាគមុ’’ន្តិ អាហំសុ.

១១៣១-៧. តត្ថ សម្បន្នចរណន្តិ និព្ពានបទដ្ឋានភូតេន បាតិមោក្ខសីលាទិនា សម្បន្នំ. ឥសិន្តិ មហេសិំ. សេសំ បាកដមេវ. តតោ បរំ ព្រហ្មចរិយមចរិំសូតិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ អចរិំសុ. តស្មា បារាយនន្តិ តស្ស បារភូតស្ស និព្ពានស្ស អយនន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

បារាយនានុគីតិគាថាវណ្ណនា

១១៣៨. បារាយនមនុគាយិស្សន្តិ អស្ស អយំ សម្ពន្ធោ – ភគវតា ហិ បារាយនេ ទេសិតេ សោឡសសហស្សា ជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, អវសេសានញ្ច ចុទ្ទសកោដិសង្ខានំ ទេវមនុស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘តតោ បាសាណកេ រម្មេ, បារាយនសមាគមេ;

អមតំ បាបយី ពុទ្ធោ, ចុទ្ទស បាណកោដិយោ’’តិ.

និដ្ឋិតាយ បន ធម្មទេសនាយ តតោ តតោ អាគតា មនុស្សា ភគវតោ អានុភាវេន អត្តនោ អត្តនោ គាមនិគមាទីស្វេវ បាតុរហេសុំ. ភគវាបិ សាវត្ថិមេវ អគមាសិ បរិចារកសោឡសាទីហិ អនេកេហិ ភិក្ខុសហស្សេហិ បរិវុតោ. តត្ថ បិង្គិយោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘គច្ឆាមហំ, ភន្តេ, ពាវរិស្ស ពុទ្ធុប្បាទំ អារោចេតុំ, បដិស្សុតញ្ហិ តស្ស មយា’’តិ. អថ ភគវតា អនុញ្ញាតោ ញាណគមនេនេវ គោធាវរីតីរំ គន្ត្វា បាទគមនេន អស្សមាភិមុខោ អគមាសិ. តមេនំ ពាវរី ព្រាហ្មណោ មគ្គំ ឱលោកេន្តោ និសិន្នោ ទូរតោវ ខារិជដាទិវិរហិតំ ភិក្ខុវេសេន អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ និដ្ឋំ អគមាសិ. សម្បត្តញ្ចាបិ នំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, បិង្គិយ, ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ. ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, ឧប្បន្នោ, បាសាណកេ ចេតិយេ និសិន្នោ អម្ហាកំ ធម្មំ ទេសេសិ, តមហំ តុយ្ហំ ទេសេស្សាមី’’តិ. តតោ ពាវរី មហតា សក្ការេន សបរិសោ តំ បូជេត្វា អាសនំ បញ្ញាបេសិ. តត្ថ និសីទិត្វា បិង្គិយោ ‘‘បារាយនមនុគាយិស្ស’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ អនុគាយិស្សន្តិ ភគវតា គីតំ អនុគាយិស្សំ. យថាទ្ទក្ខីតិ យថា សាមំ សច្ចាភិសម្ពោធេន អសាធារណញាណេន ច អទ្ទក្ខិ. និក្កាមោតិ បហីនកាមោ. ‘‘និក្កមោ’’តិបិ បាឋោ, វីរិយវាតិ អត្ថោ និក្ខន្តោ វា អកុសលបក្ខា. និព្ពនោតិ កិលេសវនវិរហិតោ, តណ្ហាវិរហិតោ ឯវ វា. កិស្ស ហេតុ មុសា ភណេតិ យេហិ កិលេសេហិ មុសា ភណេយ្យ, ឯតេ តស្ស បហីនាតិ ទស្សេតិ. ឯតេន ព្រាហ្មណស្ស សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតិ.

១១៣៩-៤១. វណ្ណូបសញ្ហិតន្តិ គុណូបសញ្ហិតំ. សច្ចវ្ហយោតិ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ សច្ចេនេវ អវ្ហានេន នាមេន យុត្តោ. ព្រហ្មេតិ តំ ព្រាហ្មណំ អាលបតិ. កុព្ពនកន្តិ បរិត្តវនំ. ពហុប្ផលំ កាននមាវសេយ្យាតិ អនេកផលាទិវិកតិភរិតំ កាននំ អាគម្ម វសេយ្យ. អប្បទស្សេតិ ពាវរិបភុតិកេ បរិត្តបញ្ញេ. មហោទធិន្តិ អនោតត្តាទិំ មហន្តំ ឧទករាសិំ.

១១៤២-៤. យេមេ បុព្ពេតិ យេ ឥមេ បុព្ពេ. តមនុទាសិនោតិ តមោនុទោ អាសិនោ. ភូរិបញ្ញាណោតិ ញាណធជោ. ភូរិមេធសោតិ វិបុលបញ្ញោ. សន្ទិដ្ឋិកមកាលិកន្តិ សាមំ បស្សិតព្ពផលំ, ន ច កាលន្តរេ បត្តព្ពផលំ. អនីតិកន្តិ កិលេសឦតិវិរហិតំ.

១១៤៥-៥០. អថ នំ ពាវរី អាហ ‘‘កិំ នុ តម្ហា’’តិ ទ្វេ គាថា. តតោ បិង្គិយោ ភគវតោ សន្តិកា អវិប្បវាសមេវ ទីបេន្តោ ‘‘នាហំ តម្ហា’’តិអាទិមាហ. បស្សាមិ នំ មនសា ចក្ខុនាវាតិ តំ ពុទ្ធំ អហំ ចក្ខុនា វិយ មនសា បស្សាមិ. នមស្សមានោ វិវសេមិ រត្តិន្តិ នមស្សមានោវ រត្តិំ អតិនាមេមិ. តេន តេនេវ នតោតិ យេន ទិសាភាគេន ពុទ្ធោ, តេន តេនេវាហម្បិ នតោ តន្និន្នោ តប្បោណោតិ ទស្សេតិ.

១១៥១. ទុព្ពលថាមកស្សាតិ អប្បថាមកស្ស, អថ វា ទុព្ពលស្ស ទុត្ថាមកស្ស ច ពលវីរិយហីនស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនេវ កាយោ ន បលេតីតិ តេនេវ ទុព្ពលថាមកត្តេន កាយោ ន គច្ឆតិ, យេន វា ពុទ្ធោ, តេន ន គច្ឆតិ. ‘‘ន បរេតី’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. តត្ថាតិ ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ. សង្កប្បយន្តាយាតិ សង្កប្បគមនេន. តេន យុត្តោតិ យេន ពុទ្ធោ, តេន យុត្តោ បយុត្តោ អនុយុត្តោតិ ទស្សេតិ.

១១៥២. បង្កេ សយានោតិ កាមកទ្ទមេ សយមានោ. ទីបា ទីបំ ឧបប្លវិន្តិ សត្ថារាទិតោ សត្ថារាទិំ អភិគច្ឆិំ. អថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធន្តិ សោហំ ឯវំ ទុទ្ទិដ្ឋិំ គហេត្វា អន្វាហិណ្ឌន្តោ អថ បាសាណកេ ចេតិយេ ពុទ្ធមទ្ទក្ខិំ.

១១៥៣. ឥមិស្សា គាថាយ អវសានេ បិង្គិយស្ស ច ពាវរិស្ស ច ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ វិទិត្វា ភគវា សាវត្ថិយំ ឋិតោយេវ សុវណ្ណោភាសំ មុញ្ចិ. បិង្គិយោ ពាវរិស្ស ពុទ្ធគុណេ វណ្ណយន្តោ និសិន្នោ ឯវ តំ ឱភាសំ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ វិលោកេន្តោ ភគវន្តំ អត្តនោ បុរតោ ឋិតំ វិយ ទិស្វា ពាវរិព្រាហ្មណស្ស ‘‘ពុទ្ធោ អាគតោ’’តិ អារោចេសិ, ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អដ្ឋាសិ. ភគវាបិ ឱភាសំ ផរិត្វា ព្រាហ្មណស្ស អត្តានំ ទស្សេន្តោ ឧភិន្នម្បិ សប្បាយំ វិទិត្វា បិង្គិយមេវ អាលបមានោ ‘‘យថា អហូ វក្កលី’’តិ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – យថា វក្កលិត្ថេរោ សទ្ធាធិមុត្តោ អហោសិ, សទ្ធាធុរេន ច អរហត្តំ បាបុណិ. យថា ច សោឡសន្នំ ឯកោ ភទ្រាវុធោ នាម យថា ច អាឡវិ គោតមោ, ឯវមេវ ត្វម្បិ បមុញ្ចស្សុ សទ្ធំ. តតោ សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា នយេន វិបស្សនំ អារភិត្វា មច្ចុធេយ្យស្ស បារំ និព្ពានំ គមិស្សសីតិ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ បិង្គិយោ អរហត្តេ ពាវរី អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ. ពាវរិព្រាហ្មណស្ស សិស្សា បន បញ្ចសតា សោតាបន្នា អហេសុំ.

១១៥៤-៥. ឥទានិ បិង្គិយោ អត្តនោ បសាទំ បវេទេន្តោ ‘‘ឯស ភិយ្យោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បដិភានវាតិ បដិភានបដិសម្ភិទាយ ឧបេតោ. អធិទេវេ អភិញ្ញាយាតិ អធិទេវករេ ធម្មេ ញត្វា. បរោវរន្តិ ហីនបណីតំ, អត្តនោ ច បរស្ស ច អធិទេវត្តករំ សព្ពំ ធម្មជាតំ វេទីតិ វុត្តំ ហោតិ. កង្ខីនំ បដិជានតន្តិ កង្ខីនំយេវ សតំ ‘‘និក្កង្ខម្ហា’’តិ បដិជានន្តានំ.

១១៥៦. អសំហីរន្តិ រាគាទីហិ អសំហារិយំ. អសំកុប្បន្តិ អកុប្បំ អវិបរិណាមធម្មំ. ទ្វីហិបិ បទេហិ និព្ពានំ ភណតិ. អទ្ធា គមិស្សាមីតិ ឯកំសេនេវ តំ អនុបាទិសេសំ និព្ពានធាតុំ គមិស្សាមិ. ន មេត្ថ កង្ខាតិ នត្ថិ មេ ឯត្ថ និព្ពានេ កង្ខា. ឯវំ មំ ធារេហិ អធិមុត្តចិត្តន្តិ បិង្គិយោ ‘‘ឯវមេវ ត្វម្បិ បមុញ្ចស្សុ សទ្ធ’’ន្តិ. ឥមិនា ភគវតោ ឱវាទេន អត្តនិ សទ្ធំ ឧប្បាទេត្វា សទ្ធាធុរេនេវ ច វិមុញ្ចិត្វា តំ សទ្ធាធិមុត្តតំ បកាសេន្តោ ភគវន្តំ អាហ – ‘‘ឯវំ មំ ធារេហិ អធិមុត្តចិត្ត’’ន្តិ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ ‘‘យថា មំ ត្វំ អវច, ឯវមេវ អធិមុត្តំ ធារេហី’’តិ.

ឥតិ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សោឡសព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ច បញ្ចមោ វគ្គោ អត្ថវណ្ណនានយតោ, នាមេន

បារាយនវគ្គោតិ.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច យំ វុត្តំ –

‘‘ឧត្តមំ វន្ទនេយ្យានំ, វន្ទិត្វា រតនត្តយំ;

យោ ខុទ្ទកនិកាយម្ហិ, ខុទ្ទាចារប្បហាយិនា.

‘‘ទេសិតោ លោកនាថេន, លោកនិត្ថរណេសិនា;

តស្ស សុត្តនិបាតស្ស, ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ.

ឯត្ថ ឧរគវគ្គាទិបញ្ចវគ្គសង្គហិតស្ស ឧរគសុត្តាទិសត្តតិសុត្តប្បភេទស្ស សុត្តនិបាតស្ស អត្ថវណ្ណនា កតា ហោតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ឥមំ សុត្តនិបាតស្ស, ករោន្តេនត្ថវណ្ណនំ;

សទ្ធម្មដ្ឋិតិកាមេន, យំ បត្តំ កុសលំ មយា.

‘‘តស្សានុភាវតោ ខិប្បំ, ធម្មេ អរិយប្បវេទិតេ;

វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ, បាបុណាតុ អយំ ជនោ’’តិ.

(បរិយត្តិប្បមាណតោ ចតុចត្តាលីសមត្តា ភាណវារា.)

បរមវិសុទ្ធសទ្ធាពុទ្ធិវីរិយប្បដិមណ្ឌិតេន សីលាចារជ្ជវមទ្ទវាទិគុណសមុទយសមុទិតេន សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហណសមត្ថេន បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតេន តិបិដកបរិយត្តិប្បភេទេ សាដ្ឋកថេ សត្ថុសាសនេ អប្បដិហតញាណប្បភាវេន មហាវេយ្យាករណេន ករណសម្បត្តិជនិតសុខវិនិគ្គតមធុរោទារវចនលាវណ្ណយុត្តេន យុត្តមុត្តវាទិនា វាទីវរេន មហាកវិនា ឆឡភិញ្ញាបដិសម្ភិទាទិប្បភេទគុណបដិមណ្ឌិតេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ សុប្បតិដ្ឋិតពុទ្ធីនំ ថេរវំសប្បទីបានំ ថេរានំ មហាវិហារវាសីនំ វំសាលង្ការភូតេន វិបុលវិសុទ្ធពុទ្ធិនា ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន កតា អយំ បរមត្ថជោតិកា នាម សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថា –

តាវ តិដ្ឋតុ លោកស្មិំ, លោកនិត្ថរណេសិនំ;

ទស្សេន្តី កុលបុត្តានំ, នយំ បញ្ញាវិសុទ្ធិយា.

យាវ ពុទ្ធោតិ នាមម្បិ, សុទ្ធចិត្តស្ស តាទិនោ;

លោកម្ហិ លោកជេដ្ឋស្ស, បវត្តតិ មហេសិនោតិ.

សុត្តនិបាត-អត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.