៣. ហិរិសុត្តវណ្ណនា

ហិរិំ តរន្តន្តិ ហិរិសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អនុប្បន្នេ ភគវតិ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណមហាសាលោ អឌ្ឍោ អហោសិ អសីតិកោដិធនវិភវោ. តស្ស ឯកបុត្តកោ អហោសិ បិយោ មនាបោ. សោ តំ ទេវកុមារំ វិយ នានប្បការេហិ សុខូបករណេហិ សំវឌ្ឍេន្តោ តំ សាបតេយ្យំ តស្ស អនិយ្យាតេត្វាវ កាលមកាសិ សទ្ធិំ ព្រាហ្មណិយា. តតោ តស្ស មាណវស្ស មាតាបិតូនំ អច្ចយេន ភណ្ឌាគារិកោ សារគព្ភំ វិវរិត្វា សាបតេយ្យំ និយ្យាតេន្តោ អាហ – ‘‘ឥទំ តេ, សាមិ, មាតាបិតូនំ សន្តកំ, ឥទំ អយ្យកបយ្យកានំ សន្តកំ, ឥទំ សត្តកុលបរិវដ្ដេន អាគត’’ន្តិ. មាណវោ ធនំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ ធនំយេវ ទិស្សតិ, យេហិ បន ឥទំ សញ្ចិតំ, តេ ន ទិស្សន្តិ, សព្ពេវ មច្ចុវសំ គតា. គច្ឆន្តា ច ន ឥតោ កិញ្ចិ អាទាយ អគមំសុ, ឯវំ នាម ភោគេ បហាយ គន្តព្ពោ បរលោកោ, ន សក្កា កិញ្ចិ អាទាយ គន្តុំ អញ្ញត្រ សុចរិតេន. យំនូនាហំ ឥមំ ធនំ បរិច្ចជិត្វា សុចរិតធនំ គណ្ហេយ្យំ, យំ សក្កា អាទាយ គន្តុ’’ន្តិ. សោ ទិវសេ ទិវសេ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេន្តោ បុន ចិន្តេសិ – ‘‘បហូតមិទំ ធនំ, កិំ ឥមិនា ឯវមប្បកេន បរិច្ចាគេន, យំនូនាហំ មហាទានំ ទទេយ្យ’’ន្តិ. សោ រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘មហារាជ, មម ឃរេ ឯត្តកំ ធនំ អត្ថិ, ឥច្ឆាមិ តេន មហាទានំ ទាតុំ. សាធុ, មហារាជ, នគរេ ឃោសនំ ការាបេថា’’តិ. រាជា តថា ការាបេសិ. សោ អាគតាគតានំ ភាជនានិ បូរេត្វា សត្តហិ ទិវសេហិ សព្ពធនមទាសិ, ទត្វា ច ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវំ មហាបរិច្ចាគំ កត្វា អយុត្តំ ឃរេ វសិតុំ, យំនូនាហំ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ. តតោ បរិជនស្ស ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. តេ ‘‘មា, ត្វំ សាមិ, ‘ធនំ បរិក្ខីណ’ន្តិ ចិន្តយិ, មយំ អប្បកេនេវ កាលេន នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ ធនសញ្ចយំ ករិស្សាមា’’តិ វត្វា នានប្បការេហិ តំ យាចិំសុ. សោ តេសំ យាចនំ អនាទិយិត្វាវ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ.

តត្ថ អដ្ឋវិធា តាបសា – សបុត្តភរិយា, ឧញ្ឆាចារិកា, សម្បត្តកាលិកា, អនគ្គិបក្កិកា, អស្មមុដ្ឋិកា, ទន្តលុយ្យកា, បវត្តផលិកា, វណ្ដមុត្តិកា ចាតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៨០). តត្ថ សបុត្តភរិយាតិ បុត្តទារេន សទ្ធិំ បព្ពជិត្វា កសិវណិជ្ជាទីហិ ជីវិកំ កប្បយមានា កេណិយជដិលាទយោ. ឧញ្ឆាចារិកាតិ នគរទ្វារេ អស្សមំ ការាបេត្វា តត្ថ ខត្តិយព្រាហ្មណកុមារាទយោ សិប្បាទីនិ សិក្ខាបេត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ បដិក្ខិបិត្វា តិលតណ្ឌុលាទិកប្បិយភណ្ឌបដិគ្គាហកា, តេ សបុត្តភរិយេហិ សេដ្ឋតរា. សម្បត្តកាលិកាតិ អាហារវេលាយ សម្បត្តំ អាហារំ គហេត្វា យាបេន្តា, តេ ឧញ្ឆាចារិកេហិ សេដ្ឋតរា. អនគ្គិបក្កិកាតិ អគ្គិនា អបក្កបត្តផលានិ ខាទិត្វា យាបេន្តា, តេ សម្បត្តកាលិកេហិ សេដ្ឋតរា. អស្មមុដ្ឋិកាតិ មុដ្ឋិបាសាណំ គហេត្វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ វាសិសត្ថកាទិំ គហេត្វា វិចរន្តា យទា ឆាតា ហោន្តិ, តទា សម្បត្តរុក្ខតោ តចំ គហេត្វា ខាទិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេន្តិ, តេ អនគ្គិបក្កិកេហិ សេដ្ឋតរា. ទន្តលុយ្យកាតិ មុដ្ឋិបាសាណាទីនិបិ អគហេត្វា ចរន្តា ខុទាកាលេ សម្បត្តរុក្ខតោ ទន្តេហិ ឧប្បាដេត្វា តចំ ខាទិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេន្តិ, តេ អស្មមុដ្ឋិកេហិ សេដ្ឋតរា. បវត្តផលិកាតិ ជាតស្សរំ វា វនសណ្ឌំ វា និស្សាយ វសន្តា យំ តត្ថ សរេ ភិសមុឡាលាទិ, យំ វា វនសណ្ឌេ បុប្ផកាលេ បុប្ផំ, ផលកាលេ ផលំ, តមេវ ខាទន្តិ. បុប្ផផលេ អសតិ អន្តមសោ តត្ថ រុក្ខបបដិកម្បិ ខាទិត្វា វសន្តិ, ន ត្វេវ អាហារត្ថាយ អញ្ញត្រ គច្ឆន្តិ. ឧបោសថង្គាធិដ្ឋានំ ព្រហ្មវិហារភាវនំ ច ករោន្តិ, តេ ទន្តលុយ្យកេហិ សេដ្ឋតរា. វណ្ដមុត្តិកា នាម វណ្ដមុត្តានិ ភូមិយំ បតិតានិ បណ្ណានិយេវ ខាទន្តិ, សេសំ បុរិមសទិសមេវ, តេ សព្ពសេដ្ឋា.

អយំ បន ព្រាហ្មណកុលបុត្តោ ‘‘តាបសបព្ពជ្ជាសុ អគ្គបព្ពជ្ជំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ វណ្ដមុត្តិកបព្ពជ្ជមេវ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ ទ្វេ តយោ បព្ពតេ អតិក្កម្ម អស្សមំ ការាបេត្វា បដិវសតិ. អថ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ គន្ត្វា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន សាវត្ថិវាសី ឯកោ បុរិសោ បព្ពតេ ចន្ទនសារាទីនិ គវេសន្តោ តស្ស អស្សមំ បត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាវត្ថិតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កា តត្ថ បវត្តី’’តិ? ‘‘តត្ថ, ភន្តេ, មនុស្សា អប្បមត្តា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តី’’តិ. ‘‘កស្ស ឱវាទំ សុត្វា’’តិ? ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ’’តិ. តាបសោ ពុទ្ធសទ្ទស្សវនេន វិម្ហិតោ ‘‘ពុទ្ធោតិ ត្វំ, ភោ បុរិស, វទេសី’’តិ អាមគន្ធេ វុត្តនយេនេវ តិក្ខត្តុំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឃោសោបិ ខោ ឯសោ ទុល្លភោ’’តិ អត្តមនោ ភគវតោ សន្តិកំ គន្តុកាមោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ន យុត្តំ ពុទ្ធស្ស សន្តិកំ តុច្ឆមេវ គន្តុំ, កិំ នុ ខោ គហេត្វា គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម អាមិសគរុកា ន ហោន្តិ, ហន្ទាហំ ធម្មបណ្ណាការំ គហេត្វា គច្ឆាមី’’តិ ចត្តារោ បញ្ហេ អភិសង្ខរិ –

‘‘កីទិសោ មិត្តោ ន សេវិតព្ពោ, កីទិសោ មិត្តោ សេវិតព្ពោ;

កីទិសោ បយោគោ បយុញ្ជិតព្ពោ, កិំ រសានំ អគ្គ’’ន្តិ.

សោ តេ បញ្ហេ គហេត្វា មជ្ឈិមទេសាភិមុខោ បក្កមិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនំ បវិដ្ឋោ. ភគវាបិ តស្មិំ សមយេ ធម្មទេសនត្ថាយ អាសនេ និសិន្នោយេវ ហោតិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា អវន្ទិត្វាវ ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ភគវា ‘‘កច្ចិ, ឥសិ, ខមនីយ’’ន្តិអាទិនា នយេន សម្មោទិ. សោបិ ‘‘ខមនីយំ, ភោ គោតមា’’តិអាទិនា នយេន បដិសម្មោទិត្វា ‘‘យទិ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ, មនសា បុច្ឆិតេ បញ្ហេ វាចាយ ឯវ វិស្សជ្ជេស្សតី’’តិ មនសា ឯវ ភគវន្តំ តេ បញ្ហេ បុច្ឆិ. ភគវា ព្រាហ្មណេន បុដ្ឋោ អាទិបញ្ហំ តាវ វិស្សជ្ជេតុំ ហិរិំ តរន្តន្តិ អារភិត្វា អឌ្ឍតេយ្យា គាថាយោ អាហ.

២៥៦. តាសំ អត្ថោ – ហិរិំ តរន្តន្តិ ហិរិំ អតិក្កមន្តំ អហិរិកំ និល្លជ្ជំ. វិជិគុច្ឆមានន្តិ អសុចិមិវ បស្សមានំ. អហិរិកោ ហិ ហិរិំ ជិគុច្ឆតិ អសុចិមិវ បស្សតិ, តេន នំ ន ភជតិ ន អល្លីយតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិជិគុច្ឆមាន’’ន្តិ. តវាហមស្មិ ឥតិ ភាសមានន្តិ ‘‘អហំ, សម្ម, តវ សហាយោ ហិតកាមោ សុខកាមោ, ជីវិតម្បិ មេ តុយ្ហំ អត្ថាយ បរិច្ចត្ត’’ន្តិ ឯវមាទិនា នយេន ភាសមានំ. សយ្ហានិ កម្មានិ អនាទិយន្តន្តិ ឯវំ ភាសិត្វាបិ ច សយ្ហានិ កាតុំ សក្កានិបិ តស្ស កម្មានិ អនាទិយន្តំ ករណត្ថាយ អសមាទិយន្តំ. អថ វា ចិត្តេន តត្ថ អាទរមត្តម្បិ អករោន្តំ, អបិច ខោ បន ឧប្បន្នេសុ កិច្ចេសុ ព្យសនមេវ ទស្សេន្តំ. នេសោ មមន្តិ ឥតិ នំ វិជញ្ញាតិ តំ ឯវរូបំ ‘‘មិត្តបដិរូបកោ ឯសោ, នេសោ មេ មិត្តោ’’តិ ឯវំ បណ្ឌិតោ បុរិសោ វិជានេយ្យ.

២៥៧. អនន្វយន្តិ យំ អត្ថំ ទស្សាមិ, ករិស្សាមីតិ ច ភាសតិ, តេន អននុគតំ. បិយំ វាចំ យោ មិត្តេសុ បកុព្ពតីតិ យោ អតីតានាគតេហិ បទេហិ បដិសន្ថរន្តោ និរត្ថកេន សង្គណ្ហន្តោ កេវលំ ព្យញ្ជនច្ឆាយាមត្តេនេវ បិយំ មិត្តេសុ វាចំ បវត្តេតិ. អករោន្តំ ភាសមានំ, បរិជានន្តិ បណ្ឌិតាតិ ឯវរូបំ យំ ភាសតិ, តំ អករោន្តំ, កេវលំ វាចាយ ភាសមានំ ‘‘វចីបរមោ នាមេស អមិត្តោ មិត្តបដិរូបកោ’’តិ ឯវំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បណ្ឌិតា ជានន្តិ.

២៥៨. ន សោ មិត្តោ យោ សទា អប្បមត្តោ, ភេទាសង្កី រន្ធមេវានុបស្សីតិ យោ ភេទមេវ អាសង្កមានោ កតមធុរេន ឧបចារេន សទា អប្បមត្តោ វិហរតិ, យំកិញ្ចិ អស្សតិយា អមនសិការេន កតំ, អញ្ញាណកេន វា អកតំ, ‘‘យទា មំ គរហិស្សតិ, តទា នំ ឯតេន បដិចោទេស្សាមី’’តិ ឯវំ រន្ធមេវ អនុបស្សតិ, ន សោ មិត្តោ សេវិតព្ពោតិ.

ឯវំ ភគវា ‘‘កីទិសោ មិត្តោ ន សេវិតព្ពោ’’តិ ឥមំ អាទិបញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា ទុតិយំ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘យស្មិញ្ច សេតី’’តិ ឥមំ ឧបឌ្ឍគាថមាហ. តស្សត្ថោ យស្មិញ្ច មិត្តេ មិត្តោ តស្ស ហទយមនុបវិសិត្វា សយនេន យថា នាម បិតុ ឧរសិ បុត្តោ ‘‘ឥមស្ស មយិ ឧរសិ សយន្តេ ទុក្ខំ វា អនត្តមនតា វា ភវេយ្យា’’តិអាទីហិ អបរិសង្កមានោ និព្ពិសង្កោ ហុត្វា សេតិ, ឯវមេវំ ទារធនជីវិតាទីសុ វិស្សាសំ ករោន្តោ មិត្តភាវេន និព្ពិសង្កោ សេតិ. យោ ច បរេហិ ការណសតំ ការណសហស្សម្បិ វត្វា អភេជ្ជោ, ស វេ មិត្តោ សេវិតព្ពោតិ.

២៥៩. ឯវំ ភគវា ‘‘កីទិសោ មិត្តោ សេវិតព្ពោ’’តិ ឯវំ ទុតិយបញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា តតិយំ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘បាមុជ្ជករណ’’ន្តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – បាមុជ្ជំ ករោតីតិ បាមុជ្ជករណំ. ឋានន្តិ ការណំ. កិំ បន តន្តិ? វីរិយំ. តញ្ហិ ធម្មូបសញ្ហិតំ បីតិបាមោជ្ជសុខមុប្បាទនតោ បាមុជ្ជករណន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘ស្វាខាតេ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេ យោ អារទ្ធវីរិយោ, សោ សុខំ វិហរតី’’តិ (អ. និ. ១.៣១៩). បសំសំ អាវហតីតិ បសំសាវហនំ. អាទិតោ ទិព្ពមានុសកសុខានំ, បរិយោសានេ និព្ពានសុខស្ស អាវហនតោ ផលូបចារេន សុខំ. ផលំ បដិកង្ខមានោ ផលានិសំសោ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ. វហន្តោ បោរិសំ ធុរន្តិ បុរិសានុច្ឆវិកំ ភារំ អាទាយ វិហរន្តោ ឯតំ សម្មប្បធានវីរិយសង្ខាតំ ឋានំ ភាវេតិ, ឦទិសោ បយោគោ សេវិតព្ពោតិ.

២៦០. ឯវំ ភគវា ‘‘កីទិសោ បយោគោ បយុញ្ជិតព្ពោ’’តិ តតិយបញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា ចតុត្ថំ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘បវិវេករស’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ បវិវេកោតិ កិលេសវិវេកតោ ជាតត្តា អគ្គផលំ វុច្ចតិ, តស្ស រសោតិ អស្សាទនដ្ឋេន តំសម្បយុត្តំ សុខំ. ឧបសមោបិ កិលេសូបសមន្តេ ជាតត្តា និព្ពានសង្ខាតឧបសមារម្មណត្តា វា តទេវ, ធម្មបីតិរសោបិ អរិយធម្មតោ អនបេតាយ និព្ពានសង្ខាតេ ធម្មេ ឧប្បន្នាយ បីតិយា រសត្តា តទេវ. តំ បវិវេករសំ ឧបសមស្ស ច រសំ បិត្វា តទេវ ធម្មបីតិរសំ បិវំ និទ្ទរោ ហោតិ និប្បាបោ, បិវិត្វាបិ កិលេសបរិឡាហាភាវេន និទ្ទរោ, បិវន្តោបិ បហីនបាបត្តា និប្បាបោ ហោតិ, តស្មា ឯតំ រសានមគ្គន្តិ. កេចិ បន ‘‘ឈាននិព្ពានបច្ចវេក្ខណានំ កាយចិត្តឧបធិវិវេកានញ្ច វសេន បវិវេករសាទយោ តយោ ឯវ ឯតេ ធម្មា’’តិ យោជេន្តិ, បុរិមមេវ សុន្ទរំ. ឯវំ ភគវា ចតុត្ថបញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា កតិបាហេនេវ បដិសម្ភិទាប្បត្តោ អរហា អហោសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ហិរិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមោ ភាគោ និដ្ឋិតោ.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ