៦. អជាតសុត្តវណ្ណនា

៤៣. ឆដ្ឋេ អត្ថិ, ភិក្ខវេតិ កា ឧប្បត្តិ? ឯកទិវសំ កិរ ភគវតា អនេកបរិយាយេន សំសារេ អាទីនវំ បកាសេត្វា តទុបសមនាទិវសេន និព្ពានបដិសំយុត្តាយ ធម្មទេសនាយ កតាយ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ ‘‘អយំ សំសារោ ភគវតា អវិជ្ជាទីហិ ការណេហិ សហេតុកោ វុត្តោ, និព្ពានស្ស បន តទុបសមស្ស ន កិញ្ចិ ការណំ វុត្តំ, តយិទំ អហេតុកំ កថំ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភតី’’តិ. អថ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ វិមតិវិធមនត្ថញ្ចេវ, ‘‘ឥធ សមណព្រាហ្មណានំ ‘និព្ពានំ និព្ពាន’ន្តិ វាចាវត្ថុមត្តមេវ, នត្ថិ ហិ បរមត្ថតោ និព្ពានំ នាម អនុបលព្ភមានសភាវត្តា’’តិ លោកាយតិកាទយោ វិយ វិប្បដិបន្នានំ ពហិទ្ធា ច បុថុទិដ្ឋិគតិកានំ មិច្ឆាវាទភញ្ជនត្ថញ្ច, អមតមហានិព្ពានស្ស បរមត្ថតោ អត្ថិភាវទីបនត្ថំ តស្ស ច និស្សរណភាវាទិអានុភាវវន្តតាទីបនត្ថំ បីតិវេគេន ឧទានវសេន ឥទំ សុត្តំ អភាសិ. តថា ហិ ឥទំ សុត្តំ ឧទានេបិ (ឧទា. ៧២-៧៤) សង្គីតំ.

តត្ថ អត្ថីតិ វិជ្ជតិ បរមត្ថតោ ឧបលព្ភតិ. អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខតន្តិ សព្ពានិបិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. អថ វា វេទនាទយោ វិយ ហេតុបច្ចយសមវាយសង្ខាតាយ ការណសាមគ្គិយា ន ជាតំ ន និព្ពត្តន្តិ អជាតំ. ការណេន វិនា សយមេវ ន ភូតំ ន បាតុភូតំ ន ឧប្បន្នន្តិ អភូតំ. ឯវំ អជាតត្តា អភូតត្តា ច យេន កេនចិ ការណេន ន កតន្តិ អកតំ. ជាតភូតកតសភាវោ ច នាមរូបាទីនំ សង្ខតធម្មានំ ហោតិ, ន អសង្ខតសភាវស្ស និព្ពានស្សាតិ ទស្សនត្ថំ អសង្ខតន្តិ វុត្តំ. បដិលោមតោ វា សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតំ, តថា ន សង្ខតំ, សង្ខតលក្ខណរហិតន្តិ ច អសង្ខតន្តិ ឯវំ អនេកេហិ ការណេហិ និព្ពត្តិតភាវេ បដិសិទ្ធេ ‘‘សិយា នុ ខោ ឯកេនេវ ការណេន កត’’ន្តិ អាសង្កាយំ ‘‘ន កេនចិ កត’’ន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អកត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ អប្បច្ចយម្បិ សមានំ ‘‘សយមេវ នុ ខោ ឥទំ ភូតំ បាតុភូត’’ន្តិ អាសង្កាយំ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘អភូត’’ន្តិ វុត្តំ. អយញ្ច ឯតស្ស អសង្ខតាកតាភូតភាវោ សព្ពេន សព្ពំ អជាតិធម្មត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អជាត’’ន្តិ វុត្តន្តិ. ឯវមេតេសំ ចតុន្នម្បិ បទានំ សាត្ថកភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភគវា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ បរមត្ថតោ និព្ពានស្ស អត្ថិភាវំ វត្វា តត្ថ ហេតុំ ទស្សេន្តោ ‘‘នោ ចេតំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តស្សាយំ សង្ខេបោ – ភិក្ខវេ, យទិ អជាតាទិសភាវា អសង្ខតា ធាតុ ន អភវិស្ស ន សិយា, ឥធ លោកេ ជាតាទិសភាវស្ស រូបាទិក្ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតស្ស សង្ខារគតស្ស និស្សរណំ អនវសេសវដ្ដុបសមោ ន បញ្ញាយេយ្យ ន ឧបលព្ភេយ្យ ន សម្ភវេយ្យ. និព្ពានញ្ហិ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អរិយមគ្គធម្មា អនវសេសតោ កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តិ, តេនេត្ថ សព្ពស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស អប្បវត្តិ អបគមោ និស្សរណំ បញ្ញាយតិ.

ឯវំ ព្យតិរេកវសេន និព្ពានស្ស អត្ថិភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អន្វយវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា ច ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ វុត្តត្ថមេវ. ឯត្ថ ច យស្មា ‘‘អបច្ចយា ធម្មា, អសង្ខតា ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧, ៨). អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតនំ, យត្ថ នេវ បថវី (ឧទា. ៧១). ឥទម្បិ ខោ ឋានំ ទុទ្ទសំ យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ (មហាវ. ៧; ម. និ. ១.២៨១). អសង្ខតញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ អសង្ខតគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិអាទីហិ (សំ. និ. ៤.៣៦៦) អនេកេហិ សុត្តបទេហិ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាត’’ន្តិ ឥមិនាបិ សុត្តេន និព្ពានធាតុយា បរមត្ថតោ សព្ភាវោ សព្ពលោកំ អនុកម្បមានេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទេសិតោ, តស្មា ន បដិក្ខិបិតព្ពំ. តត្ថ អប្បច្ចក្ខការីនម្បិ វិញ្ញូនំ កង្ខា វា វិមតិ វា នត្ថិ ឯវ. យេ បន អពុទ្ធិបុគ្គលា, តេសំ វិមតិវិនោទនត្ថំ អយមេត្ថ អធិប្បាយនិទ្ធារណមុខេន យុត្តិវិចារណា – យថា បរិញ្ញេយ្យតាយ សឧត្តរានំ កាមានំ រូបានញ្ច បដិបក្ខភូតំ តព្ពិធុរសភាវំ និស្សរណំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ តំសភាវានំ សព្ពេសំ សង្ខតធម្មានំ បដិបក្ខភូតេន តព្ពិធុរសភាវេន និស្សរណេន ភវិតព្ពំ. យញ្ចេតំ និស្សរណំ, សា អសង្ខតា ធាតុ. កិញ្ច ភិយ្យោ, សង្ខតធម្មារម្មណំ វិបស្សនាញាណំ អបិ អនុលោមញាណំ កិលេសេ សមុច្ឆេទវសេន បជហិតុំ ន សក្កោតិ, តថា សម្មុតិសច្ចារម្មណំ បឋមជ្ឈានាទីសុ ញាណំ វិក្ខម្ភនវសេនេវ កិលេសេ បជហតិ, ន សមុច្ឆេទវសេន. ឥតិ សង្ខតធម្មារម្មណស្ស សម្មុតិសច្ចារម្មណស្ស ច ញាណស្ស កិលេសានំ សមុច្ឆេទប្បហានេ អសមត្ថភាវតោ តេសំ សមុច្ឆេទប្បហានករស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស តទុភយវិបរីតសភាវេន អារម្មណេន ភវិតព្ពំ, សា អសង្ខតា ធាតុ. តថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ ឥទំ និព្ពានស្ស បរមត្ថតោ អត្ថិភាវជោតកវចនំ អវិបរីតត្ថំ ភគវតា ភាសិតត្តា. យញ្ហិ ភគវតា ភាសិតំ, តំ អវិបរីតត្ថំ បរមត្ថន្តិ យថា តំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ធ. ប. ២៧៧-២៧៩; ចូឡនិ. ហេមកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៥៦). តថា និព្ពានសទ្ទោ កត្ថចិ វិសយេ យថាភូតបរមត្ថវិសយោ ឧបចារវុត្តិសព្ភាវតោ សេយ្យថាបិ សីហសទ្ទោ. អថ វា អត្ថេវ បរមត្ថតោ អសង្ខតាធាតុ ឥតរតព្ពិបរីតវិនិមុត្តសភាវត្តា សេយ្យថាបិ បថវីធាតុ វេទនាតិ. ឯវមាទីហិ នយេហិ យុត្តិតោបិ អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ អត្ថិភាវោ វេទិតព្ពោ.

គាថាសុ ជាតន្តិ ជាយនដ្ឋេន ជាតំ, ជាតិលក្ខណប្បត្តន្តិ អត្ថោ. ភូតន្តិ ភវនដ្ឋេន ភូតំ, អហុត្វា សម្ភូតន្តិ អត្ថោ. សមុប្បន្នន្តិ សហិតភាវេន ឧប្បន្នំ, សហិតេហិ ធម្មេហិ ច ឧប្បន្នន្តិ អត្ថោ. កតន្តិ ការណភូតេហិ បច្ចយេហិ និព្ពត្តិតំ. សង្ខតន្តិ តេហិយេវ សមេច្ច សម្ភុយ្យ កតន្តិ សង្ខតំ, សព្ពមេតំ បច្ចយនិព្ពត្តស្ស អធិវចនំ. និច្ចសារាទិវិរហិតតោ អទ្ធុវំ. ជរាយ មរណេន ច ឯកន្តេនេវ សង្ឃដិតំ សំសដ្ឋន្តិ ជរាមរណសង្ឃាតំ. ‘‘ជរាមរណសង្ឃដ្ដ’’ន្តិបិ បឋន្តិ, ជរាយ មរណេន ច ឧបទ្ទុតំ បីឡិតន្តិ អត្ថោ. អក្ខិរោគាទីនំ អនេកេសំ រោគានំ នីឡំ កុលាវកន្តិ រោគនីឡំ. សរសតោ ឧបក្កមតោ ច បភង្គុបរមសីលតាយ បភង្គុរំ.

ចតុព្ពិធោ អាហារោ ច តណ្ហាសង្ខាតា នេត្តិ ច បភវោ សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ អាហារនេត្តិប្បភវំ. សព្ពោបិ វា បច្ចយោ អាហារោ. ឥធ បន តណ្ហាយ នេត្តិគ្គហណេន គហិតត្តា តណ្ហាវជ្ជា វេទិតព្ពា. តស្មា អាហារោ ច នេត្តិ ច បភវោ ឯតស្សាតិ អាហារនេត្តិប្បភវំ. អាហារោ ឯវ វា នយនដ្ឋេន បវត្តនដ្ឋេន នេត្តីតិ ឯវម្បិ អាហារនេត្តិប្បភវំ. នាលំ តទភិនន្ទិតុន្តិ តំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ ឯវំ បច្ចយាធីនវុត្តិកំ, តតោ ឯវ អនិច្ចំ, ទុក្ខញ្ច តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អភិនន្ទិតុំ អស្សាទេតុំ ន យុត្តំ.

តស្ស និស្សរណន្តិ ‘‘ជាតំ ភូត’’ន្តិអាទិនា វុត្តស្ស តស្ស សក្កាយស្ស និស្សរណំ និក្កមោ អនុបសន្តសភាវស្ស រាគាទិកិលេសស្ស សព្ពសង្ខារស្ស ច អភាវេន តទុបសមភាវេន បសត្ថភាវេន ច សន្តំ, តក្កញាណស្ស អគោចរភាវតោ អតក្កាវចរំ, និច្ចដ្ឋេន ធុវំ, តតោ ឯវ អជាតំ អសមុប្បន្នំ, សោកហេតូនំ អភាវតោ អសោកំ, វិគតរាគាទិរជត្តា វិរជំ, សំសារទុក្ខដ្ដិតេហិ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា បទំ, ជាតិអាទិទុក្ខធម្មានំ និរោធហេតុតាយ និរោធោ ទុក្ខធម្មានំ, សព្ពសង្ខារានំ ឧបសមហេតុតាយ សង្ខារូបសមោ, តតោ ឯវ អច្ចន្តសុខតាយ សុខោតិ សព្ពបទេហិ អមតមហានិព្ពានមេវ ថោមេតិ. ឯវំ ភគវា បឋមគាថាយ ព្យតិរេកវសេន, ទុតិយគាថាយ អន្វយវសេន ច និព្ពានំ វិភាវេសិ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.