៥. កូដទន្តសុត្តវណ្ណនា

៣២៣. ឯវំ មេ សុតំ…បេ… មគធេសូតិ កូដទន្តសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា. មគធេសូតិ មគធា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រូឡ្ហីសទ្ទេន មគធាតិ វុច្ចតិ, តស្មិំ មគធេសុ ជនបទេ. ឥតោ បរំ បុរិមសុត្តទ្វយេ វុត្តនយមេវ. អម្ពលដ្ឋិកា ព្រហ្មជាលេ វុត្តសទិសាវ. កូដទន្តោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ. ឧបក្ខដោតិ សជ្ជិតោ. វច្ឆតរសតានីតិ វច្ឆសតានិ. ឧរព្ភាតិ តរុណមេណ្ឌកា វុច្ចន្តិ. ឯតេ តាវ បាឡិយំ អាគតាយេវ. បាឡិយំ បន អនាគតានម្បិ អនេកេសំ មិគបក្ខីនំ សត្តសត្តសតានិ សម្បិណ្ឌិតានេវាតិ វេទិតព្ពានិ. សព្ពសត្តសតិកយាគំ កិរេស យជិតុកាមោ ហោតិ. ថូណូបនីតានីតិ ពន្ធិត្វា ឋបនត្ថាយ យូបសង្ខាតំ ថូណំ ឧបនីតានិ.

៣២៨. តិវិធន្តិ ឯត្ថ វិធា វុច្ចតិ ឋបនា, តិដ្ឋបនន្តិ អត្ថោ. សោឡសបរិក្ខារន្តិ សោឡសបរិវារំ.

៣៣០-៣៣៦. បដិវសន្តីតិ យញ្ញានុភវនត្ថាយ បដិវសន្តិ. ភូតបុព្ពន្តិ ឥទំ ភគវា បថវីគតំ និធិំ ឧទ្ធរិត្វា បុរតោ រាសិំ ករោន្តោ វិយ ភវបដិច្ឆន្នំ បុព្ពចរិតំ ទស្សេន្តោ អាហ. មហាវិជិតោតិ សោ កិរ សាគរបរិយន្តំ មហន្តំ បថវីមណ្ឌលំ វិជិនិ, ឥតិ មហន្តំ វិជិតមស្សាតិ មហាវិជិតោ ត្វេវ សង្ខ្យំ អគមាសិ. អឌ្ឍោតិអាទីសុ យោ កោចិ អត្តនោ សន្តកេន វិភវេន អឌ្ឍោ ហោតិ, អយំ បន ន កេវលំ អឌ្ឍោយេវ, មហទ្ធនោ មហតា អបរិមាណសង្ខ្យេន ធនេន សមន្នាគតោ. បញ្ចកាមគុណវសេន មហន្តា ឧឡារា ភោគា អស្សាតិ មហាភោគោ. បិណ្ឌបិណ្ឌវសេន ចេវ សុវណ្ណមាសករជតមាសកាទិវសេន ច ជាតរូបរជតស្ស បហូតតាយ បហូតជាតរូបរជតោ, អនេកកោដិសង្ខ្យេន ជាតរូបរជតេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. វិត្តីតិ តុដ្ឋិ, វិត្តិយា ឧបករណំ វិត្តូបករណំ តុដ្ឋិការណន្តិ អត្ថោ. បហូតំ នានាវិធាលង្ការសុវណ្ណរជតភាជនាទិភេទំ វិត្តូបករណមស្សាតិ បហូតវិត្តូបករណោ. សត្តរតនសង្ខាតស្ស និទហិត្វា ឋបិតធនស្ស សព្ពបុព្ពណ្ណាបរណ្ណសង្គហិតស្ស ធញ្ញស្ស ច បហូតតាយ បហូតធនធញ្ញោ. អថវា ឥទមស្ស ទេវសិកំ បរិព្ពយទានគ្គហណាទិវសេន បរិវត្តនធនធញ្ញវសេន វុត្តំ.

បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោតិ កោសោ វុច្ចតិ ភណ្ឌាគារំ, និទហិត្វា ឋបិតេន ធនេន បរិបុណ្ណកោសោ, ធញ្ញេន បរិបុណ្ណកោដ្ឋាគារោ ចាតិ អត្ថោ. អថវា ចតុព្ពិធោ កោសោ – ហត្ថី, អស្សា, រថា, បត្តីតិ. កោដ្ឋាគារំ តិវិធំ – ធនកោដ្ឋាគារំ, វត្ថកោដ្ឋាគារំ, ធញ្ញកោដ្ឋាគារន្តិ, តំ សព្ពម្បិ បរិបុណ្ណមស្សាតិ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ. ឧទបាទីតិ ឧប្បជ្ជិ. អយំ កិរ រាជា ឯកទិវសំ រតនាវលោកនចារិកំ នាម និក្ខន្តោ. សោ ភណ្ឌាគារិកំ បុច្ឆិ – ‘‘តាត, ឥទំ ឯវំ ពហុធនំ កេន សង្ឃរិត’’ន្តិ? តុម្ហាកំ បិតុបិតាមហាទីហិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដាតិ. ឥទំ បន ធនំ សង្ឃរិត្វា តេ កុហិំ គតាតិ? សព្ពេវ តេ, ទេវ, មរណវសំ បត្តាតិ. អត្តនោ ធនំ អគហេត្វាវ គតា, តាតាតិ? ទេវ, កិំ វទេថ, ធនំ នាមេតំ បហាយ គមនីយមេវ, នោ អាទាយ គមនីយន្តិ. អថ រាជា និវត្តិត្វា សិរីគព្ភេ និសិន្នោ – ‘អធិគតា ខោ មេ’តិអាទីនិ ចិន្តេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទី’’តិ.

៣៣៧. ព្រាហ្មណំ អាមន្តេត្វាតិ កស្មា អាមន្តេសិ? អយំ កិរេវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ទានំ ទេន្តេន នាម ឯកេន បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ, អនាមន្តេត្វា កតកម្មញ្ហិ បច្ឆានុតាបំ ករោតី’’តិ. តស្មា អាមន្តេសិ. អថ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា មហាទានំ ទាតុកាមោ, ជនបទេ ចស្ស ពហូ ចោរា, តេ អវូបសមេត្វា ទានំ ទេន្តស្ស ខីរទធិតណ្ឌុលាទិកេ ទានសម្ភារេ អាហរន្តានំ និប្បុរិសានិ គេហានិ ចោរា វិលុម្បិស្សន្តិ ជនបទោ ចោរភយេនេវ កោលាហលោ ភវិស្សតិ, តតោ រញ្ញោ ទានំ ន ចិរំ បវត្តិស្សតិ, ចិត្តម្បិស្ស ឯកគ្គំ ន ភវិស្សតិ, ហន្ទ, នំ ឯតមត្ថំ សញ្ញាបេមី’’តិ តតោ តមត្ថំ សញ្ញាបេន្តោ ‘‘ភោតោ, ខោ រញ្ញោ’’តិអាទិមាហ.

៣៣៨. តត្ថ សកណ្ដកោតិ ចោរកណ្ដកេហិ សកណ្ដកោ. បន្ថទុហនាតិ បន្ថទុហា, បន្ថឃាតកាតិ អត្ថោ. អកិច្ចការី អស្សាតិ អកត្តព្ពការី អធម្មការី ភវេយ្យ. ទស្សុខីលន្តិ ចោរខីលំ. វធេន វាតិ មារណេន វា កោដ្ដនេន វា. ពន្ធនេនាតិ អទ្ទុពន្ធនាទិនា. ជានិយាតិ ហានិយា; ‘‘សតំ គណ្ហថ, សហស្សំ គណ្ហថា’’តិ ឯវំ បវត្តិតទណ្ឌេនាតិ អត្ថោ. គរហាយាតិ បញ្ចសិខមុណ្ឌករណំ, គោមយសិញ្ចនំ, គីវាយ កុទណ្ឌកពន្ធនន្តិ ឯវមាទីនិ កត្វា គរហបាបនេន. បព្ពាជនាយាតិ រដ្ឋតោ នីហរណេន. សមូហនិស្សាមីតិ សម្មា ហេតុនា នយេន ការណេន ឩហនិស្សាមិ. ហតាវសេសកាតិ មតាវសេសកា. ឧស្សហន្តីតិ ឧស្សាហំ ករោន្តិ. អនុប្បទេតូតិ ទិន្នេ អប្បហោន្តេ បុន អញ្ញម្បិ ពីជញ្ច ភត្តញ្ច កសិឧបករណភណ្ឌញ្ច សព្ពំ ទេតូតិ អត្ថោ. បាភតំ អនុប្បទេតូតិ សក្ខិំ អកត្វា បណ្ណេ អនារោបេត្វា មូលច្ឆេជ្ជវសេន ភណ្ឌមូលំ ទេតូតិ អត្ថោ. ភណ្ឌមូលស្ស ហិ បាភតន្តិ នាមំ. យថាហ –

‘‘អប្បកេនបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៤);

ភត្តវេតនន្តិ ទេវសិកំ ភត្តញ្ចេវ មាសិកាទិបរិព្ពយញ្ច តស្ស តស្ស កុសលកម្មសូរភាវានុរូបេន ឋានន្តរគាមនិគមាទិទានេន សទ្ធិំ ទេតូតិ អត្ថោ. សកម្មបសុតាតិ កសិវាណិជ្ជាទីសុ សកេសុ កម្មេសុ ឧយ្យុត្តា ព្យាវដា. រាសិកោតិ ធនធញ្ញានំ រាសិកោ. ខេមដ្ឋិតាតិ ខេមេន ឋិតា អភយា. អកណ្ដកាតិ ចោរកណ្ដករហិតា. មុទា មោទមានាតិ មោទា មោទមានា. អយមេវ វា បាឋោ, អញ្ញមញ្ញំ បមុទិតចិត្តាតិ អធិប្បាយោ. អបារុតឃរាតិ ចោរានំ អភាវេន ទ្វារានិ អសំវរិត្វា វិវដទ្វារាតិ អត្ថោ. ឯតទវោចាតិ ជនបទស្ស សព្ពាការេន ឥទ្ធផីតភាវំ ញត្វា ឯតំ អវោច.

ចតុបរិក្ខារវណ្ណនា

៣៣៩. តេន ហិ ភវំ រាជាតិ ព្រាហ្មណោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា មហាទានំ ទាតុំ អតិវិយ ឧស្សាហជាតោ. សចេ បន អត្តនោ អនុយន្តា ខត្តិយាទយោ អនាមន្តេត្វា ទស្សតិ. នាស្ស តេ អត្តមនា ភវិស្សន្តិ; យថា ទានំ តេ អត្តមនា ហោន្តិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ. តស្មា ‘‘តេន ហិ ភវ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ នេគមាតិ និគមវាសិនោ. ជានបទាតិ ជនបទវាសិនោ. អាមន្តយតន្តិ អាមន្តេតុ ជានាបេតុ. យំ មម អស្សាតិ យំ តុម្ហាកំ អនុជាននំ មម ភវេយ្យ. អមច្ចាតិ បិយសហាយកា. បារិសជ្ជាតិ សេសា អាណត្តិការកា. យជតំ ភវំ រាជាតិ យជតុ ភវំ, តេ កិរ – អយំ រាជា ‘‘អហំ ឥស្សរោ’’តិ បសយ្ហ ទានំ អទត្វា អម្ហេ អាមន្តេសិ, អហោនេន សុដ្ឋុ កត’’ន្តិ អត្តមនា ឯវមាហំសុ. អនាមន្តិតេ បនស្ស យញ្ញដ្ឋានំ ទស្សនាយបិ ន គច្ឆេយ្យុំ. យញ្ញកាលោ មហារាជាតិ ទេយ្យធម្មស្មិញ្ហិ អសតិ មហល្លកកាលេ ច ឯវរូបំ ទានំ ទាតុំ ន សក្កា, ត្វំ បន មហាធនោ ចេវ តរុណោ ច, ឯតេន តេ យញ្ញកាលោតិ ទស្សេន្តា វទន្តិ. អនុមតិបក្ខាតិ អនុមតិយា បក្ខា, អនុមតិទាយកាតិ អត្ថោ. បរិក្ខារា ភវន្តីតិ បរិវារា ភវន្តិ. ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៤) ឯត្ថ បន អលង្ការោ បរិក្ខារោតិ វុត្តោ.

អដ្ឋបរិក្ខារវណ្ណនា

៣៤០. អដ្ឋហង្គេហីតិ ឧភតោ សុជាតាទីហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ. យសសាតិ អាណាឋបនសមត្ថតាយ. សទ្ធោតិ ទានស្ស ផលំ អត្ថីតិ សទ្ទហតិ. ទាយកោតិ ទានសូរោ. ន សទ្ធាមត្តកេនេវ តិដ្ឋតិ, បរិច្ចជិតុម្បិ សក្កោតីតិ អត្ថោ. ទានបតីតិ យំ ទានំ ទេតិ, តស្ស បតិ ហុត្វា ទេតិ, ន ទាសោ, ន សហាយោ. យោ ហិ អត្តនា មធុរំ ភុញ្ជតិ, បរេសំ អមធុរំ ទេតិ, សោ ទានសង្ខាតស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទាសោ ហុត្វា ទេតិ. យោ យំ អត្តនា ភុញ្ជតិ, តទេវ ទេតិ, សោ សហាយោ ហុត្វា ទេតិ. យោ បន អត្តនា យេន កេនចិ យាបេតិ, បរេសំ មធុរំ ទេតិ, សោ បតិ ជេដ្ឋកោ សាមី ហុត្វា ទេតិ, អយំ តាទិសោតិ អត្ថោ. សមណព្រាហ្មណកបណទ្ធិកវណិព្ពកយាចកានន្តិ ឯត្ថ សមិតបាបា សមណា, ពាហិតបាបា ព្រាហ្មណា. កបណាតិ ទុគ្គតា ទលិទ្ទមនុស្សា. អទ្ធិកាតិ បថាវិនោ. វណិព្ពកាតិ យេ – ‘‘ឥដ្ឋំ ទិន្នំ, កន្តំ, មនាបំ, កាលេន អនវជ្ជំ ទិន្នំ, ទទំ ចិត្តំ បសាទេយ្យ, គច្ឆតុ ភវំ ព្រហ្មលោក’’ន្តិអាទិនា នយេន ទានស្ស វណ្ណំ ថោមយមានា វិចរន្តិ. យាចកាតិ យេ – ‘‘បសតមត្តំ ទេថ, សរាវមត្តំ ទេថា’’តិអាទីនិ វត្វា យាចមានា វិចរន្តិ. ឱបានភូតោតិ ឧទបានភូតោ. សព្ពេសំ សាធារណបរិភោគោ, ចតុមហាបថេ ខតបោក្ខរណី វិយ ហុត្វាតិ អត្ថោ. សុតជាតស្សាតិ ឯត្ថ សុតមេវ សុតជាតំ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ អត្ថេ ចិន្តេតុន្តិ ឯត្ថ – ‘‘អតីតេ បុញ្ញស្ស កតត្តាយេវ មេ អយំ សម្បត្តី’’តិ, ឯវំ ចិន្តេន្តោ អតីតមត្ថំ ចិន្តេតុំ បដិពលោ នាម ហោតិ. ‘‘ឥទានិ បុញ្ញំ កត្វាវ អនាគតេ សក្កា សម្បត្តិំ បាបុណិតុ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ អនាគតមត្ថំ ចិន្តេតុំ បដិពលោ នាម ហោតិ. ‘‘ឥទំ បុញ្ញកម្មំ នាម សប្បុរិសានំ អាចិណ្ណំ, មយ្ហញ្ច ភោគាបិ សំវិជ្ជន្តិ, ទាយកចិត្តម្បិ អត្ថិ; ហន្ទាហំ បុញ្ញានិ ករោមី’’តិ ចិន្តេន្តោ បច្ចុប្បន្នមត្ថំ ចិន្តេតុំ បដិពលោ នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ឥមានីតិ ឯវំ យថា វុត្តានិ ឯតានិ. ឯតេហិ កិរ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ទានំ សព្ពទិសាហិ មហាជនោ ឧបសង្កមតិ. ‘‘អយំ ទុជ្ជាតោ កិត្តកំ កាលំ ទស្សតិ, ឥទានិ វិប្បដិសារី ហុត្វា ឧបច្ឆិន្ទិស្សតី’’តិ ឯវមាទីនិ ចិន្តេត្វា ន កោចិ ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញតិ. តស្មា ឯតានិ អដ្ឋង្គានិ បរិក្ខារា ភវន្តីតិ វុត្តានិ.

ចតុបរិក្ខារាទិវណ្ណនា

៣៤១. សុជំ បគ្គណ្ហន្តានន្តិ មហាយាគបដិគ្គណ្ហនដ្ឋានេ ទានកដច្ឆុំ បគ្គណ្ហន្តានំ. ឥមេហិ ចតូហីតិ ឯតេហិ សុជាតាទីហិ. ឯតេសុ ហិ អសតិ – ‘‘ឯវំ ទុជ្ជាតស្ស សំវិធានេន បវត្តទានំ កិត្តកំ កាលំ បវត្តិស្សតី’’តិអាទីនិ វត្វា ឧបសង្កមិតារោ ន ហោន្តិ. គរហិតព្ពាភាវតោ បន ឧបសង្កមន្តិយេវ. តស្មា ឥមានិបិ បរិក្ខារា ភវន្តីតិ វុត្តានិ.

៣៤២. តិស្សោ វិធា ទេសេសីតិ តីណិ ឋបនានិ ទេសេសិ. សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘ទានំ ទទមានា នាម តិណ្ណំ ឋានានំ អញ្ញតរស្មិំ ចលន្តិ ហន្ទាហំ ឥមំ រាជានំ តេសុ ឋានេសុ បឋមតរញ្ញេវ និច្ចលំ ករោមី’’តិ. តេនស្ស តិស្សោ វិធា ទេសេសីតិ. សោ ភោតោ រញ្ញោតិ ឥទំ ករណត្ថេ សាមិវចនំ. ភោតា រញ្ញាតិ វា បាឋោ. វិប្បដិសារោ ន ករណីយោតិ ‘‘ភោគានំ វិគមហេតុកោ បច្ឆានុតាបោ ន កត្តព្ពោ, បុព្ពចេតនា បន អចលា បតិដ្ឋបេតព្ពា, ឯវញ្ហិ ទានំ មហប្ផលំ ហោតី’’តិ ទស្សេតិ. ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ. មុញ្ចចេតនាបិ ហិ បច្ឆាសមនុស្សរណចេតនា ច និច្ចលាវ កាតព្ពា. តថា អករោន្តស្ស ទានំ ន មហប្ផលំ ហោតិ, នាបិ ឧឡារេសុ ភោគេសុ ចិត្តំ នមតិ, មហារោរុវំ ឧបបន្នស្ស សេដ្ឋិគហបតិនោ វិយ.

៣៤៣. ទសហាការេហីតិ ទសហិ ការណេហិ. តស្ស កិរ ឯវំ អហោសិ – សចាយំ រាជា ទុស្សីលេ ទិស្វា – ‘‘នស្សតិ វត មេ ទានំ, យស្ស មេ ឯវរូបា ទុស្សីលា ភុញ្ជន្តី’’តិ សីលវន្តេសុបិ វិប្បដិសារំ ឧប្បាទេស្សតិ, ទានំ ន មហប្ផលំ ភវិស្សតិ. វិប្បដិសារោ ច នាម ទាយកានំ បដិគ្គាហកតោវ ឧប្បជ្ជតិ, ហន្ទស្ស បឋមមេវ តំ វិប្បដិសារំ វិនោទេមីតិ. តស្មា ទសហាការេហិ ឧបច្ឆិជ្ជិតុំ យុត្តំ បដិគ្គាហកេសុបិ វិប្បដិសារំ វិនោទេសីតិ. តេសញ្ញេវ តេនាតិ តេសញ្ញេវ តេន បាបេន អនិដ្ឋោ វិបាកោ ភវិស្សតិ, ន អញ្ញេសន្តិ ទស្សេតិ. យជតំ ភវន្តិ ទេតុ ភវំ. សជ្ជតន្តិ វិស្សជ្ជតុ. អន្តរន្តិ អព្ភន្តរំ.

៣៤៤. សោឡសហិ អាការេហិ ចិត្តំ សន្ទស្សេសីតិ ឥធ ព្រាហ្មណោ រញ្ញោ មហាទានានុមោទនំ នាម អារទ្ធោ. តត្ថ សន្ទស្សេសីតិ – ‘ឥទំ ទានំ ទាតា ឯវរូបំ សម្បត្តិំ លភតី’តិ ទស្សេត្វា ទស្សេត្វា កថេសិ. សមាទបេសីតិ តទត្ថំ សមាទបេត្វា កថេសិ. សមុត្តេជេសីតិ វិប្បដិសារវិនោទនេនស្ស ចិត្តំ វោទាបេសិ. សម្បហំសេសីតិ ‘សុន្ទរំ តេ កតំ, មហារាជ, ទានំ ទទមានេនា’តិ ថុតិំ កត្វា កថេសិ. វត្តា ធម្មតោ នត្ថីតិ ធម្មេន សមេន ការណេន វត្តា នត្ថិ.

៣៤៥. ន រុក្ខា ឆិជ្ជិំសុ យូបត្ថាយ ន ទព្ភា លូយិំសុ ពរិហិសត្ថាយាតិ យេ យូបនាមកេ មហាថម្ភេ ឧស្សាបេត្វា – ‘‘អសុករាជា អសុកាមច្ចោ អសុកព្រាហ្មណោ ឯវរូបំ នាម មហាយាគំ យជតី’’តិ នាមំ លិខិត្វា ឋបេន្តិ. យានិ ច ទព្ភតិណានិ លាយិត្វា វនមាលាសង្ខេបេន យញ្ញសាលំ បរិក្ខិបន្តិ, ភូមិយំ វា បត្ថរន្តិ, តេបិ ន រុក្ខា ឆិជ្ជិំសុ, ន ទព្ភា លូយិំសុ. កិំ បន គាវោ វា អជាទយោ វា ហញ្ញិស្សន្តីតិ ទស្សេតិ. ទាសាតិ អន្តោគេហទាសាទយោ. បេស្សាតិ យេ បុព្ពមេវ ធនំ គហេត្វា កម្មំ ករោន្តិ. កម្មករាតិ យេ ភត្តវេតនំ គហេត្វា ករោន្តិ. ទណ្ឌតជ្ជិតា នាម ទណ្ឌយដ្ឋិមុគ្គរាទីនិ គហេត្វា – ‘‘កម្មំ ករោថ ករោថា’’តិ ឯវំ តជ្ជិតា. ភយតជ្ជិតា នាម – សចេ កម្មំ ករោសិ, កុសលំ. នោ ចេ ករោសិ, ឆិន្ទិស្សាម វា ពន្ធិស្សាម វា មារេស្សាម វាតិ ឯវំ ភយេន តជ្ជិតា. ឯតេ បន ន ទណ្ឌតជ្ជិតា, ន ភយតជ្ជិតា, ន អស្សុមុខា រោទមានា បរិកម្មានិ អកំសុ. អថ ខោ បិយសមុទាចារេនេវ សមុទាចរិយមានា អកំសុ. ន ហិ តត្ថ ទាសំ វា ទាសាតិ, បេស្សំ វា បេស្សាតិ, កម្មករំ វា កម្មករាតិ អាលបន្តិ. យថានាមវសេនេវ បន បិយសមុទាចារេន អាលបិត្វា ឥត្ថិបុរិសពលវន្តទុព្ពលានំ អនុរូបមេវ កម្មំ ទស្សេត្វា – ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ករោថា’’តិ វទន្តិ. តេបិ អត្តនោ រុចិវសេនេវ ករោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យេ ឥច្ឆិំសុ, តេ អកំសុ; យេ ន ឥច្ឆិំសុ, ន តេ អកំសុ. យំ ឥច្ឆិំសុ, តំ អកំសុ; យំ ន ឥច្ឆិំសុ, ន តំ អកំសូ’’តិ. សប្បិតេលនវនីតទធិមធុផាណិតេន ចេវ សោ យញ្ញោ និដ្ឋានមគមាសីតិ រាជា កិរ ពហិនគរស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ អន្តោនគរស្ស ច មជ្ឈេតិ បញ្ចសុ ឋានេសុ មហាទានសាលាយោ ការាបេត្វា ឯកេកិស្សាយ សាលាយ សតសហស្សំ សតសហស្សំ កត្វា ទិវសេ ទិវសេ បញ្ចសតសហស្សានិ វិស្សជ្ជេត្វា សូរិយុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ តស្ស តស្ស កាលស្ស អនុរូបេហិ សហត្ថេន សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា បណីតេហិ សប្បិតេលាទិសម្មិស្សេហេវ យាគុខជ្ជកភត្តព្យញ្ជនបានកាទីហិ មហាជនំ សន្តប្បេសិ. ភាជនានិ បូរេត្វា គណ្ហិតុកាមានំ តថេវ ទាបេសិ. សាយណ្ហសមយេ បន វត្ថគន្ធមាលាទីហិ សម្បូជេសិ. សប្បិអាទីនំ បន មហាចាដិយោ បូរាបេត្វា – ‘‘យោ យំ បរិភុញ្ជិតុកាមោ, សោ តំ បរិភុញ្ជតូ’’តិ អនេកសតេសុ ឋានេសុ ឋបាបេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សប្បិតេលនវនីតទធិមធុផាណិតេន ចេវ សោ យញ្ញោ និដ្ឋានមគមាសី’’តិ.

៣៤៦. បហូតំ សាបតេយ្យំ អាទាយាតិ ពហុំ ធនំ គហេត្វា. តេ កិរ ចិន្តេសុំ – ‘‘អយំ រាជា សប្បិតេលាទីនិ ជនបទតោ អនាហរាបេត្វា អត្តនោ សន្តកមេវ នីហរិត្វា មហាទានំ ទេតិ. អម្ហេហិ បន ‘រាជា ន កិញ្ចិ អាហរាបេតី’តិ ន យុត្តំ តុណ្ហី ភវិតុំ. ន ហិ រញ្ញោ ឃរេ ធនំ អក្ខយធម្មមេវ, អម្ហេសុ ច អទេន្តេសុ កោ អញ្ញោ រញ្ញោ ទស្សតិ, ហន្ទស្ស ធនំ ឧបសំហរាមា’’តិ តេ គាមភាគេន ច និគមភាគេន ច នគរភាគេន ច សាបតេយ្យំ សំហរិត្វា សកដានិ បូរេត្វា រញ្ញោ ឧបហរិំសុ. តំ សន្ធាយ – ‘‘បហូតំ សាបតេយ្យ’’ន្តិអាទិមាហ.

៣៤៧. បុរត្ថិមេន យញ្ញវាដស្សាតិ បុរត្ថិមតោ នគរទ្វារេ ទានសាលាយ បុរត្ថិមភាគេ. យថា បុរត្ថិមទិសតោ អាគច្ឆន្តា ខត្តិយានំ ទានសាលាយ យាគុំ បិវិត្វា រញ្ញោ ទានសាលាយ ភុញ្ជិត្វា នគរំ បវិសន្តិ. ឯវរូបេ ឋានេ បដ្ឋបេសុំ. ទក្ខិណេន យញ្ញវាដស្សាតិ ទក្ខិណតោ នគរទ្វារេ ទានសាលាយ វុត្តនយេនេវ ទក្ខិណភាគេ បដ្ឋបេសុំ. បច្ឆិមុត្តរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៤៨. អហោ យញ្ញោ, អហោ យញ្ញសម្បទាតិ ព្រាហ្មណា សប្បិអាទីហិ និដ្ឋានគមនំ សុត្វា – ‘‘យំ លោកេ មធុរំ, តទេវ សមណោ គោតមោ កថេតិ, ហន្ទស្ស យញ្ញំ បសំសាមា’’តិ តុដ្ឋចិត្តា បសំសមានា ឯវមាហំសុ. តុណ្ហីភូតោវ និសិន្នោ ហោតីតិ ឧបរិ វត្តព្ពមត្ថំ ចិន្តយមានោ និស្សទ្ទោវ និសិន្នោ ហោតិ. អភិជានាតិ បន ភវំ គោតមោតិ ឥទំ ព្រាហ្មណោ បរិហារេន បុច្ឆន្តោ អាហ. ឥតរថា ហិ – ‘‘កិំ បន ត្វំ, ភោ គោតម, តទា រាជា អហោសិ, ឧទាហុ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ’’តិ ឯវំ ឧជុកមេវ បុច្ឆយមានោ អគារវោ វិយ ហោតិ.

និច្ចទានអនុកុលយញ្ញវណ្ណនា

៣៤៩. អត្ថិ បន, ភោ គោតមាតិ – ឥទំ ព្រាហ្មណោ ‘‘សកលជម្ពុទីបវាសីនំ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ ទានំ នាម ទាតុំ គរុកំ សកលជនបទោ ច អត្តនោ កម្មានិ អករោន្តោ នស្សិស្សតិ, អត្ថិ នុ ខោ អម្ហាកម្បិ ឥមម្ហា យញ្ញា អញ្ញោ យញ្ញោ អប្បសមារម្ភតរោ ចេវ មហប្ផលតរោ ចា’’តិ ឯតមត្ថំ បុច្ឆន្តោ អាហ. និច្ចទានានីតិ ធុវទានានិ និច្ចភត្តានិ. អនុកុលយញ្ញានីតិ – ‘‘អម្ហាកំ បិតុបិតាមហាទីហិ បវត្តិតានី’’តិ កត្វា បច្ឆា ទុគ្គតបុរិសេហិបិ វំសបរម្បរាយ បវត្តេតព្ពានិ យាគានិ, ឯវរូបានិ កិរ សីលវន្តេ ឧទ្ទិស្ស និពទ្ធទានានិ តស្មិំ កុលេ ទលិទ្ទាបិ ន ឧបច្ឆិន្ទន្តិ.

តត្រិទំ វត្ថុ – អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ ឃរេ បញ្ច និច្ចភត្តសតានិ ទីយិំសុ. ទន្តមយសលាកានិ បញ្ចសតានិ អហេសុំ. អថ តំ កុលំ អនុក្កមេន ទាលិទ្ទិយេន អភិភូតំ, ឯកា តស្មិំ កុលេ ទារិកា ឯកសលាកតោ ឧទ្ធំ ទាតុំ នាសក្ខិ. សាបិ បច្ឆា សេតវាហនរជ្ជំ គន្ត្វា ខលំ សោធេត្វា លទ្ធធញ្ញេន តំ សលាកំ អទាសិ. ឯកោ ថេរោ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ អានេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា តតោ បដ្ឋាយ បុន បញ្ចបិ សលាកភត្តសតានិ បវត្តេសិ.

ទណ្ឌប្បហារាតិ – ‘‘បដិបាដិយា តិដ្ឋថ តិដ្ឋថា’’តិ ឧជុំ គន្ត្វា គណ្ហថ គណ្ហថាតិ ច អាទីនិ វត្វា ទីយមានា ទណ្ឌប្បហារាបិ គលគ្គាហាបិ ទិស្សន្តិ. អយំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ហេតុ…បេ… មហានិសំសតរញ្ចាតិ. ឯត្ថ យស្មា មហាយញ្ញេ វិយ ឥមស្មិំ សលាកភត្តេ ន ពហូហិ វេយ្យាវច្ចករេហិ វា ឧបករណេហិ វា អត្ថោ អត្ថិ, តស្មា ឯតំ អប្បដ្ឋតរំ. យស្មា ចេត្ថ ន ពហូនំ កម្មច្ឆេទវសេន បីឡាសង្ខាតោ សមារម្ភោ អត្ថិ, តស្មា អប្បសមារម្ភតរំ. យស្មា ចេតំ សង្ឃស្ស យិដ្ឋំ បរិច្ចត្តំ, តស្មា យញ្ញន្តិ វុត្តំ, យស្មា បន ឆឡង្គសមន្នាគតាយ ទក្ខិណាយ មហាសមុទ្ទេ ឧទកស្សេវ ន សុករំ បុញ្ញាភិសន្ទស្ស បមាណំ កាតុំ, ឥទញ្ច តថាវិធំ. តស្មា តំ មហប្ផលតរញ្ច មហានិសំសតរញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. ឥទំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ឥទម្បិ និច្ចភត្តំ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ ទទតោ ទិវសេ ទិវសេ ឯកស្ស កម្មំ នស្សតិ. នវនវោ ឧស្សាហោ ច ជនេតព្ពោ ហោតិ, អត្ថិ នុ ខោ ឥតោបិ អញ្ញោ យញ្ញោ អប្បដ្ឋតរោ ច អប្បសមារម្ភតរោ ចាតិ. តស្មា ‘‘អត្ថិ បន, ភោ គោតមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា សលាកភត្តេ កិច្ចបរិយោសានំ នត្ថិ, ឯកេន ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ អញ្ញំ កម្មំ អកត្វា សំវិធាតព្ពមេវ. វិហារទានេ បន កិច្ចបរិយោសានំ អត្ថិ. បណ្ណសាលំ វា ហិ ការេតុំ កោដិធនំ វិស្សជ្ជេត្វា មហាវិហារំ វា, ឯកវារំ ធនបរិច្ចាគំ កត្វា ការិតំ សត្តដ្ឋវស្សានិបិ វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ គច្ឆតិយេវ. កេវលំ ជិណ្ណបតិតដ្ឋានេ បដិសង្ខរណមត្តមេវ កាតព្ពំ ហោតិ. តស្មា ឥទំ វិហារទានំ សលាកភត្តតោ អប្បដ្ឋតរំ អប្បសមារម្ភតរញ្ច ហោតិ. យស្មា បនេត្ថ សុត្តន្តបរិយាយេន យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយាតិ អាទយោ នវានិសំសា វុត្តា, ខន្ធកបរិយាយេន.

‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហន្តិ, តតោ វាឡមិគានិ ច;

សិរិំសបេ ច មកសេ ច, សិសិរេ ចាបិ វុដ្ឋិយោ.

តតោ វាតាតបោ ឃោរោ, សញ្ជាតោ បដិហញ្ញតិ;

លេណត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ច, ឈាយិតុញ្ច វិបស្សិតុំ.

វិហារទានំ សង្ឃស្ស, អគ្គំ ពុទ្ធេន វណ្ណិតំ;

តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ;

វិហារេ ការយេ រម្មេ, វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេ.

តស្មា អន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច;

ទទេយ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ, សព្ពទុក្ខាបនូទនំ;

យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, បរិនិព្ពាតិ អនាសវោ’’តិ. (ចូឡវ. ២៩៥);

សត្តរសានិសំសា វុត្តា. តស្មា ឯតំ សលាកភត្តតោ មហប្ផលតរញ្ច មហានិសំសតរញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. សង្ឃស្ស បន បរិច្ចត្តត្តាវ យញ្ញោតិ វុច្ចតិ. ឥទម្បិ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘ធនបរិច្ចាគំ កត្វា វិហារទានំ នាម ទុក្ករំ, អត្តនោ សន្តកា ហិ កាកណិកាបិ បរស្ស ទុប្បរិច្ចជា, ហន្ទាហំ ឥតោបិ អប្បដ្ឋតរញ្ច អប្បសមារម្ភតរញ្ច យញ្ញំ បុច្ឆាមី’’តិ. តតោ តំ បុច្ឆន្តោ – ‘‘អត្ថិ បន ភោ’’តិអាទិមាហ.

៣៥០-៣៥១. តត្ថ យស្មា សកិំ បរិច្ចត្តេបិ វិហារេ បុនប្បុនំ ឆាទនខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណាទិវសេន កិច្ចំ អត្ថិយេវ, សរណំ បន ឯកភិក្ខុស្ស វា សន្តិកេ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា សកិំ គហិតំ គហិតមេវ ហោតិ, នត្ថិ តស្ស បុនប្បុនំ កត្តព្ពតា, តស្មា តំ វិហារទានតោ អប្បដ្ឋតរញ្ច អប្បសមារម្ភតរញ្ច ហោតិ. យស្មា ច សរណគមនំ នាម តិណ្ណំ រតនានំ ជីវិតបរិច្ចាគមយំ បុញ្ញកម្មំ សគ្គសម្បត្តិំ ទេតិ, តស្មា មហប្ផលតរញ្ច មហានិសំសតរញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. តិណ្ណំ បន រតនានំ ជីវិតបរិច្ចាគវសេន យញ្ញោតិ វុច្ចតិ.

៣៥២. ឥទំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘អត្តនោ ជីវិតំ នាម បរស្ស បរិច្ចជិតុំ ទុក្ករំ, អត្ថិ នុ ខោ ឥតោបិ អប្បដ្ឋតរោ យញ្ញោ’’តិ តតោ តំ បុច្ឆន្តោ បុន ‘‘អត្ថិ បន, ភោ គោតមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បាណាតិបាតា វេរមណីតិអាទីសុ វេរមណី នាម វិរតិ. សា តិវិធា ហោតិ – សម្បត្តវិរតិ, សមាទានវិរតិ សេតុឃាតវិរតីតិ. តត្ថ យោ សិក្ខាបទានិ អគហេត្វាបិ កេវលំ អត្តនោ ជាតិគោត្តកុលាបទេសាទីនិ អនុស្សរិត្វា – ‘‘ន មេ ឥទំ បតិរូប’’ន្តិ បាណាតិបាតាទីនិ ន ករោតិ, សម្បត្តវត្ថុំ បរិហរតិ. តតោ អារកា វិរមតិ. តស្ស សា វិរតិ សម្បត្តវិរតីតិ វេទិតព្ពា.

‘‘អជ្ជតគ្គេ ជីវិតហេតុបិ បាណំ ន ហនាមី’’តិ វា ‘‘បាណាតិបាតា វិរមាមី’’តិ វា ‘‘វេរមណិំ សមាទិយាមី’’តិ វា ឯវំ សិក្ខាបទានិ គណ្ហន្តស្ស បន វិរតិ សមាទានវិរតីតិ វេទិតព្ពា.

អរិយសាវកានំ បន មគ្គសម្បយុត្តា វិរតិ សេតុឃាតវិរតិ នាម. តត្ថ បុរិមា ទ្វេ វិរតិយោ យំ វោរោបនាទិវសេន វីតិក្កមិតព្ពំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិវត្ថុ, តំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តន្តិ. បច្ឆិមា និព្ពានារម្មណាវ. ឯត្ថ ច យោ បញ្ច សិក្ខាបទានិ ឯកតោ គណ្ហតិ, តស្ស ឯកស្មិំ ភិន្នេ សព្ពានិ ភិន្នានិ ហោន្តិ. យោ ឯកេកំ គណ្ហតិ, សោ យំ វីតិក្កមតិ, តទេវ ភិជ្ជតិ. សេតុឃាតវិរតិយា បន ភេទោ នាម នត្ថិ, ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ ជីវិតហេតុបិ នេវ បាណំ ហនតិ ន សុរំ បិវតិ. សចេបិស្ស សុរញ្ច ខីរញ្ច មិស្សេត្វា មុខេ បក្ខិបន្តិ, ខីរមេវ បវិសតិ, ន សុរា. យថា កិំ? កោញ្ចសកុណានំ ខីរមិស្សកេ ឧទកេ ខីរមេវ បវិសតិ? ន ឧទកំ. ឥទំ យោនិសិទ្ធន្តិ ចេ, ឥទំ ធម្មតាសិទ្ធន្តិ ច វេទិតព្ពំ. យស្មា បន សរណគមនេ ទិដ្ឋិឧជុកករណំ នាម ភារិយំ. សិក្ខាបទសមាទានេ បន វិរតិមត្តកមេវ. តស្មា ឯតំ យថា វា តថា វា គណ្ហន្តស្សាបិ សាធុកំ គណ្ហន្តស្សាបិ អប្បដ្ឋតរញ្ច អប្បសមារម្ភតរញ្ច. បញ្ចសីលសទិសស្ស បន ទានស្ស អភាវតោ ឯត្ថ មហប្ផលតា មហានិសំសតា ច វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, ទានានិ មហាទានានិ អគ្គញ្ញានិ រត្តញ្ញានិ វំសញ្ញានិ បោរាណានិ អសំកិណ្ណានិ អសំកិណ្ណបុព្ពានិ ន សង្កិយន្តិ ន សង្កិយិស្សន្តិ អប្បដិកុដ្ឋានិ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. កតមានិ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ. បាណាតិបាតា បដិវិរតោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អបរិមាណានំ សត្តានំ អភយំ ទេតិ, អវេរំ ទេតិ អព្យាបជ្ឈំ ទេតិ. អបរិមាណានំ សត្តានំ អភយំ ទត្វា អវេរំ ទត្វា អព្យាបជ្ឈំ ទត្វា អបរិមាណស្ស អភយស្ស អវេរស្ស អព្យាបជ្ឈស្ស ភាគី ហោតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, បឋមំ ទានំ មហាទានំ…បេ… វិញ្ញូហីតិ.

បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អទិន្នាទានំ បហាយ…បេ… កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ…បេ… មុសាវាទំ បហាយ…បេ… សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ បហាយ…បេ… ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ទានានិ មហាទានានិ អគ្គញ្ញានិ…បេ… វិញ្ញូហី’’តិ (អ. និ. ៨.៣៩).

ឥទញ្ច បន សីលបញ្ចកំ – ‘‘អត្តសិនេហញ្ច ជីវិតសិនេហញ្ច បរិច្ចជិត្វា រក្ខិស្សាមី’’តិ សមាទិន្នតាយ យញ្ញោតិ វុច្ចតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ បញ្ចសីលតោ សរណគមនមេវ ជេដ្ឋកំ, ឥទំ បន សរណគមនេយេវ បតិដ្ឋាយ រក្ខិតសីលវសេន មហប្ផលន្តិ វុត្តំ.

៣៥៣. ឥទម្បិ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘បញ្ចសីលំ នាម រក្ខិតុំ គរុកំ, អត្ថិ នុ ខោ អញ្ញំ កិញ្ចិ ឦទិសមេវ ហុត្វា ឥតោ អប្បដ្ឋតរញ្ច មហប្ផលតរញ្ចា’’តិ. តតោ តំ បុច្ឆន្តោ បុនបិ – ‘‘អត្ថិ បន, ភោ គោតមា’’តិអាទិមាហ. អថស្ស ភគវា តិវិធសីលបារិបូរិយំ ឋិតស្ស បឋមជ្ឈានាទីនំ យញ្ញានំ អប្បដ្ឋតរញ្ច មហប្ផលតរញ្ច ទស្សេតុកាមោ ពុទ្ធុប្បាទតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ អារភន្តោ ‘‘ឥធ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា ហេដ្ឋា វុត្តេហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ បឋមំ ឈានំ, បឋមជ្ឈានាទីសុ ឋិតោ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ និព្ពត្តេន្តោ ន កិលមតិ, តស្មា តានិ អប្បដ្ឋានិ អប្បសមារម្ភានិ. យស្មា បនេត្ថ បឋមជ្ឈានំ ឯកំ កប្បំ ព្រហ្មលោកេ អាយុំ ទេតិ. ទុតិយំ អដ្ឋកប្បេ. តតិយំ ចតុសដ្ឋិកប្បេ. ចតុត្ថំ បញ្ចកប្បសតានិ. តទេវ អាកាសានញ្ចាយតនាទិសមាបត្តិវសេន ភាវិតំ វីសតិ, ចត្តាលីសំ, សដ្ឋិ, ចតុរាសីតិ ច កប្បសហស្សានិ អាយុំ ទេតិ; តស្មា មហប្ផលតរញ្ច មហានិសំសតរញ្ច. នីវរណាទីនំ បន បច្ចនីកានំ ធម្មានំ បរិច្ចត្តត្តា តំ យញ្ញន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិបស្សនាញាណម្បិ យស្មា ចតុត្ថជ្ឈានបរិយោសានេសុ គុណេសុ បតិដ្ឋាយ និព្ពត្តេន្តោ ន កិលមតិ, តស្មា អប្បដ្ឋំ អប្បសមារម្ភំ; វិបស្សនាសុខសទិសស្ស បន សុខស្ស អភាវា មហប្ផលំ. បច្ចនីកកិលេសបរិច្ចាគតោ យញ្ញោតិ. មនោមយិទ្ធិបិ យស្មា វិបស្សនាញាណេ បតិដ្ឋាយ និព្ពត្តេន្តោ ន កិលមតិ, តស្មា អប្បដ្ឋា អប្បសមារម្ភា; អត្តនោ សទិសរូបនិម្មានសមត្ថតាយ មហប្ផលា. អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសបរិច្ចាគតោ យញ្ញោ. ឥទ្ធិវិធញាណាទីនិបិ យស្មា មនោមយញាណាទីសុ បតិដ្ឋាយ និព្ពត្តេន្តោ ន កិលមតិ, តស្មា អប្បដ្ឋានិ អប្បសមារម្ភានិ, អត្តនោ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសប្បហានតោ យញ្ញោ. ឥទ្ធិវិធំ បនេត្ថ នានាវិធវិកុព្ពនទស្សនសមត្ថតាយ. ទិព្ពសោតំ ទេវមនុស្សានំ សទ្ទសវនសមត្ថតាយ; ចេតោបរិយញាណំ បរេសំ សោឡសវិធចិត្តជាននសមត្ថតាយ; បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានសមនុស្សរណសមត្ថតាយ; ទិព្ពចក្ខុ ឥច្ឆិតិច្ឆិតរូបទស្សនសមត្ថតាយ; អាសវក្ខយញាណំ អតិបណីតលោកុត្តរមគ្គសុខនិប្ផាទនសមត្ថតាយ មហប្ផលន្តិ វេទិតព្ពំ. យស្មា បន អរហត្តតោ វិសិដ្ឋតរោ អញ្ញោ យញ្ញោ នាម នត្ថិ, តស្មា អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ សមាបេន្តោ – ‘‘អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណា’’តិអាទិមាហ.

កូដទន្តឧបាសកត្តបដិវេទនាវណ្ណនា

៣៥៤-៣៥៨. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ ភគវតា វុត្តេ ទេសនាយ បសីទិត្វា សរណំ គន្តុកាមោ កូដទន្តោ ព្រាហ្មណោ – ‘ឯតំ អភិក្កន្តំ ភោ, គោតមា’តិអាទិកំ វចនំ អវោច. ឧបវាយតូតិ ឧបគន្ត្វា សរីរទរថំ និព្ពាបេន្តោ តនុសីតលោ វាតោ វាយតូតិ. ឥទញ្ច បន វត្វា ព្រាហ្មណោ បុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, តាត, យញ្ញវាដំ បវិសិត្វា សព្ពេ តេ បាណយោ ពន្ធនា មោចេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តថា កត្វា អាគន្ត្វា ‘‘មុត្តា ភោ, តេ បាណយោ’’តិ អារោចេសិ. យាវ ព្រាហ្មណោ តំ បវត្តិំ ន សុណិ, ន តាវ ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ. កស្មា? ‘‘ព្រាហ្មណស្ស ចិត្តេ អាកុលភាវោ អត្ថី’’តិ. សុត្វា បនស្ស ‘‘ពហូ វត មេ បាណា មោចិតា’’តិ ចិត្តចារោ វិប្បសីទតិ. ភគវា តស្ស វិប្បសន្នមនតំ ញត្វា ធម្មទេសនំ អារភិ. តំ សន្ធាយ – ‘‘អថ ខោ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុន ‘កល្លចិត្ត’ន្តិអាទិ អានុបុព្ពិកថានុភាវេន វិក្ខម្ភិតនីវរណតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ

កូដទន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.