ពុទ្ធគុណកថា

៣០៤. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ តេហិ ព្រាហ្មណេហិ វុត្តេ. សោណទណ្ឌោ – ‘‘ឥមេ ព្រាហ្មណា ជាតិអាទីហិ មម វណ្ណំ វទន្តិ, ន ខោ បន មេតំ យុត្តំ អត្តនោ វណ្ណេ រជ្ជិតុំ. ហន្ទាហំ ឯតេសំ វាទំ ភិន្ទិត្វា សមណស្ស គោតមស្ស មហន្តភាវំ ញាបេត្វា ឯតេសំ តត្ថ គមនំ ករោមី’’តិ ចិន្តេត្វា តេន ហិ – ភោ មមបិ សុណាថាតិអាទិមាហ. តត្ថ យេបិ ឧភតោ សុជាតោតិ អាទយោ អត្តនោ គុណេហិ សទិសា គុណា តេបិ; ‘‘កោ ចាហំ កេ ច សមណស្ស គោតមស្ស ជាតិសម្បត្តិអាទយោ គុណា’’តិ អត្តនោ គុណេហិ ឧត្តរិតរេយេវ មញ្ញមានោ, ឥតរេ បន ឯកន្តេនេវ ភគវតោ មហន្តភាវទីបនត្ថំ បកាសេតិ.

មយមេវ អរហាមាតិ ឯវំ និយាមេន្តោវេត្ថ ឥទំ ទីបេតិ – ‘‘យទិ គុណមហន្តតាយ ឧបសង្កមិតព្ពោ នាម ហោតិ. យថា ហិ សិនេរុំ ឧបនិធាយ សាសបោ, មហាសមុទ្ទំ ឧបនិធាយ គោបទកំ, សត្តសុ មហាសរេសុ ឧទកំ ឧបនិធាយ ឧស្សាវពិន្ទុ បរិត្តោ លាមកោ. ឯវមេវ សមណស្ស គោតមស្ស ជាតិសម្បត្តិអាទយោបិ គុណេ ឧបនិធាយ អម្ហាកំ គុណា បរិត្តា លាមកា; តស្មា មយមេវ អរហាម តំ ភវន្តំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុ’’ន្តិ.

មហន្តំ ញាតិសំឃំ ឱហាយាតិ មាតិបក្ខេ អសីតិកុលសហស្សានិ, បិតិបក្ខេ អសីតិកុលសហស្សានីតិ ឯវំ សដ្ឋិកុលសតសហស្សំ ឱហាយ បព្ពជិតោ.

ភូមិគតញ្ច វេហាសដ្ឋញ្ចាតិ ឯត្ថ រាជង្គណេ ចេវ ឧយ្យានេ ច សុធាមដ្ឋបោក្ខរណិយោ សត្តរតនានំ បូរេត្វា ភូមិយំ ឋបិតំ ធនំ ភូមិគតំ នាម. បាសាទនិយូហាទយោ បរិបូរេត្វា ឋបិតំ វេហាសដ្ឋំ នាម. ឯតំ តាវ កុលបរិយាយេន អាគតំ. តថាគតស្ស បន ជាតទិវសេយេវ សង្ខោ, ឯលោ, ឧប្បលោ, បុណ្ឌរីកោតិ ចត្តារោ និធយោ ឧគ្គតា. តេសុ សង្ខោ គាវុតិកោ, ឯលោ អឌ្ឍយោជនិកោ, ឧប្បលោ តិគាវុតិកោ, បុណ្ឌរីកោ យោជនិកោ. តេសុបិ គហិតំ គហិតំ បូរតិយេវ, ឥតិ ភគវា បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ឱហាយ បព្ពជិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ទហរោវ សមានោតិ តរុណោវ សមានោ. សុសុកាឡកេសោតិ សុដ្ឋុ កាឡកេសោ, អញ្ជនវណ្ណសទិសកេសោ ហុត្វា វាតិ អត្ថោ. ភទ្រេនាតិ ភទ្ទកេន. បឋមេន វយសាតិ តិណ្ណំ វយានំ បឋមវយេន. អកាមកានន្តិ អនិច្ឆមានានំ. អនាទរត្ថេ សាមិវចនំ. អស្សូនិ មុខេ ឯតេសន្តិ អស្សុមុខា, តេសំ អស្សុមុខានំ, អស្សូហិ កិលិន្នមុខានន្តិ អត្ថោ. រុទន្តានន្តិ កន្ទិត្វា រោទមានានំ. អខុទ្ទាវកាសោតិ ឯត្ថ ភគវតោ អបរិមាណោយេវ ទស្សនាយ ឱកាសោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្រិទំ វត្ថុ – រាជគហេ កិរ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ សមណស្ស គោតមស្ស បមាណំ គហេតុំ ន សក្កោតីតិ សុត្វា ភគវតោ បិណ្ឌាយ បវិសនកាលេ សដ្ឋិហត្ថំ វេឡុំ គហេត្វា នគរទ្វារស្ស ពហិ ឋត្វា សម្បត្តេ ភគវតិ វេឡុំ គហេត្វា សមីបេ អដ្ឋាសិ. វេឡុ ភគវតោ ជាណុកមត្តំ បាបុណិ. បុន ទិវសេ ទ្វេ វេឡូ ឃដេត្វា សមីបេ អដ្ឋាសិ. ភគវាបិ ទ្វិន្នំ វេឡូនំ ឧបរិ កដិមត្តមេវ បញ្ញាយមានោ – ‘‘ព្រាហ្មណ, កិំ ករោសី’’តិ អាហ. តុម្ហាកំ បមាណំ គណ្ហាមីតិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, សចេបិ ត្វំ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បូរេត្វា ឋិតេ វេឡូ ឃដេត្វា អាគមិស្សសិ, នេវ មេ បមាណំ គហេតុំ សក្ខិស្សសិ. ន ហិ មយា ចត្តារិ អសង្ខ្យេយានិ កប្បសតសហស្សញ្ច តថា បារមិយោ បូរិតា, យថា មេ បរោ បមាណំ គណ្ហេយ្យ, អតុលោ, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ អប្បមេយ្យោ’’តិ វត្វា ធម្មបទេ គាថមាហ –

‘‘តេ តាទិសេ បូជយតោ, និព្ពុតេ អកុតោភយេ;

ន សក្កា បុញ្ញំ សង្ខាតុំ, ឥមេត្តមបិ កេនចី’’តិ. (ធ. ប. ៣៦);

គាថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អមតំ បិវិំសុ.

អបរម្បិ វត្ថុ – រាហុ កិរ អសុរិន្ទោ ចត្តារិ យោជនសហស្សានិ អដ្ឋ ច យោជនសតានិ ឧច្ចោ. ពាហន្តរមស្ស ទ្វាទសយោជនសតានិ. ពហលន្តរេន ឆ យោជនសតានិ. ហត្ថតលបាទតលានំ បុថុលតោ តីណិ យោជនសតានិ. អង្គុលិបព្ពានិ បណ្ណាសយោជនានិ. ភមុកន្តរំ បណ្ណាសយោជនំ. មុខំ ទ្វិយោជនសតំ តិយោជនសតគម្ភីរំ តិយោជនសតបរិមណ្ឌលំ. គីវា តិយោជនសតំ. នលាដំ តិយោជនសតំ. សីសំ នវយោជនសតំ. ‘‘សោ អហំ ឧច្ចោស្មិ, សត្ថារំ ឱនមិត្វា ឱលោកេតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា នាគច្ឆិ. សោ ឯកទិវសំ ភគវតោ វណ្ណំ សុត្វា – ‘‘យថាកថញ្ច ឱលោកេស្សាមី’’តិ អាគតោ.

អថ ភគវា តស្សជ្ឈាសយំ វិទិត្វា – ‘‘ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ កតរេន ទស្សេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឋិតកោ នាម នីចោបិ ឧច្ចោ វិយ បញ្ញាយតិ. និបន្នោវស្ស អត្តានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ‘‘អានន្ទ, គន្ធកុដិបរិវេណេ មញ្ចកំ បញ្ញាបេហី’’តិ វត្វា តត្ថ សីហសេយ្យំ កប្បេសិ. រាហុ អាគន្ត្វា និបន្នំ ភគវន្តំ គីវំ ឧន្នាមេត្វា នភមជ្ឈេ បុណ្ណចន្ទំ វិយ ឧល្លោកេសិ. កិមិទំ អសុរិន្ទាតិ ច វុត្តេ – ‘‘ភគវា ឱនមិត្វា ឱលោកេតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ នាគច្ឆិន្តិ. ន មយា, អសុរិន្ទ, អធោមុខេន បារមិយោ បូរិតា. ឧទ្ធគ្គមេវ កត្វា ទានំ ទិន្នន្តិ. តំ ទិវសំ រាហុ សរណំ អគមាសិ. ឯវំ ភគវា អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយ.

ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន សីលវា, តំ បន សីលំ អរិយំ ឧត្តមំ បរិសុទ្ធំ. តេនាហ – ‘‘អរិយសីលី’’តិ. តទេតំ អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ. តេនាហ – ‘‘កុសលសីលី’’តិ. កុសលសីលេនាតិ ឥទមស្ស វេវចនំ.

ពហូនំ អាចរិយបាចរិយោតិ ភគវតោ ឯកេកាយ ធម្មទេសនាយ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អបរិមាណាបិ ទេវមនុស្សា មគ្គផលាមតំ បិវន្តិ, តស្មា ពហូនំ អាចរិយោ. សាវកវេនេយ្យានំ បន បាចរិយោតិ.

ខីណកាមរាគោតិ ឯត្ថ កាមំ ភគវតោ សព្ពេបិ កិលេសា ខីណា. ព្រាហ្មណោ បន តេ ន ជានាតិ. អត្តនោ ជាននដ្ឋានេយេវ គុណំ កថេតិ. វិគតចាបល្លោតិ – ‘‘បត្តមណ្ឌនា ចីវរមណ្ឌនា សេនាសនមណ្ឌនា ឥមស្ស វា បូតិកាយស្ស…បេ… កេលនា បដិកេលនា’’តិ (វិភ. ៨៥៤) ឯវំ វុត្តចាបល្លា វិរហិតោ.

អបាបបុរេក្ខារោតិ អបាបេ នវ លោកុត្តរធម្មេ បុរតោ កត្វា វិចរតិ. ព្រហ្មញ្ញាយ បជាយាតិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានមហាកស្សបាទិភេទាយ ព្រាហ្មណបជាយ, ឯតិស្សាយ ច បជាយ បុរេក្ខារោ. អយញ្ហិ បជា សមណំ គោតមំ បុរក្ខត្វា ចរតីតិ អត្ថោ. អបិ ច អបាបបុរេក្ខារោតិ ន បាបំ បុរេក្ខារោ ន បាបំ បុរតោ កត្វា ចរតិ, ន បាបំ ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. កស្ស? ព្រហ្មញ្ញាយ បជាយ. អត្តនា សទ្ធិំ បដិវិរុទ្ធាយបិ ព្រាហ្មណបជាយ អវិរុទ្ធោ ហិតសុខត្ថិកោ យេវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តិរោរដ្ឋាតិ បររដ្ឋតោ. តិរោជនបទាតិ បរជនបទតោ. បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ អាគច្ឆន្តីតិ ខត្តិយបណ្ឌិតាទយោ ចេវ ទេវព្រហ្មនាគគន្ធព្ពាទយោ ច – ‘‘បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា បុច្ឆិស្សាមា’’តិ អាគច្ឆន្តិ. តត្ថ កេចិ បុច្ឆាយ វា ទោសំ វិស្សជ្ជនសម្បដិច្ឆនេ វា អសមត្ថតំ សល្លក្ខេត្វា អបុច្ឆិត្វាវ តុណ្ហី និសីទន្តិ. កេចិ បុច្ឆន្តិ. កេសញ្ចិ ភគវា បុច្ឆាយ ឧស្សាហំ ជនេត្វា វិស្សជ្ជេតិ. ឯវំ សព្ពេសម្បិ តេសំ វិមតិយោ តីរំ បត្វា មហាសមុទ្ទស្ស ឩមិយោ វិយ ភគវន្តំ បត្វា ភិជ្ជន្តិ.

ឯហិ ស្វាគតវាទីតិ ទេវមនុស្សបព្ពជិតគហដ្ឋេសុ តំ តំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតំ – ‘‘ឯហិ ស្វាគត’’ន្តិ ឯវំ វទតីតិ អត្ថោ. សខិលោតិ តត្ថ កតមំ សាខល្យំ? ‘‘យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តសាខល្យេន សមន្នាគតោ, មុទុវចនោតិ អត្ថោ. សម្មោទកោតិ បដិសន្ថារកុសលោ, អាគតាគតានំ ចតុន្នំ បរិសានំ – ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខវេ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយ’’ន្តិអាទិនា នយេន សព្ពំ អទ្ធានទរថំ វូបសមេន្តោ វិយ បឋមតរំ សម្មោទនីយំ កថំ កត្តាតិ អត្ថោ. អព្ភាកុដិកោតិ យថា ឯកច្ចេ បរិសំ បត្វា ថទ្ធមុខា សង្កុដិតមុខា ហោន្តិ, ន ឯទិសោ, បរិសទស្សនេន បនស្ស ពាលាតបសម្ផស្សេន វិយ បទុមំ មុខបទុមំ វិកសតិ បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកំ ហោតិ. ឧត្តានមុខោតិ យថា ឯកច្ចេ និកុជ្ជិតមុខា វិយ សម្បត្តាយ បរិសាយ ន កិញ្ចិ កថេន្តិ, អតិទុល្លភកថា ហោន្តិ, ន ឯវរូបោ. សមណោ បន គោតមោ សុលភកថោ. ន តស្ស សន្តិកំ អាគតាគតានំ – ‘‘កស្មា មយំ ឥធាគតា’’តិ វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជតិ ធម្មំ បន សុត្វា អត្តមនាវ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. បុព្ពភាសីតិ ភាសន្តោ ច បឋមតរំ ភាសតិ, តញ្ច ខោ កាលយុត្តំ បមាណយុត្តំ អត្ថនិស្សិតមេវ ភាសតិ, ន និរត្ថកកថំ.

ន តស្មិំ គាមេ វាតិ យត្ថ កិរ ភគវា បដិវសតិ, តត្ថ មហេសក្ខា ទេវតា អារក្ខំ គណ្ហន្តិ, តំ និស្សាយ មនុស្សានំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ, បំសុបិសាចកាទយោយេវ ហិ មនុស្សេ វិហេឋេន្តិ, តេ តាសំ អានុភាវេន ទូរំ អបក្កមន្តិ. អបិ ច ភគវតោ មេត្តាពលេនបិ ន អមនុស្សា មនុស្សេ វិហេឋេន្តិ.

សង្ឃីតិអាទីសុ អនុសាសិតព្ពោ សយំ វា ឧប្បាទិតោ សង្ឃោ អស្ស អត្ថីតិ សង្ឃី. តាទិសោ ចស្ស គណោ អត្ថីតិ គណី. បុរិមបទស្សេវ វា វេវចនមេតំ. អាចារសិក្ខាបនវសេន គណស្ស អាចរិយោតិ គណាចរិយោ. បុថុតិត្ថករានន្តិ ពហូនំ តិត្ថករានំ. យថា វា តថា វាតិ យេន វា តេន វា អចេលកាទិមត្តកេនាបិ ការណេន. សមុទាគច្ឆតីតិ សមន្តតោ ឧបគច្ឆតិ អភិវឌ្ឍតិ.

អតិថិ នោ តេ ហោន្តីតិ តេ អម្ហាកំ អាគន្តុកា, នវកា បាហុនកា ហោន្តីតិ អត្ថោ. បរិយាបុណាមីតិ ជានាមិ. អបរិមាណវណ្ណោតិ តថារូបេនេវ សព្ពញ្ញុនាបិ អប្បមេយ្យវណ្ណោ – ‘‘បគេវ មាទិសេនា’’តិ ទស្សេតិ. វុត្តម្បិ ចេត្តំ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ.

៣០៥. ឥមំ បន សត្ថុ គុណកថំ សុត្វា តេ ព្រាហ្មណា ចិន្តយិំសុ – យថា សោណទណ្ឌោ ព្រាហ្មណោ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណេ ភណតិ, អនោមគុណោ សោ ភវំ គោតមោ; ឯវំ តស្ស គុណេ ជានមានេន ខោ បន អាចរិយេន អតិចិរំ អធិវាសិតំ, ហន្ទ នំ អនុវត្តាមាតិ អនុវត្តិំសុ. តស្មា ឯវំ វុត្តេ ‘‘តេ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អលមេវាតិ យុត្តមេវ. អបិ បុដោសេនាតិ បុដោសំ វុច្ចតិ បាថេយ្យំ, តំ គហេត្វាបិ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តមេវាតិ អត្ថោ. បុដំសេនាតិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ, បុដោ អំសេ អស្សាតិ បុដំសោ, តេន បុដំសេន. អំសេន ហិ បាថេយ្យបុដំ វហន្តេនាបីតិ វុត្តំ ហោតិ.