(៣.) តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩០៩. តិកនិទ្ទេសេ តីហិ អកុសលមូលេហិ វដ្ដមូលសមុទាចារោ កថិតោ. អកុសលវិតក្កាទីសុ វិតក្កនវសេន វិតក្កោ, សញ្ជាននវសេន សញ្ញា, សភាវដ្ឋេន ធាតូតិ វេទិតព្ពា. ទុច្ចរិតនិទ្ទេសេ បឋមនយោ កម្មបថវសេន វិភត្តោ, ទុតិយោ សព្ពសង្គាហិកកម្មវសេន, តតិយោ និព្ពត្តិតចេតនាវសេនេវ.

៩១៤. អាសវនិទ្ទេសេ សុត្តន្តបរិយាយេន តយោវ អាសវា កថិតា.

៩១៩. ឯសនានិទ្ទេសេ សង្ខេបតោ តត្ថ កតមា កាមេសនាតិ អាទិនា នយេន វុត្តោ កាមគវេសនរាគោ កាមេសនា. យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោតិអាទិនា នយេន វុត្តោ ភវគវេសនរាគោ ភវេសនា. សស្សតោ លោកោតិអាទិនា នយេន វុត្តា ទិដ្ឋិគតិកសម្មតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស គវេសនា ទិដ្ឋិ ព្រហ្មចរិយេសនាតិ វេទិតព្ពា. យស្មា ច ន កេវលំ រាគទិដ្ឋិយោ ឯវ ឯសនា, តទេកដ្ឋំ បន កម្មម្បិ ឯសនា ឯវ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ ទុតិយនយោ វិភត្តោ. តត្ថ តទេកដ្ឋន្តិ សម្បយុត្តេកដ្ឋំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ កាមរាគេកដ្ឋំ កាមាវចរសត្តានមេវ បវត្តតិ; ភវរាគេកដ្ឋំ បន មហាព្រហ្មានំ. សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ចង្កមន្តានំ ឈានង្គានំ អស្សាទនកាលេ អកុសលកាយកម្មំ ហោតិ, ‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’ន្តិ វាចំ ភិន្ទិត្វា អស្សាទនកាលេ វចីកម្មំ, កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា មនសាវ អស្សាទនកាលេ មនោកម្មំ. អន្តគ្គាហិកទិដ្ឋិវសេន សព្ពេសម្បិ ទិដ្ឋិគតិកានំ ចង្កមនាទិវសេន តានិ ហោន្តិយេវ.

៩២០. វិធានិទ្ទេសេ ‘‘កថំវិធំ សីលវន្តំ វទន្តិ, កថំវិធំ បញ្ញវន្តំ វទន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៥) អាការសណ្ឋានំ វិធា នាម. ‘‘ឯកវិធេន ញាណវត្ថូ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧៥១) កោដ្ឋាសោ. ‘‘វិធាសុ ន វិកម្បតី’’តិអាទីសុ (ថេរគា. ១០៧៩) មានោ. ឥធាបិ មានោវ វិធា នាម. សោ ហិ សេយ្យាទិវសេន វិទហនតោ វិធាតិ វុច្ចតិ. ឋបនដ្ឋេន វា វិធា. តស្មា ‘សេយ្យោហមស្មី’តិ ឯវំ ឧប្បន្នា មានវិធា មានឋបនា សេយ្យោហមស្មីតិ វិធាតិ វេទិតព្ពា. សេសបទទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៩២១. ភយនិទ្ទេសេ ជាតិំ បដិច្ច ភយន្តិ ជាតិបច្ចយា ឧប្បន្នភយំ. ភយានកន្តិ អាការនិទ្ទេសោ. ឆម្ភិតត្តន្តិ ភយវសេន គត្តចលនំ. លោមហំសោតិ លោមានំ ហំសនំ, ឧទ្ធគ្គភាវោ. ឥមិនា បទទ្វយេន កិច្ចតោ ភយំ ទស្សេត្វា បុន ចេតសោ ឧត្រាសោតិ សភាវតោ ទស្សិតំ.

៩២២. តមនិទ្ទេសេ វិចិកិច្ឆាសីសេន អវិជ្ជា កថិតា. ‘‘តមន្ធការោ សម្មោហោ, អវិជ្ជោឃោ មហព្ភយោ’’តិ វចនតោ ហិ អវិជ្ជា តមោ នាម. តិណ្ណំ បន អទ្ធានំ វសេន ទេសនាសុខតាយ វិចិកិច្ឆាសីសេន ទេសនា កតា. តត្ថ ‘កិំ នុ ខោ អហំ អតីតេ ខត្តិយោ អហោសិំ ឧទាហុ ព្រាហ្មណោ វេស្សោ សុទ្ទោ កាឡោ ឱទាតោ រស្សោ ទីឃោ’តិ កង្ខន្តោ អតីតំ អទ្ធានំ អារព្ភ កង្ខតិ នាម. ‘កិំ នុ ខោ អហំ អនាគតេ ខត្តិយោ ភវិស្សាមិ ឧទាហុ ព្រាហ្មណោ វេស្សោ…បេ… ទីឃោ’តិ កង្ខន្តោ អនាគតំ អទ្ធានំ អារព្ភ កង្ខតិ នាម. ‘កិំ នុ ខោ អហំ ឯតរហិ ខត្តិយោ ឧទាហុ ព្រាហ្មណោ វេស្សោ សុទ្ទោ; កិំ វា អហំ រូបំ ឧទាហុ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណ’ន្តិ កង្ខន្តោ បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ អារព្ភ កង្ខតិ នាម.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ខត្តិយោ វា អត្តនោ ខត្តិយភាវំ, ព្រាហ្មណោ វា ព្រាហ្មណភាវំ, វេស្សោ វា វេស្សភាវំ, សុទ្ទោ វា សុទ្ទភាវំ អជាននកោ នាម នត្ថិ, ជីវលទ្ធិកោ បន សត្តោ ខត្តិយជីវាទីនំ វណ្ណាទិភេទំ សុត្វា ‘កីទិសោ នុ ខោ អម្ហាកំ អព្ភន្តរេ ជីវោ – កិំ នុ ខោ នីលកោ ឧទាហុ បីតកោ លោហិតកោ ឱទាតោ ចតុរំសោ ឆឡំសោ អដ្ឋំសោ’តិ កង្ខន្តោ ឯវំ កង្ខតិ នាម.

៩២៣. តិត្ថាយតនានីតិ តិត្ថភូតានិ អាយតនានិ, តិត្ថិយានំ វា អាយតនានិ. តត្ថ តិត្ថំ នាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ. តិត្ថិយា នាម យេសំ តា ទិដ្ឋិយោ រុច្ចន្តិ ខមន្តិ. អាយតនដ្ឋោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. តត្ថ យស្មា សព្ពេបិ ទិដ្ឋិគតិកា សញ្ជាយមានា ឥមេសុយេវ តីសុ ឋានេសុ សញ្ជាយន្តិ, សមោសរមានាបិ ឯតេសុយេវ សមោសរន្តិ សន្និបតន្តិ, ទិដ្ឋិគតិកភាវេ ច នេសំ ឯតានិយេវ ការណានិ, តស្មា តិត្ថានិ ច តានិ សញ្ជាតានីតិអាទិនា អត្ថេន អាយតនានិ ចាតិ តិត្ថាយតនានិ; តេនេវត្ថេន តិត្ថិយានំ អាយតនានីតិបិ តិត្ថាយតនានិ. បុរិសបុគ្គលោតិ សត្តោ. កាមញ្ច បុរិសោតិបិ បុគ្គលោតិបិ វុត្តេ សត្តោយេវ វុត្តោ, អយំ បន សម្មុតិកថា នាម យោ យថា ជានាតិ តស្ស តថា វុច្ចតិ. បដិសំវេទេតីតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បន្នំ ជានាតិ, បដិសំវិទិតំ ករោតិ អនុភវតិ វា. បុព្ពេកតហេតូតិ បុព្ពេ កតការណា, បុព្ពេ កតកម្មបច្ចយេនេវ បដិសំវេទេតីតិ អត្ថោ. អយំ និគណ្ឋសមយោ. ឯវំវាទិនោ បន តេ កម្មវេទនញ្ច កិរិយវេទនញ្ច បដិក្ខិបិត្វា ឯកំ វិបាកវេទនមេវ សម្បដិច្ឆន្តិ. បិត្តសមុដ្ឋានាទីសុ (មហានិ. ៥) ច អដ្ឋសុ អាពាធេសុ សត្ត បដិក្ខិបិត្វា អដ្ឋមំយេវ សម្បដិច្ឆន្តិ, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីសុ ច តីសុ កម្មេសុ ទ្វេ បដិក្ខិបិត្វា ឯកំ អបរាបរិយវេទនីយមេវ សម្បដិច្ឆន្តិ, កុសលាកុសលវិបាកកិរិយសង្ខាតាសុ ច ចតូសុ ចេតនាសុ វិបាកចេតនំយេវ សម្បដិច្ឆន្តិ.

ឥស្សរនិម្មានហេតូតិ ឥស្សរនិម្មានការណា; ព្រហ្មុនា វា បជាបតិនា វា ឥស្សរេន និម្មិតត្តា បដិសំវេទេតីតិ អត្ថោ. អយំ ព្រាហ្មណសមយោ. អយញ្ហិ នេសំ អធិប្បាយោ – ឥមា តិស្សោ វេទនា បច្ចុប្បន្នេ អត្តនា កតមូលកេន វា អាណត្តិមូលកេន វា បុព្ពេ កតេន វា អហេតុអប្បច្ចយា វា បដិសំវេទេតុំ នាម ន សក្កា; ឥស្សរនិម្មានការណា ឯវ បន ឥមា បដិសំវេទេតីតិ. ឯវំវាទិនោ បនេតេ ហេដ្ឋា វុត្តេសុ អដ្ឋសុ អាពាធេសុ ឯកម្បិ អសម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពំ បដិពាហន្តិ. តថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីសុបិ សព្ពកោដ្ឋាសេសុ ឯកម្បិ អសម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពំ បដិពាហន្តិ.

អហេតុ អប្បច្ចយាតិ ហេតុញ្ច បច្ចយញ្ច វិនា អការណេនេវ បដិសំវេទេតីតិ អត្ថោ. អយំ អាជីវកសមយោ. ឯវំ វាទិនោ ឯតេបិ ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ការណេសុ ច ព្យាធីសុ ច ឯកម្បិ អសម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពំ បដិក្ខិបន្តិ.

៩២៤. កិញ្ចនាតិ បលិពោធា. រាគោ កិញ្ចនន្តិ រាគោ ឧប្បជ្ជមានោ សត្តេ ពន្ធតិ បលិពុន្ធេតិ, តស្មា កិញ្ចនន្តិ វុច្ចតិ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. អង្គណានីតិ ‘‘ឧទង្គណេ តត្ថ បបំ អវិន្ទុ’’ន្តិ (ជា. ១.១.២) អាគតដ្ឋានេ ភូមិប្បទេសោ អង្គណំ. ‘‘តស្សេវ រជស្ស វា អង្គណស្ស វា បហានាយ វាយមតី’’តិ (ម. និ. ១.១៨៤; អ. និ. ១០.៥១) អាគតដ្ឋានេ យំ កិញ្ចិ មលំ វា បង្កោ វា. ‘‘សាង្គណោវ សមានោ’’តិ (ម. និ. ១.៥៧) អាគតដ្ឋានេ នានប្បការោ តិព្ពកិលេសោ. ឥធាបិ តទេវ កិលេសង្គណំ អធិប្បេតំ. តេនេវ រាគោ អង្គណន្តិអាទិមាហ.

មលានីតិ មលិនភាវករណានិ. រាគោ មលន្តិ រាគោ ឧប្បជ្ជមានោ ចិត្តំ មលិនំ ករោតិ, មលំ គាហាបេតិ, តស្មា មលន្តិ វុច្ចតិ. ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ ឯសេវ នយោ.

វិសមនិទ្ទេសេ យស្មា រាគាទីសុ ចេវ កាយទុច្ចរិតាទីសុ ច សត្តា បក្ខលន្តិ, បក្ខលិតា ច បន សាសនតោបិ សុគតិតោបិ បតន្តិ, តស្មា បក្ខលនបាតហេតុតោ រាគោ វិសមន្តិអាទិ វុត្តំ.

អគ្គីតិ អនុទហនដ្ឋេន អគ្គិ. រាគគ្គីតិ រាគោ ឧប្បជ្ជមានោ សត្តេ អនុទហតិ ឈាបេតិ, តស្មា អគ្គីតិ វុច្ចតិ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ វត្ថូនិ – ឯកា កិរ ទហរភិក្ខុនី ចិត្តលបព្ពតវិហារេ ឧបោសថាគារំ គន្ត្វា ទ្វារបាលករូបំ ឱលោកយមានា ឋិតា. អថស្សា អន្តោ រាគោ ឧប្បន្នោ. សា តេនេវ ឈាយិត្វា កាលមកាសិ. ភិក្ខុនិយោ គច្ឆមានា ‘អយំ ទហរា ឋិតា, បក្កោសថ ន’ន្តិ អាហំសុ. ឯកា គន្ត្វា ‘កស្មា ឋិតាសី’តិ ហត្ថេ គណ្ហិ. គហិតមត្តា បរិវត្តិត្វា បតិតា. ឥទំ តាវ រាគស្ស អនុទហនតាយ វត្ថុ. ទោសស្ស បន អនុទហនតាយ មនោបទោសិកា ទេវា ទដ្ឋព្ពា. មោហស្ស អនុទហនតាយ ខិឌ្ឌាបទោសិកា ទេវា ទដ្ឋព្ពា. មោហនវសេន ហិ តេសំ សតិសម្មោសោ ហោតិ. តស្មា ខិឌ្ឌាវសេន អាហារកាលំ អតិវត្តិត្វា កាលំ ករោន្តិ. កសាវាតិ កសដា និរោជា. រាគាទីសុ ច កាយទុច្ចរិតាទីសុ ច ឯកម្បិ បណីតំ ឱជវន្តំ នត្ថិ, តស្មា រាគោ កសាវោតិអាទិ វុត្តំ.

៩២៥. អស្សាទទិដ្ឋីតិ អស្សាទសម្បយុត្តា ទិដ្ឋិ. នត្ថិ កាមេសុ ទោសោតិ កិលេសកាមេន វត្ថុកាមបដិសេវនទោសោ នត្ថីតិ វទតិ. បាតព្យតន្តិ បាតព្ពភាវំ បរិភុញ្ជនំ អជ្ឈោហរណំ. ឯវំវាទី ហិ សោ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមំ បិវន្តោ វិយ អជ្ឈោហរន្តោ វិយ បរិភុញ្ជតិ. អត្តានុទិដ្ឋីតិ អត្តានំ អនុគតា ទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ លាមកា ទិដ្ឋិ. ឥទានិ យស្មា ឯត្ថ បឋមា សស្សតទិដ្ឋិ ហោតិ, ទុតិយា សក្កាយទិដ្ឋិ, តតិយា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេតុំ សស្សតទិដ្ឋិ អស្សាទទិដ្ឋីតិអាទិមាហ.

៩២៦. អរតិនិទ្ទេសោ ច វិហេសានិទ្ទេសោ ច វុត្តត្ថោយេវ. អធម្មស្ស ចរិយា អធម្មចរិយា, អធម្មករណន្តិ អត្ថោ. វិសមា ចរិយា, វិសមស្ស វា កម្មស្ស ចរិយាតិ វិសមចរិយា. ទោវចស្សតាបាបមិត្តតា និទ្ទេសា វុត្តត្ថា ឯវ. បុថុនិមិត្តារម្មណេសុ បវត្តិតោ នានត្តេសុ សញ្ញា នានត្តសញ្ញា. យស្មា វា អញ្ញាវ កាមសញ្ញា, អញ្ញា ព្យាបាទាទិសញ្ញា, តស្មា នានត្តា សញ្ញាតិបិ នានត្តសញ្ញា. កោសជ្ជបមាទនិទ្ទេសេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ វិស្សដ្ឋចិត្តស្ស កុសលធម្មភាវនាយ អននុយោគវសេន លីនវុត្តិតា កោសជ្ជំ, បមជ្ជនវសេន បមត្តភាវោ បមាទោតិ វេទិតព្ពោ. អសន្តុដ្ឋិតាទិនិទ្ទេសា វុត្តត្ថា ឯវ.

៩៣១. អនាទរិយនិទ្ទេសេ ឱវាទស្ស អនាទិយនវសេន អនាទរភាវោ អនាទរិយំ. អនាទរិយនាការោ អនាទរតា. សគរុវាសំ អវសនដ្ឋេន អគារវភាវោ អគារវតា. សជេដ្ឋកវាសំ អវសនដ្ឋេន អប្បតិស្សវតា. អនទ្ទាតិ អនាទិយនា. អនទ្ទាយនាតិ អនាទិយនាការោ. អនទ្ទាយ អយិតស្ស ភាវោ អនទ្ទាយិតត្តំ. អសីលស្ស ភាវោ អសីល្យំ. អចិត្តីការោតិ គរុចិត្តីការស្ស អករណំ.

៩៣២. អស្សទ្ធភាវោ អស្សទ្ធិយំ. អសទ្ទហនាការោ អសទ្ទហនា. ឱកប្បេត្វា អនុបវិសិត្វា អគ្គហណំ អនោកប្បនា. អប្បសីទនដ្ឋេន អនភិប្បសាទោ.

អវទញ្ញុតាតិ ថទ្ធមច្ឆរិយវសេន ‘ទេហិ, ករោហី’តិ វចនស្ស អជានតា.

៩៣៤. ពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ចាតិ ឯត្ថ ពុទ្ធគ្គហណេន បច្ចេកពុទ្ធាបិ គហិតាវ. អសមេតុកម្យតាតិ តេសំ សមីបំ អគន្តុកាមតា. សទ្ធម្មំ អសោតុកម្យតាតិ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា សទ្ធម្មោ នាម, តំ អសុណិតុកាមតា. អនុគ្គហេតុកម្យតាតិ ន ឧគ្គហេតុកាមតា.

ឧបារម្ភចិត្តតាតិ ឧបារម្ភចិត្តភាវោ. យស្មា បន សោ អត្ថតោ ឧបារម្ភោវ ហោតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ តត្ថ កតមោ ឧបារម្ភោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបារម្ភនវសេន ឧបារម្ភោ. បុនប្បុនំ ឧបារម្ភោ អនុបារម្ភោ ឧបារម្ភនាការោ ឧបារម្ភនា. បុនប្បុនំ ឧបារម្ភនា អនុបារម្ភនា. អនុបារម្ភិតស្ស ភាវោ អនុបារម្ភិតត្តំ. ឧញ្ញាតិ ហេដ្ឋា កត្វា ជាននា. អវញ្ញាតិ អវជាននា. បរិភវនំ បរិភវោ. រន្ធស្ស គវេសិតា រន្ធគវេសិតា. រន្ធំ វា គវេសតីតិ រន្ធគវេសី, តស្ស ភាវោ រន្ធគវេសិតា. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ បរវជ្ជានុបស្សនលក្ខណោ ឧបារម្ភោ នាម វុច្ចតិ, យេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ, យថា នាម តុន្នការោ សាដកំ បសារេត្វា ឆិទ្ទមេវ ឱលោកេតិ, ឯវមេវ បរស្ស សព្ពេបិ គុណេ មក្ខេត្វា អគុណេសុយេវ បតិដ្ឋាតិ.

៩៣៦. អយោនិសោ មនសិការោតិ អនុបាយមនសិការោ. អនិច្ចេ និច្ចន្តិ អនិច្ចេយេវ វត្ថុស្មិំ ‘ឥទំ និច្ច’ន្តិ ឯវំ បវត្តោ. ទុក្ខេ សុខន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សច្ចវិប្បដិកុលេន ចាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ អននុលោមវសេន. ចិត្តស្ស អាវដ្ដនាតិអាទីនិ សព្ពានិបិ អាវជ្ជនស្សេវ វេវចនានេវ. អាវជ្ជនញ្ហិ ភវង្គចិត្តំ អាវដ្ដេតីតិ ចិត្តស្ស អាវដ្ដនា. អនុអនុ អាវដ្ដេតីតិ អនាវដ្ដនា. អាភុជតីតិ អាភោគោ. ភវង្គារម្មណតោ អញ្ញំ អារម្មណំ សមន្នាហរតីតិ សមន្នាហារោ. តទេវារម្មណំ អត្តានំ អនុពន្ធិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ មនសិករោតីតិ មនសិការោ. ករោតីតិ ឋបេតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ អនុបាយមនសិការោ ឧប្បថមនសិការលក្ខណោ អយោនិសោមនសិការោ នាម វុច្ចតិ. តស្ស វសេន បុគ្គលោ ទុក្ខាទីនិ សច្ចានិ យាថាវតោ អាវជ្ជិតុំ ន សក្កោតិ.

កុម្មគ្គសេវនានិទ្ទេសេ យំ កុម្មគ្គំ សេវតោ សេវនា កុម្មគ្គសេវនាតិ វុច្ចតិ, តំ ទស្សេតុំ តត្ថ កតមោ កុម្មគ្គោតិ ទុតិយបុច្ឆា កតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.