១. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

៧០៣. ឥទានិ តទនន្តរេ សិក្ខាបទវិភង្គេ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. សិក្ខាបទានីតិ សិក្ខិតព្ពបទានិ; សិក្ខាកោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ. អបិច ឧបរិ អាគតា សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា សិក្ខិតព្ពតោ សិក្ខា. បញ្ចសុ បន សីលង្គេសុ យំកិញ្ចិ អង្គំ តាសំ សិក្ខានំ បតិដ្ឋានដ្ឋេន បទន្តិ សិក្ខានំ បទត្តា សិក្ខាបទានិ. បាណាតិបាតាតិ បាណស្ស អតិបាតា ឃាតនា មារណាតិ អត្ថោ. វេរមណីតិ វិរតិ. អទិន្នាទានាតិ អទិន្នស្ស អាទានា; បរបរិគ្គហិតស្ស ហរណាតិ អត្ថោ. កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ. មិច្ឆាចារាតិ កិលេសកាមវសេន លាមកាចារា. មុសាវាទាតិ អភូតវាទតោ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានាតិ ឯត្ថ សុរាតិ បិដ្ឋសុរា, បូវសុរា, ឱទនសុរា, កិណ្ណបក្ខិត្តា, សម្ភារសំយុត្តាតិ បញ្ច សុរា. មេរយន្តិ បុប្ផាសវោ, ផលាសវោ, គុឡាសវោ, មធ្វាសវោ, សម្ភារសំយុត្តោតិ បញ្ច អាសវា. តទុភយម្បិ មទនីយដ្ឋេន មជ្ជំ. យាយ ចេតនាយ តំ បិវន្តិ, សា បមាទការណត្តា បមាទដ្ឋានំ; តស្មា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា. អយំ តាវេត្ថ មាតិកានិក្ខេបស្ស អត្ថោ.

៧០៤. បទភាជនីយេ បន យស្មិំ សមយេ កាមាវចរន្តិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ. យស្មា បន ន កេវលំ វិរតិយេវ សិក្ខាបទំ, ចេតនាបិ សិក្ខាបទមេវ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ ទុតិយនយោ ទស្សិតោ. យស្មា ច ន កេវលំ ឯតេយេវ ទ្វេ ធម្មា សិក្ខាបទំ, ចេតនាសម្បយុត្តា បន បរោបណ្ណាសធម្មាបិ សិក្ខិតព្ពកោដ្ឋាសតោ សិក្ខាបទមេវ, តស្មា តតិយនយោបិ ទស្សិតោ.

តត្ថ ទុវិធំ សិក្ខាបទំ បរិយាយសិក្ខាបទំ និប្បរិយាយសិក្ខាបទញ្ច. តត្ថ វិរតិ និប្បរិយាយសិក្ខាបទំ. សា ហិ ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណី’’តិ បាឡិយំ អាគតា, នោ ចេតនា. វិរមន្តោ ច តាយ ឯវ តតោ តតោ វិរមតិ, ន ចេតនាយ. ចេតនំ បន អាហរិត្វា ទស្សេសិ. តថា សេសចេតនាសម្បយុត្តធម្មេ. វីតិក្កមកាលេ ហិ វេរចេតនា ទុស្សីល្យំ នាម. តស្មា សា វិរតិកាលេបិ សុសីល្យវសេន វុត្តា. ផស្សាទយោ តំសម្បយុត្តត្តា គហិតាតិ.

ឥទានិ ឯតេសុ សិក្ខាបទេសុ ញាណសមុត្តេជនត្ថំ ឥមេសំ បាណាតិបាតាទីនំ ធម្មតោ, កោដ្ឋាសតោ, អារម្មណតោ, វេទនាតោ, មូលតោ, កម្មតោ, សាវជ្ជតោ, បយោគតោ ច វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ‘ធម្មតោ’តិ បញ្ចបេតេ បាណាតិបាតាទយោ ចេតនាធម្មាវ ហោន្តិ. ‘កោដ្ឋាសតោ’ បញ្ចបិ កម្មបថា ឯវ.

‘អារម្មណតោ’ បាណាតិបាតោ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណោ. អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណំ វា សង្ខារារម្មណំ វា. មិច្ឆាចារោ ឥត្ថិបុរិសារម្មណោ. មុសាវាទោ សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា. សុរាបានំ សង្ខារារម្មណំ.

‘វេទនាតោ’ បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនោ. អទិន្នាទានំ តិវេទនំ. តញ្ហិ ហដ្ឋតុដ្ឋស្ស អទិន្នំ អាទិយតោ សុខវេទនំ ហោតិ, ភីតកាលេ ទុក្ខវេទនំ, មជ្ឈត្តស្ស ហុត្វា គណ្ហតោ អទុក្ខមសុខវេទនំ. មិច្ឆាចារោ សុខវេទនោ វា អទុក្ខមសុខវេទនោ វា. មុសាវាទោ អទិន្នាទានំ វិយ តិវេទនោ. សុរាបានំ សុខមជ្ឈត្តវេទនំ.

‘មូលតោ’ បាណាតិបាតោ ទោសមោហមូលោ. អទិន្នាទានំ កិញ្ចិកាលេ លោភមោហមូលំ, កិញ្ចិកាលេ ទោសមោហមូលំ. មិច្ឆាចារោ លោភមោហមូលោ. មុសាវាទោ កិញ្ចិកាលេ លោភមោហមូលោ, កិញ្ចិកាលេ ទោសមោហមូលោ. សុរាបានំ លោភមោហមូលំ.

‘កម្មតោ’ មុសាវាទោ ចេត្ថ វចីកម្មំ. សេសា កាយកម្មមេវ.

‘សាវជ្ជតោ’ បាណាតិបាតោ អត្ថិ អប្បសាវជ្ជោ, អត្ថិ មហាសាវជ្ជោ. តថា អទិន្នាទានាទីនិ. តេសំ នានាករណំ ហេដ្ឋា ទស្សិតមេវ.

អយំ បន អបរោ នយោ – កុន្ថកិបិល្លិកស្ស ហិ វធោ អប្បសាវជ្ជោ, តតោ មហន្តតរស្ស មហាសាវជ្ជោ; សោបិ អប្បសាវជ្ជោ, តតោ មហន្តតរាយ សកុណិកាយ មហាសាវជ្ជោ; តតោ គោធាយ, តតោ សសកស្ស, តតោ មិគស្ស, តតោ គវយស្ស, តតោ អស្សស្ស, តតោ ហត្ថិស្ស វធោ មហាសាវជ្ជោ, តតោបិ ទុស្សីលមនុស្សស្ស, តតោ គោរូបសីលកមនុស្សស្ស, តតោ សរណគតស្ស, តតោ បញ្ចសិក្ខាបទិកស្ស, តតោ សាមណេរស្ស, តតោ បុថុជ្ជនភិក្ខុនោ, តតោ សោតាបន្នស្ស, តតោ សកទាគាមិស្ស, តតោ អនាគាមិស្ស, តតោ ខីណាសវស្ស វធោ អតិមហាសាវជ្ជោយេវ.

អទិន្នាទានំ ទុស្សីលស្ស សន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, តតោ គោរូបសីលកស្ស សន្តកេ មហាសាវជ្ជំ; តតោ សរណគតស្ស, តតោ បញ្ចសិក្ខាបទិកស្ស, តតោ សាមណេរស្ស, តតោ បុថុជ្ជនភិក្ខុនោ, តតោ សោតាបន្នស្ស, តតោ សកទាគាមិស្ស, តតោ អនាគាមិស្ស សន្តកេ មហាសាវជ្ជំ, តតោ ខីណាសវស្ស សន្តកេ អតិមហាសាវជ្ជំយេវ.

មិច្ឆាចារោ ទុស្សីលាយ ឥត្ថិយា វីតិក្កមេ អប្បសាវជ្ជោ, តតោ គោរូបសីលកាយ មហាសាវជ្ជោ; តតោ សរណគតាយ, បញ្ចសិក្ខាបទិកាយ, សាមណេរិយា, បុថុជ្ជនភិក្ខុនិយា, សោតាបន្នាយ, សកទាគាមិនិយា, តតោ អនាគាមិនិយា វីតិក្កមេ មហាសាវជ្ជោ, ខីណាសវាយ បន ភិក្ខុនិយា ឯកន្តមហាសាវជ្ជោវ.

មុសាវាទោ កាកណិកមត្តស្ស អត្ថាយ មុសាកថនេ អប្បសាវជ្ជោ, តតោ អឌ្ឍមាសកស្ស, មាសកស្ស, បញ្ចមាសកស្ស, អឌ្ឍកហាបណស្ស, កហាបណស្ស, តតោ អនគ្ឃនិយភណ្ឌស្ស អត្ថាយ មុសាកថនេ មហាសាវជ្ជោ, មុសា កថេត្វា បន សង្ឃំ ភិន្ទន្តស្ស ឯកន្តមហាសាវជ្ជោវ.

សុរាបានំ បសតមត្តស្ស បានេ អប្បសាវជ្ជំ, អញ្ជលិមត្តស្ស បានេ មហាសាវជ្ជំ; កាយចាលនសមត្ថំ បន ពហុំ បិវិត្វា គាមឃាតនិគមឃាតកម្មំ ករោន្តស្ស ឯកន្តមហាសាវជ្ជមេវ.

បាណាតិបាតញ្ហិ បត្វា ខីណាសវស្ស វធោ មហាសាវជ្ជោ; អទិន្នាទានំ បត្វា ខីណាសវសន្តកស្ស ហរណំ, មិច្ឆាចារំ បត្វា ខីណាសវាយ ភិក្ខុនិយា វីតិក្កមនំ, មុសាវាទំ បត្វា មុសាវាទេន សង្ឃភេទោ, សុរាបានំ បត្វា កាយចាលនសមត្ថំ ពហុំ បិវិត្វា គាមនិគមឃាតនំ មហាសាវជ្ជំ. សព្ពេហិបិ បនេតេហិ មុសាវាទេន សង្ឃភេទនមេវ មហាសាវជ្ជំ. តញ្ហិ កប្បំ និរយេ បាចនសមត្ថំ មហាកិព្ពិសំ.

‘បយោគតោ’តិ បាណាតិបាតោ សាហត្ថិកោបិ ហោតិ អាណត្តិកោបិ. តថា អទិន្នាទានំ. មិច្ឆាចារមុសាវាទសុរាបានានិ សាហត្ថិកានេវាតិ.

ឯវមេត្ថ បាណាតិបាតាទីនំ ធម្មាទិវសេន វិនិច្ឆយំ ញត្វា បាណាតិបាតា វេរមណីតិអាទីនម្បិ ធម្មតោ, កោដ្ឋាសតោ, អារម្មណតោ, វេទនាតោ, មូលតោ, កម្មតោ, ខណ្ឌតោ, សមាទានតោ, បយោគតោ ច វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ‘ធម្មតោ’តិ បរិយាយសីលវសេន បដិបាដិយា បញ្ច ចេតនាធម្មាវ. ‘កោដ្ឋាសតោ’តិ បញ្ចបិ កម្មបថា ឯវ. ‘អារម្មណតោ’តិ បាណាតិបាតា វេរមណី បរស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារម្មណំ កត្វា អត្តនោ វេរចេតនាយ វិរមតិ. ឥតរាសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពាបិ ហិ ឯតា វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា វេរចេតនាហិយេវ វិរមន្តិ. ‘វេទនាតោ’តិ សព្ពាបិ សុខវេទនា វា ហោន្តិ មជ្ឈត្តវេទនា វា. ‘មូលតោ’តិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសអមោហមូលា ហោន្តិ, ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសមូលា ហោន្តិ. ‘កម្មតោ’តិ មុសាវាទា វេរមណីយេវេត្ថ វចីកម្មំ; សេសា កាយកម្មំ. ‘ខណ្ឌតោ’តិ គហដ្ឋា យំ យំ វីតិក្កមន្តិ, តំ តទេវ ខណ្ឌំ ហោតិ ភិជ្ជតិ, អវសេសំ ន ភិជ្ជតិ. កស្មា? គហដ្ឋា ហិ អនិពទ្ធសីលា ហោន្តិ, យំ យំ សក្កោន្តិ តំ តទេវ គោបេន្តិ. សាមណេរានំ បន ឯកស្មិំ វីតិក្កមន្តេ សព្ពានិ ភិជ្ជន្តិ. ន កេវលញ្ច ឯតានិ, សេសសីលានិបិ ភិជ្ជន្តិយេវ. តេសំ បន វីតិក្កមោ ទណ្ឌកម្មវត្ថុកោ. ‘បុន ឯវរូបំ ន ករិស្សាមី’តិ ទណ្ឌកម្មេ កតេ សីលំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ. ‘សមាទានតោ’តិ សយមេវ ‘បញ្ច សីលានិ អធិដ្ឋហាមី’តិ អធិដ្ឋហន្តេនបិ, បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ សមាទិយន្តេនបិ សមាទិណ្ណានិ ហោន្តិ. អញ្ញស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា ‘បញ្ច សីលានិ សមាទិយាមី’តិ សមាទិយន្តេនបិ, បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ សមាទិយន្តេនបិ សមាទិន្នានេវ ហោន្តិ. ‘បយោគតោ’ សព្ពានិបិ សាហត្ថិកបយោគានេវាតិ វេទិតព្ពានិ.

៧១២. ឥទានិ យាសំ សិក្ខានំ កោដ្ឋាសភាវេន ឥមានិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ វុត្តានិ, តានិ ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា សិក្ខាតិ អយំ សិក្ខាវារោ អារទ្ធោ. តត្ថ យស្មា សព្ពេបិ ចតុភូមកកុសលា ធម្មា សិក្ខិតព្ពភាវតោ សិក្ខា, តស្មា តេ ទស្សេតុំ យស្មិំ សមយេ កាមាវចរន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហេដ្ឋា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ (ធ. ស. ១) វុត្តនយេនេវ បាឡិំ វិត្ថារេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥធ បន មុខមត្តមេវ ទស្សិតន្តិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា.