១. និស្សយវគ្គោ

១-៦. កិមត្ថិយសុត្តាទិវណ្ណនា

១-៦. ឯកាទសកនិបាតស្ស បឋមាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ. កេវលញ្ចេត្ថ អាទិតោ បញ្ចសុ និព្ពិទាវិរាគំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ឯកាទសង្គានិ កតានិ. ឆដ្ឋេ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អធិកំ.

៧-៨. បឋមសញ្ញាសុត្តាទិវណ្ណនា

៧-៨. សត្តមេ អត្ថេន អត្ថោតិ អត្ថេន សទ្ធិមត្ថោ. ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនន្តិ ព្យញ្ជនេន សទ្ធិំ ព្យញ្ជនំ. សំសន្ទិស្សតីតិ សម្បវត្តិស្សតិ. សមេស្សតីតិ សមានំ ភវិស្សតិ. ន វិគ្គយ្ហិស្សតីតិ ន វិរជ្ឈិស្សតិ. អគ្គបទស្មិន្តិ និព្ពានេ. អដ្ឋមេ បច្ចវេក្ខណា កថិតា.

៩. សទ្ធសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ ទោណិយា ពទ្ធោតិ យវសស្សទោណិយា សមីបេ ពទ្ធោ. អន្តរំ ករិត្វាតិ អព្ភន្តរេ កត្វា. ឈាយតីតិ ចិន្តេតិ. បជ្ឈាយតីតិ ឥតោ ចិតោ ច នានប្បការកំ ឈាយតិ. និជ្ឈាយតីតិ និរន្តរវសេន និពទ្ធំ ឈាយតិ. បថវិម្បិ និស្សាយ ឈាយតីតិ សមាបត្តិយំ សនិកន្តិកវសេនេតំ វុត្តំ. សមាបត្តិយញ្ហិ សនិកន្តិកត្តា ឯស ខឡុង្កោ នាម កតោ. អាបាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

កថញ្ច សទ្ធ អាជានីយឈាយិតំ ហោតីតិ កថំ ការណាការណំ ជានន្តស្ស សិន្ធវស្ស ឈាយិតំ ហោតិ. យថា ឥណន្តិអាទីសុ ឥណសទិសំ ពន្ធនសទិសំ ធនជានិសទិសំ កលិសង្ខាតមហាបរាធសទិសញ្ច កត្វា អត្តនោ អភិមុខស្ស បតោទស្ស អជ្ឈោហរណសង្ខាតំ បតនំ វិបស្សតីតិ អត្ថោ. នេវ បថវិំ និស្សាយ ឈាយតីតិ សមាបត្តិសុខនិកន្តិយា អភាវេន បថវិអារម្មណាយ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានសញ្ញាយ ន ឈាយតិ, និយន្តិយា អភាវេនេវ សោ អាជានីយោ នាម ហោតីតិ. ឈាយតិ ច បនាតិ និព្ពានារម្មណាយ ផលសមាបត្តិយា ឈាយតិ. បថវិយំ បថវិសញ្ញា វិភូតា ហោតីតិ បថវារម្មណេ ឧប្បន្នា ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានសញ្ញា វិភូតា បាកដា ហោតិ. ‘‘វិភូតា, ភន្តេ, រូបសញ្ញា អវិភូតា អដ្ឋិកសញ្ញា’’តិ ឥមស្មិញ្ហិ សុត្តេ សមតិក្កមស្ស អត្ថិតាយ វិភូតតា វុត្តា, ឥធ បន វិបស្សនាវសេន អនិច្ចទុក្ខានត្តតោ ទិដ្ឋត្តា វិភូតា នាម ជាតា. អាបោសញ្ញាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេត្ថ ហេដ្ឋា វិយ សមាបត្តិវសេន សមតិក្កមំ អវត្វា វិបស្សនាចារវសេន សមតិក្កមោ វុត្តោ. ឯវំ ឈាយីតិ ឯវំ វិបស្សនាបដិបាដិយា អាគន្ត្វា ឧប្បាទិតាយ ផលសមាបត្តិយា ឈាយន្តោ.

១០. មោរនិវាបសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ អច្ចន្តនិដ្ឋោតិ អន្តំ អតីតត្តា អច្ចន្តសង្ខាតំ អវិនាសធម្មំ និព្ពានំ និដ្ឋា អស្សាតិ អច្ចន្តនិដ្ឋោ. ឥមិនា នយេន សេសបទានិ វេទិតព្ពានិ. ជនេតស្មិន្តិ ជនិតស្មិំ, បជាយាតិ អត្ថោ. យេ គោត្តបដិសារិនោតិ យេ ជនា តស្មិំ គោត្តេ បដិសរន្តិ ‘‘អហំ គោតមោ, អហំ កស្សបោ’’តិ, តេសុ លោកេ គោត្តបដិសារីសុ ខត្តិយោ សេដ្ឋោ. អនុមតា មយាតិ មម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទេត្វា ទេសិតា មយា អនុញ្ញាតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

និស្សយវគ្គោ បឋមោ.

២. អនុស្សតិវគ្គោ

១-២. មហានាមសុត្តទ្វយវណ្ណនា

១១-១២. ទុតិយស្ស បឋមេ នានាវិហារេហិ វិហរតន្តិ គិហីនំ និពទ្ធោ ឯកោ វិហារោ នាម នត្ថិ, តស្មា អម្ហាកំ អនិពទ្ធវិហារេន វិហរន្តានំ កេន វិហារេន កតរេន និពទ្ធវិហារេន វិហាតព្ពន្តិ បុច្ឆតិ. អារាធកោតិ សម្បាទកោ បរិបូរកោ. ធម្មសោតសមាបន្នោ ពុទ្ធានុស្សតិំ ភាវេតីតិ ធម្មសោតសមាបន្នោ ហុត្វា ពុទ្ធានុស្សតិំ ភាវេតិ. ទុតិយេ គិលានា វុដ្ឋិតោតិ គិលានោ ហុត្វា វុដ្ឋិតោ.

៣. នន្ទិយសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ កល្យាណមិត្តេតិ សុមិត្តេ. ឯវមេត្ថ កល្យាណមិត្តវសេន សង្ឃានុស្សតិ កថិតា. កពឡីការាហារភក្ខានន្តិ កាមាវចរទេវានំ. អសមយវិមុត្តោតិ អសមយវិមុត្តិយា វិមុត្តោ ខីណាសវោ.

៤. សុភូតិសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ កោ នាមាយំ សុភូតី ភិក្ខូតិ ជានន្តោបិ សត្ថា កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ បុច្ឆតិ. សុទត្តស្ស ឧបាសកស្ស បុត្តោតិ អនាថបិណ្ឌិកំ សន្ធាយាហ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស ហិ បុត្តោ អត្តនោ ចូឡបិតុ សន្តិកេ បព្ពជិតោ, អថ នំ សុភូតិត្ថេរោ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. សទ្ធាបទានេសូតិ សទ្ធានំ បុគ្គលានំ អបទានេសុ លក្ខណេសុ.

៥. មេត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ សុខំ សុបតីតិ យថា សេសជនា សម្បរិវត្តមានា កាកច្ឆមានា ទុក្ខំ សុបន្តិ, ឯវំ អសុបិត្វា សុខំ សុបតិ. និទ្ទំ ឱក្កមន្តោបិ សមាបត្តិំ សមាបន្នោ វិយ ហោតិ. សុខំ បដិពុជ្ឈតីតិ យថា អញ្ញេ និត្ថុនន្តា វិជម្ភមានា សម្បរិវត្តន្តា ទុក្ខំ បដិពុជ្ឈន្តិ, ឯវំ អប្បដិពុជ្ឈិត្វា វិកសមានំ វិយ បទុមំ សុខំ និព្ពិការោ បដិពុជ្ឈតិ. ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតីតិ សុបិនំ បស្សន្តោបិ ភទ្ទកមេវ សុបិនំ បស្សតិ, ចេតិយំ វន្ទន្តោ វិយ បូជំ ករោន្តោ វិយ ច ធម្មំ សុណន្តោ វិយ ច ហោតិ. យថា បនញ្ញេ អត្តានំ ចោរេហិ សម្បរិវារិតំ វិយ វាឡេហិ ឧបទ្ទុតំ វិយ បបាតេ បតន្តំ វិយ ច បស្សន្តិ, ន ឯវំ បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ.

មនុស្សានំ បិយោ ហោតីតិ ឧរេ អាមុក្កមុត្តាហារោ វិយ សីសេ បិឡន្ធិតមាលា វិយ ច មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ. អមនុស្សានំ បិយោ ហោតីតិ យថេវ មនុស្សានំ, អមនុស្សានម្បិ បិយោ ហោតិ វិសាខត្ថេរោ វិយ. វត្ថុ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៥៨) មេត្តាកម្មដ្ឋាននិទ្ទេសេ វិត្ថារិតមេវ. ទេវតា រក្ខន្តីតិ បុត្តមិវ មាតាបិតរោ ទេវតា រក្ខន្តិ. នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតីតិ មេត្តាវិហារិស្ស កាយេ ឧត្តរាយ ឧបាសិកាយ វិយ អគ្គិ វា, សំយុត្តភាណកចូឡសីវត្ថេរស្សេវ វិសំ វា, សំកិច្ចសាមណេរស្សេវ សត្ថំ វា ន កមតិ នប្បវិសតិ, នាស្ស កាយំ វិកោបេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធេនុវត្ថុម្បិ ចេត្ថ កថយន្តិ. ឯកា កិរ ធេនុ វច្ឆកស្ស ខីរធារំ មុញ្ចមានា អដ្ឋាសិ. ឯកោ លុទ្ទកោ ‘‘តំ វិជ្ឈិស្សាមី’’តិ ហត្ថេន សម្បរិវត្តេត្វា ទីឃទណ្ឌំ សត្តិំ មុញ្ចិ. សា តស្សា សរីរំ អាហច្ច តាលបណ្ណំ វិយ វដ្ដមានា គតា, នេវ ឧបចារពលេន ន អប្បនាពលេន, កេវលំ វច្ឆកេ ពលវហិតចិត្តតាយ. ឯវំ មហានុភាវា មេត្តា.

តុវដំ ចិត្តំ សមាធិយតីតិ មេត្តាវិហារិនោ ខិប្បមេវ ចិត្តំ សមាធិយតិ, នត្ថិ តស្ស ទន្ធាយិតត្តំ. មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតីតិ ពន្ធនា បវុត្តតាលបក្កំ វិយ ចស្ស វិប្បសន្នវណ្ណំ មុខំ ហោតិ. អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតីតិ មេត្តាវិហារិនោ សម្មោហមរណំ នាម នត្ថិ, អសម្មូឡ្ហោ បន និទ្ទំ ឱក្កមន្តោ វិយ កាលំ ករោតិ. ឧត្តរិ អប្បដិវិជ្ឈន្តោតិ មេត្តាសមាបត្តិតោ ឧត្តរិ អរហត្តំ អធិគន្តុំ អសក្កោន្តោ ឥតោ ចវិត្វា សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ ព្រហ្មលោកំ ឧបបជ្ជតីតិ.

៦. អដ្ឋកនាគរសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ ទសមោតិ ជាតិគោត្តវសេន ចេវ សារបត្តកុលគណនាយ ច ទសមេ ឋានេ គណីយតិ, តេនស្ស ទសមោត្វេវ នាមំ ជាតំ. អដ្ឋកនាគរោតិ អដ្ឋកនគរវាសី. កុក្កុដារាមេតិ កុក្កុដសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ.

តេន ភគវតា…បេ… សម្មទក្ខាតោតិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ សោ ភគវា សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តេន ភគវតា តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយំ ជានតា, ហត្ថតលេ ឋបិតំ អាមលកំ វិយ សព្ពញេយ្យធម្មេ បស្សតា, អបិច បុព្ពេនិវាសាទីហិ ជានតា, ទិព្ពេន ចក្ខុនា បស្សតា, តីហិ វា វិជ្ជាហិ ឆហិ វា បន អភិញ្ញាហិ ជានតា, សព្ពត្ថ អប្បដិហតេន សមន្តចក្ខុនា បស្សតា, សព្ពធម្មជាននសមត្ថាយ បញ្ញាយ ជានតា, សព្ពសត្តានំ ចក្ខុវិសយាតីតានិ តិរោកុដ្ដាទិគតានិ ចាបិ រូបានិ អតិវិសុទ្ធេន មំសចក្ខុនា វា បស្សតា, អត្តហិតសាធិកាយ សមាធិបទដ្ឋានាយ បដិវេធបញ្ញាយ ជានតា, បរហិតសាធិកាយ ករុណាបទដ្ឋានាយ ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតា, អន្តរាយិកធម្មេ វា ជានតា, និយ្យានិកធម្មេ បស្សតា, អរីនំ ហតត្តា អរហតា, សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯវំ ចតុវេសារជ្ជវសេន ចតូហិ ការណេហិ ថោមិតេន អត្ថិ នុ ខោ ឯកោ ធម្មោ អក្ខាតោតិ.

អភិសង្ខតន្តិ កតំ ឧប្បាទិតំ. អភិសញ្ចេតយិតន្តិ ចេតយិតំ កប្បយិតំ. សោ តត្ថ ឋិតោតិ សោ តស្មិំ សមថវិបស្សនាធម្មេ ឋិតោ. ធម្មរាគេន ធម្មនន្ទិយាតិ បទទ្វយេនបិ សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគោ វុត្តោ. សមថវិបស្សនាសុ ហិ សព្ពេន សព្ពំ ឆន្ទរាគំ បរិយាទិយិតុំ សក្កោន្តោ អរហា ហោតិ, អសក្កោន្តោ អនាគាមី ហោតិ. សោ សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគស្ស អប្បហីនត្តា ចតុត្ថជ្ឈានចេតនាយ សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តតិ. អយំ អាចរិយានំ សមានត្ថកថា.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘‘តេនេវ ធម្មរាគេនាតិ វចនតោ អកុសលេន សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តតី’’តិ. សោ ‘‘សុត្តំ អាហរាហី’’តិ វត្តព្ពោ. អទ្ធា អញ្ញំ អបស្សន្តោ ឥទមេវ អាហរិស្សតិ. តតោ វត្តព្ពោ ‘‘កិម្បនិទំ សុត្តំ នីតត្ថំ, ឧទាហុ នេយ្យត្ថ’’ន្តិ. អទ្ធា ‘‘នីតត្ថ’’ន្តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ – ឯវំ សន្តេ អនាគាមិផលត្ថិកេន សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគោ កត្តព្ពោ ភវិស្សតិ, ឆន្ទរាគេ ឧប្បាទិតេ អនាគាមិផលំ បដិលទ្ធំ ភវិស្សតិ, មា ‘‘សុត្តំ មេ លទ្ធ’’ន្តិ យំ វា តំ វា ទីបេហិ. បញ្ហំ កថេន្តេន ហិ អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហេត្វា អត្ថរសំ បដិវិជ្ឈិត្វា កថេតុំ វដ្ដតិ. អកុសលេន ហិ សគ្គេ, កុសលេន ច អបាយេ បដិសន្ធិ នាម នត្ថិ. វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា –

‘‘ន, ភិក្ខវេ, លោភជេន កម្មេន, ទោសជេន កម្មេន, មោហជេន កម្មេន ទេវា បញ្ញាយន្តិ, មនុស្សា បញ្ញាយន្តិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ សុគតិយោ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, លោភជេន កម្មេន, ទោសជេន កម្មេន, មោហជេន កម្មេន និរយោ បញ្ញាយតិ, តិរច្ឆានយោនិ បញ្ញាយតិ, បេត្តិវិសយោ បញ្ញាយតិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោ’’តិ (អ. និ. ៦.៣៩) –

ឯវំ សញ្ញាបេតព្ពោ. សចេ សញ្ជានាតិ, សញ្ជានាតុ. នោ ចេ សញ្ជានាតិ, ‘‘គច្ឆ បាតោវ វិហារំ បវិសិត្វា យាគុំ បិវា’’តិ ឧយ្យោជេតព្ពោ.

អយំ ខោ, គហបតិ, ឯកធម្មោ អក្ខាតោតិ ឯកំ ធម្មំ បុច្ឆិតេន ‘‘អយម្បិ ឯកធម្មោ អក្ខាតោ, អយម្បិ ឯកធម្មោ អក្ខាតោ’’តិ ឯវំ បុច្ឆាវសេន កថិតត្តា ឯកាទសបិ ធម្មា ឯកធម្មោ នាម កតោ. អមតុប្បត្តិអត្ថេន វា សព្ពេបិ ឯកធម្មោតិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

និធិមុខំ គវេសន្តោតិ និធិំ បរិយេសន្តោ. សកិទេវាតិ ឯកប្បយោគេនេវ. កថំ បន ឯកប្បយោគេនេវ ឯកាទសន្នំ និធីនំ អធិគមោ ហោតីតិ? ឥធេកច្ចោ អរញ្ញេ ជីវិតវុត្តិំ គវេសមានោ ចរតិ. តមេនំ អញ្ញតរោ អត្ថចរកោ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភោ, ចរសី’’តិ បុច្ឆតិ. សោ ‘‘ជីវិតវុត្តិំ បរិយេសាមី’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘តេន ហិ សម្ម អាគច្ឆ, ឯតំ បាសាណំ បវដ្ដេហី’’តិ អាហ. សោ តំ បវដ្ដេត្វា ឧបរូបរិដ្ឋិតា វា កុច្ឆិយា កុច្ឆិំ អាហច្ច ឋិតា វា ឯកាទស កុម្ភិយោ បស្សតិ. ឯវំ ឯកប្បយោគេន ឯកាទសន្នំ អធិគមោ ហោតិ.

អាចរិយធនំ បរិយេសិស្សន្តីតិ អញ្ញតិត្ថិយា ហិ យស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ, តស្ស សិប្បុគ្គហណតោ បុរេ វា បច្ឆា វា អន្តរន្តរា វា គេហតោ នីហរិត្វា ធនំ ទេន្តិ. យេសំ គេហេ នត្ថិ, តេ ញាតិសភាគតោ បរិយេសន្តិ. យេសំ តម្បិ នត្ថិ, តេ សភាគតោ បរិយេសន្តិ. តថា អលភមានា ភិក្ខម្បិ ចរិត្វា ទេន្តិយេវ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

កិំ បនាហន្តិ ពាហិរកា តាវ អនិយ្យានិកេបិ សាសនេ សិប្បមត្តទាយកស្ស ធនំ បរិយេសន្តិ, អហំ បន ឯវំវិធេ និយ្យានិកសាសនេ ឯកាទសវិធំ អមតុប្បត្តិបដិបទំ ទេសេន្តស្ស អាចរិយស្ស បូជំ កិំ ន ករិស្សាមិ, ករិស្សាមិយេវាតិ វទតិ. បច្ចេកំ ទុស្សយុគេន អច្ឆាទេសីតិ ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកេកំ ទុស្សយុគំ អទាសីតិ អត្ថោ. សមុទាចារវចនំ បនេត្ថ ឯវរូបំ ហោតិ, តស្មា អច្ឆាទេសីតិ វុត្តំ. បញ្ចសតំ វិហារន្តិ បញ្ចសតគ្ឃនិកំ បណ្ណសាលំ ការេសីតិ អត្ថោ.

៧. គោបាលសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ តិស្សោ កថា ឯកនាឡិកា ចតុរស្សា និសិន្នវត្តិកាតិ. តត្ថ បាឡិំ វត្វា ឯកេកស្ស បទស្ស អត្ថកថនំ ឯកនាឡិកា នាម. អបណ្ឌិតគោបាលកំ ទស្សេត្វា, អបណ្ឌិតភិក្ខុំ ទស្សេត្វា, បណ្ឌិតគោបាលកំ ទស្សេត្វា, បណ្ឌិតភិក្ខុំ ទស្សេត្វាតិ ចតុក្កំ ពន្ធិត្វា កថនំ ចតុរស្សា នាម. អបណ្ឌិតគោបាលកំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនំ, អបណ្ឌិតភិក្ខុំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនំ, បណ្ឌិតគោបាលកំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនំ, បណ្ឌិតភិក្ខុំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនន្តិ អយំ និសិន្នវត្តិកា នាម. អយំ ឥធ សព្ពាចរិយានំ អាចិណ្ណា.

ឯកាទសហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហីតិ ឯកាទសហិ អគុណកោដ្ឋាសេហិ. គោគណន្តិ គោមណ្ឌលំ. បរិហរិតុន្តិ បរិគ្គហេត្វា វិចរិតុំ. ផាតិំ កាតុន្តិ វឌ្ឍិំ អាបាទេតុំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. ន រូបញ្ញូ ហោតីតិ គណនតោ វា វណ្ណតោ វា រូបំ ន ជានាតិ. គណនតោ ន ជានាតិ នាម អត្តនោ គុន្នំ សតំ វា សហស្សំ វាតិ សង្ខ្យំ ន ជានាតិ, សោ គាវីសុ ហដាសុ វា បលាតាសុ វា គោគណំ គណេត្វា ‘‘អជ្ជ ឯត្តកា ន ទិស្សន្តី’’តិ ទ្វេ តីណិ គាមន្តរានិ វា អដវិំ វា វិចរន្តោ ន បរិយេសតិ. អញ្ញេសំ គាវីសុ អត្តនោ គោគណំ បវិដ្ឋាសុបិ គោគណំ គណេត្វា ‘‘ឥមា ឯត្តិកា គាវោ ន អម្ហាក’’ន្តិ យដ្ឋិយា បោថេត្វា ន នីហរតិ. តស្ស នដ្ឋា គាវិយោ នដ្ឋាវ ហោន្តិ. បរគាវិយោ គហេត្វា ចរតិ. គោសាមិកា ទិស្វា ‘‘អយំ ឯត្តកំ កាលំ អម្ហាកំ ធេនូ ទុហី’’តិ តជ្ជេត្វា អត្តនោ គាវិយោ គហេត្វា គច្ឆន្តិ. តស្ស គោគណោបិ បរិហាយតិ, បញ្ច គោរសបរិភោគតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ. វណ្ណតោ ន ជានាតិ នាម ‘‘ឯត្តិកា គាវី សេតា, ឯត្តិកា រត្តា, ឯត្តិកា កាឡា, ឯត្តិកា ឱទាតា, ឯត្តិកា កពរា, ឯត្តិកា នីលា’’តិ ន ជានាតិ. សោ គាវីសុ ហដាសុ វា បលាតាសុ វា…បេ… បញ្ចគោរសបរិភោគតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន លក្ខណកុសលោតិ គាវីនំ សរីរេ កតំ ធនុសត្តិសូលាទិភេទំ លក្ខណំ ន ជានាតិ. សោ គាវីសុ ហដាសុ វា បលាតាសុ វា ‘‘អជ្ជ អសុកលក្ខណា អសុកលក្ខណា ច គាវោ ន ទិស្សន្តី’’តិ…បេ… បញ្ចគោរសបរិភោគតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន អាសាដិកំ ហារេតាតិ គុន្នំ ខាណុកណ្ដកាទីហិ បហដដ្ឋានេសុ វណោ ហោតិ. តត្ថ នីលមក្ខិកា អណ្ឌកានិ ឋបេន្តិ, តេសំ អាសាដិកាតិ នាមំ. តានិ ទណ្ឌកេន អបនេត្វា ភេសជ្ជំ ទាតព្ពំ ហោតិ, ពាលោ គោបាលកោ តថា ន ករោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ន អាសាដិកំ ហារេតា ហោតី’’តិ. តស្ស គុន្នំ វណា វឌ្ឍន្តិ, គម្ភីរា ហោន្តិ, បាណកា កុច្ឆិំ បវិសន្តិ, គាវោ គេលញ្ញាភិភូតា នេវ យាវទត្ថំ តិណំ ខាទិតុំ ន បានីយំ បាតុំ សក្កោន្តិ. តត្ថ គុន្នំ ខីរំ ឆិជ្ជតិ, គោណានំ ជវោ ហាយតិ, ឧភយេសម្បិ ជីវិតន្តរាយោ ហោតិ. ឯវមស្ស គោគណោបិ បរិហាយតិ…បេ… បញ្ចគោរសតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតីតិ គុន្នំ វុត្តនយេនេវ សញ្ជាតោ វណោ ភេសជ្ជំ ទត្វា វាកេន វា ចីរកេន វា ពន្ធិត្វា បដិច្ឆាទេតព្ពោ ហោតិ. ពាលគោបាលកោ តំ ន ករោតិ. អថស្ស គុន្នំ វណេហិ យូសា បគ្ឃរន្តិ, តា អញ្ញមញ្ញំ និឃំសន្តិ. តេន អញ្ញេសម្បិ វណា ជាយន្តិ. ឯវំ គាវោ គេលញ្ញាភិភូតា នេវ យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន ធូមំ កត្តា ហោតីតិ អន្តោវស្សេ ឌំសមកសាទីនំ ឧស្សន្នកាលេ គោគណេ វជំ បវិដ្ឋេ តត្ថ តត្ថ ធូមោ កាតព្ពោ ហោតិ. អបណ្ឌិតគោបាលកោ តំ ន ករោតិ, គោគណោ សព្ពរត្តិំ ឌំសាទីហិ ឧបទ្ទុតោ និទ្ទំ អលភិត្វា បុនទិវសេ អរញ្ញេ តត្ថ តត្ថ រុក្ខមូលាទីសុ និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយតិ. នេវ យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន តិត្ថំ ជានាតីតិ តិត្ថម្បិ សមន្តិ វា វិសមន្តិ វា សគាហន្តិ វា និគ្គាហន្តិ វា ន ជានាតិ. សោ អតិត្ថេន គាវិយោ ឱតារេតិ. តាសំ វិសមតិត្ថេ បាសាណាទីនិ អក្កមន្តីនំ បាទា ភិជ្ជន្តិ. សគាហំ គម្ភីរំ តិត្ថំ ឱតិណ្ណេ កុម្ភីលាទយោ គាវោ គណ្ហន្តិ, ‘‘អជ្ជ ឯត្តិកា គាវោ នដ្ឋា, អជ្ជ ឯត្តិកា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជន្តិ. ឯវមស្ស គោ គណោបិ បរិហាយតិ…បេ… បញ្ចគោរសតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន បីតំ ជានាតីតិ បីតម្បិ អបីតម្បិ ន ជានាតិ. គោបាលកេន ហិ ‘‘ឥមាយ គាវិយា បីតំ, ឥមាយ ន បីតំ, ឥមាយ បានីយតិត្ថេ ឱកាសោ លទ្ធោ, ឥមាយ ន លទ្ធោ’’តិ ឯវំ បីតាបីតំ ជានិតព្ពំ ហោតិ. អយំ បន ទិវសភាគេ អរញ្ញេ គោគណំ រក្ខិត្វា ‘‘បានីយំ បាយេស្សាមី’’តិ នទិំ វា តឡាកំ វា ឱគាហេត្វា គច្ឆតិ. តត្ថ មហាឧសភា ច អនុសភា ច ពលវគាវិយោ ច ទុព្ពលានិ ចេវ មហល្លកានិ ច គោរូបានិ សិង្គេហិ វា ផាសុកាហិ វា បហរិត្វា អត្តនោ ឱកាសំ កត្វា ឩរុប្បមាណំ ឧទកំ បវិសិត្វា យថាកាមំ បិវន្តិ. អវសេសា ឱកាសំ អលភមានា តីរេ ឋត្វា កលលមិស្សកំ ឧទកំ បិវន្តិ វា អបីតា ឯវ វា ហោន្តិ. អថ សោ គោបាលកោ បិដ្ឋិយំ បហរិត្វា បុន អរញ្ញំ បវេសេតិ. តត្ថ អបីតា គាវិយោ បិបាសាយ សុស្សមានា យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ ន សក្កោន្តិ. តត្ថ គុន្នំ ខីរំ ឆិជ្ជតិ. គោណានំ ជវោ ហាយតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន វីថិំ ជានាតីតិ ‘‘អយំ មគ្គោ សមោ ខេមោ, អយំ វិសមោ សាសង្កោ សប្បដិភយោ’’តិ ន ជានាតិ. សោ សមំ ខេមំ មគ្គំ វជ្ជេត្វា គោគណំ ឥតរមគ្គំ បដិបាទេតិ. តត្ថ គាវោ សីហព្យគ្ឃាទីនំ គន្ធេន ចោរបរិស្សយេន ច អភិភូតា ភន្តមិគសប្បដិភាគា គីវំ ឧក្ខិបិត្វា តិដ្ឋន្តិ, នេវ យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទន្តិ, ន បានីយំ បិវន្តិ. តត្ថ គុន្នំ ខីរំ ឆិជ្ជតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន គោចរកុសលោ ហោតីតិ គោបាលកេន ហិ គោចរកុសលេន ភវិតព្ពំ, បញ្ចាហិកចារោ វា សត្តាហិកចារោ វា ជានិតព្ពោ. ឯកទិសាយ គោគណំ ចារេត្វា បុនទិវសេ តត្ថ ន ចារេតព្ពោ. មហតា ហិ គោគណេន ចិណ្ណដ្ឋានំ ភេរិតលំ វិយ សុទ្ធំ ហោតិ និត្តិណំ, ឧទកម្បិ អាលុលីយតិ. តស្មា បញ្ចមេ វា សត្តមេ វា ទិវសេ បុន តត្ថ ចារេតុំ វដ្ដតិ. ឯត្តកេន ហិ តិណម្បិ បដិវិរុហតិ, ឧទកម្បិ បសីទតិ, អយំ បន ឥមំ បញ្ចាហិកចារំ វា សត្តាហិកចារំ វា ន ជានាតិ, ទិវសេ ទិវសេ រក្ខិតដ្ឋានេយេវ រក្ខតិ. អថស្ស គោគណោ ហរិតតិណំ ន លភតិ, សុក្ខតិណំ ខាទន្តោ កលលមិស្សកំ ឧទកំ បិវតិ. តត្ថ គុន្នំ ខីរំ ឆិជ្ជតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

អនវសេសទោហី ច ហោតីតិ បណ្ឌិតគោបាលកេន ហិ យាវ វច្ឆកស្ស មំសលោហិតំ សណ្ឋាតិ, តាវ ឯកំ ទ្វេ ថនេ ឋបេត្វា សាវសេសទោហិនា ភវិតព្ពំ. អយំ វច្ឆកស្ស កិញ្ចិ អនវសេសេត្វា ទុហតិ. ខីរបកោ វច្ឆោ ខីរបិបាសាយ សុស្សតិ, សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ កម្បមានោ មាតុ បុរតោ បតិត្វា កាលំ ករោន្តិ. មាតា បុត្តកំ ទិស្វា, ‘‘មយ្ហំ បុត្តកោ អត្តនោ មាតុខីរំ បាតុំ ន លភតី’’តិ បុត្តសោកេន នេវ យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ ន បានីយំ បាតុំ សក្កោតិ, ថនេសុ ខីរំ ឆិជ្ជតិ. ឯវមស្ស គោគណោបិ បរិហាយតិ…បេ… បញ្ចគោរសតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

គុន្នំ បិតិដ្ឋានំ ករោន្តីតិ គោបិតរោ. គាវោ បរិណាយន្តិ យថារុចិំ គហេត្វា គច្ឆន្តីតិ គោបរិណាយកា. តេ ន អតិរេកបូជាយាតិ បណ្ឌិតោ ហិ គោបាលកោ ឯវរូបេ ឧសភេ អតិរេកបូជាយ បូជេតិ, បណីតំ គោភត្តំ ទេតិ, គន្ធបញ្ចង្គុលិកេហិ មណ្ឌេតិ, មាលំ បិឡន្ធេតិ, សិង្គេសុ សុវណ្ណរជតកោសកេ ច ធារេតិ, រត្តិំ ទីបំ ជាលេត្វា ចេលវិតានស្ស ហេដ្ឋា សយាបេតិ. អយំ បន តតោ ឯកសក្ការម្បិ ន ករោតិ. ឧសភា អតិរេកបូជំ អលភមានា គោគណំ ន រក្ខន្តិ, បរិស្សយំ ន វារេន្តិ. ឯវមស្ស គោគណោបិ បរិហាយតិ…បេ… បញ្ចគោរសតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ន រូបញ្ញូ ហោតីតិ ‘‘ចត្តារិ មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ រូបំ ទ្វីហាការេហិ ន ជានាតិ គណនតោ វា សមុដ្ឋានតោ វា. គណនតោ ន ជានាតិ នាម – ‘‘ចក្ខាយតនំ សោតាយតនំ ឃានាយតនំ ជិវ្ហាកាយរូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនំ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ អាកាសធាតុ អាបោធាតុ រូបស្ស លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតិ, ជរតា, រូបស្ស អនិច្ចតា, កពឡីការោ អាហារោ’’តិ (ធ. ស. ៦៥៧-៦៦៥) ឯវំ បាឡិយា អាគតា បញ្ចវីសតិ រូបកោដ្ឋាសាតិ ន ជានាតិ. សេយ្យថាបិ សោ គោបាលកោ គណនតោ គុន្នំ រូបំ ន ជានាតិ, តថូបមោ អយំ ភិក្ខុ. សោ គណនតោ រូបំ អជានន្តោ រូបំ បរិគ្គហេត្វា អរូបំ វវត្ថបេត្វា រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វា បច្ចយំ សល្លក្ខេត្វា លក្ខណំ អារោបេត្វា កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. សោ យថា តស្ស គោបាលកស្ស គោគណោ ន វឌ្ឍតិ, ឯវំ ឥមស្មិំ សាសនេ សីលសមាធិវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានេហិ ន វឌ្ឍតិ. យថា ច សោ គោបាលកោ បញ្ចហិ គោរសេហិ បរិពាហិរោ ហោតិ, ឯវមេវាយំ អសេខេន សីលក្ខន្ធេន អសេខេន សមាធិបញ្ញាវិមុត្តិ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេនាតិ បញ្ចហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

សមុដ្ឋានតោ ន ជានាតិ នាម – ‘‘ឯត្តកំ រូបំ ឯកសមុដ្ឋានំ, ឯត្តកំ ទ្វិសមុដ្ឋានំ, ឯត្តកំ តិសមុដ្ឋានំ, ឯត្តកំ ចតុសមុដ្ឋានំ, ឯត្តកំ នកុតោចិ សមុដ្ឋាតី’’តិ ន ជានាតិ. សេយ្យថាបិ សោ គោបាលកោ វណ្ណតោ គុន្នំ រូបំ ន ជានាតិ, តថូបមោ អយំ ភិក្ខុ. សោ សមុដ្ឋានតោ រូបំ អជានន្តោ រូបំ បរិគ្គហេត្វា…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន លក្ខណកុសលោ ហោតីតិ ‘‘កម្មលក្ខណោ ពាលោ, កម្មលក្ខណោ បណ្ឌិតោ’’តិ ឯវំ វុត្តំ កុសលាកុសលកម្មំ បណ្ឌិតពាលលក្ខណន្តិ ន ជានាតិ. សោ ឯវំ អជានន្តោ ពាលេ វជ្ជេត្វា បណ្ឌិតេ ន សេវតិ. ពាលេ វជ្ជេត្វា បណ្ឌិតេ អសេវន្តោ កប្បិយាកប្បិយំ កុសលាកុសលំ សាវជ្ជានវជ្ជំ គរុកលហុកំ សតេកិច្ឆាតេកិច្ឆំ ការណាការណំ ន ជានាតិ. តំ អជានន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ. សោ យថា តស្ស គោបាលកស្ស គោគណោ ន វឌ្ឍតិ, ឯវំ ឥមស្មិំ សាសនេ យថាវុត្តេហិ សីលាទីហិ ន វឌ្ឍតិ. សោ គោបាលកោ វិយ ច បញ្ចហិ គោរសេហិ, បញ្ចហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន អាសាដិកំ ហារេតា ហោតីតិ ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្ក’’ន្តិ ឯវំ វុត្តេ កាមវិតក្កាទយោ ន វិនោទេតិ. សោ ឥមំ អកុសលវិតក្កំ អាសាដិកំ អហារេត្វា វិតក្កវសិកោ ហុត្វា វិចរន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ. សោ យថា តស្ស គោបាលកស្ស…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតីតិ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតី’’តិអាទិនា នយេន សព្ពារម្មណេសុ និមិត្តំ គណ្ហន្តោ យថា សោ គោបាលកោ វណំ ន បដិច្ឆាទេតិ, ឯវំ សំវរំ ន សម្បាទេតិ. សោ វិវដទ្វារោ វិចរន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន ធូមំ កត្តា ហោតីតិ សោ គោបាលកោ ធូមំ វិយ ធម្មទេសនាធូមំ ន ករោតិ, ធម្មកថំ វា សរភញ្ញំ វា ឧបនិសិន្នកកថំ វា អនុមោទនំ វា ន ករោតិ, តតោ នំ មនុស្សា ‘‘ពហុស្សុតោ គុណវា’’តិ ន ជានន្តិ. តេ គុណាគុណំ អជានន្តោ ចតូហិ បច្ចយេហិ សង្គហំ ន ករោន្តិ. សោ បច្ចយេហិ កិលមមានោ ពុទ្ធវចនំ សជ្ឈាយំ កាតុំ វត្តបដិវត្តំ បូរេតុំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន តិត្ថំ ជានាតីតិ តិត្ថភូតេ ពហុស្សុតភិក្ខូ ន ឧបសង្កមតិ. អនុបសង្កមន្តោ ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ព្យញ្ជនំ កថំ រោបេតព្ពំ? ឥមស្ស ភាសិតស្ស កោ អត្ថោ? ឥមស្មិំ ឋានេ បាឡិ កិំ វទតិ? ឥមស្មិំ ឋានេ អត្ថោ កិំ ទីបេតី’’តិ ឯវំ ន បរិបុច្ឆតិ ន បរិបញ្ហតិ, ន ជានាបេតីតិ អត្ថោ. តស្ស តេ ឯវំ អបរិបុច្ឆិតា អវិវដញ្ចេវ ន វិវរន្តិ, ភាជេត្វា ន ទស្សេន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ន ឧត្តានិំ ករោន្តិ, អបាកដំ ន បាកដំ ករោន្តិ. អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសូតិ អនេកវិធាសុ កង្ខាសុ ឯកកង្ខម្បិ ន បដិវិនោទេន្តិ. កង្ខាយេវ ហិ កង្ខាឋានិយា ធម្មា នាម. តត្ថ ឯកំ កង្ខម្បិ ន នីហរន្តីតិ អត្ថោ. សោ ឯវំ ពហុស្សុតតិត្ថំ អនុបសង្កមិត្វា សកង្ខោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ. យថា វា សោ គោបាលកោ តិត្ថំ ន ជានាតិ, ឯវំ អយម្បិ ភិក្ខុ ធម្មតិត្ថំ ន ជានាតិ. អជានន្តោ អវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អាភិធម្មិកំ ឧបសង្កមិត្វា កប្បិយាកប្បិយំ បុច្ឆតិ, វិនយធរំ ឧបសង្កមិត្វា រូបារូបបរិច្ឆេទំ បុច្ឆតិ. តេ អវិសយេ បុដ្ឋា កថេតុំ ន សក្កោន្តិ. សោ អត្តនា សកង្ខោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន បីតំ ជានាតីតិ យថា សោ គោបាលកោ បីតាបីតំ ន ជានាតិ, ឯវំ ធម្មូបសញ្ហិតំ បាមោជ្ជំ ន ជានាតិ ន លភតិ. សវនមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុំ និស្សាយ អានិសំសំ ន វិន្ទតិ, ធម្មស្សវនគ្គំ គន្ត្វា សក្កច្ចំ ន សុណាតិ, និសិន្នោ និទ្ទាយតិ, កថំ កថេតិ, អញ្ញវិហិតកោ ហោតិ. សោ សក្កច្ចំ ធម្មំ អស្សុណន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន វីថិំ ជានាតីតិ សោ គោបាលកោ មគ្គាមគ្គំ វិយ ‘‘អយំ លោកិយោ, អយំ លោកុត្តរោ’’តិ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អជានន្តោ លោកិយមគ្គេ អភិនិវិសិត្វា លោកុត្តរំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន គោចរកុសលោ ហោតីតិ សោ គោបាលកោ បញ្ចាហិកសត្តាហិកចារេ វិយ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ‘‘ឥមេ លោកិយា, ឥមេ លោកុត្តរា’’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អជានន្តោ សុខុមដ្ឋានេសុ អត្តនោ ញាណំ ចរាបេត្វា លោកិយសតិបដ្ឋានេ អភិនិវិសិត្វា លោកុត្តរំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

អនវសេសទោហី ហោតីតិ បដិគ្គហណេ មត្តំ អជានន្តោ អនវសេសំ ទុហតិ. និទ្ទេសវារេ បនស្ស អភិហដ្ឋុំ បវារេន្តីតិ អភិហរិត្វា បវារេន្តិ. ឯត្ថ ទ្វេ អភិហារា វាចាភិហារោ ច, បច្ចយាភិហារោ ច. វាចាភិហារោ នាម មនុស្សា ភិក្ខុស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘វទេយ្យាថ, ភន្តេ, យេនត្ថោ’’តិ បវារេន្តិ. បច្ចយាភិហារោ នាម វត្ថាទីនិ វា សប្បិនវនីតផាណិតាទីនិ វា គហេត្វា ភិក្ខុស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ, យាវតកេន អត្ថោ’’តិ វទន្តិ. តត្រ ភិក្ខុ មត្តំ ន ជានាតីតិ ភិក្ខុ តេសុ បច្ចយេសុ បមាណំ ន ជានាតិ. ‘‘ទាយកស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, អត្តនោ ថាមោ វេទិតព្ពោ’’តិ ឥមិនា នយេន បមាណយុត្តកំ អគ្គហេត្វា យំ អាហរន្តិ, តំ សព្ពំ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. មនុស្សា វិប្បដិសារិនោ ន បុន អភិហរិត្វា បវារេន្តិ. សោ បច្ចយេហិ កិលមន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

តេ ន អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតីតិ សោ គោបាលកោ មហាឧសភេ វិយ ថេរេ ភិក្ខូ ឥមាយ អាវិ ចេវ រហោ ច មេត្តាកាយកម្មាទិកាយ អតិរេកបូជាយ ន បូជេតិ. តតោ ថេរា ‘‘ឥមេ អម្ហេសុ គរុចិត្តីការំ ន ករោន្តី’’តិ នវកេ ភិក្ខូ ទ្វីហិ សង្គហេហិ ន សង្គណ្ហន្តិ, នេវ ធម្មសង្គហេន សង្គណ្ហន្តិ, ន អាមិសសង្គហេន, ចីវរេន វា បត្តេន វា បត្តបរិយាបន្នេន វា វសនដ្ឋានេន វា កិលមន្តេបិ នប្បដិជគ្គន្តិ, បាឡិំ វា អដ្ឋកថំ វា ធម្មកថាពន្ធំ វា គុឡ្ហគន្ថំ វា ន សិក្ខាបេន្តិ. នវកា ថេរានំ សន្តិកា សព្ពសោ ឥមេ ទ្វេ សង្គហេ អលភមានា ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. យថា តស្ស គោបាលកស្ស គោគណោ ន វឌ្ឍតិ, ឯវំ សីលាទីហិ ន វឌ្ឍន្តិ. យថា ច សោ គោបាលកោ បញ្ចហិ គោរសេហិ, ឯវំ បញ្ចហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ បរិពាហិរា ហោន្តិ. សុក្កបក្ខោ កណ្ហបក្ខេ វុត្តវិបល្លាសវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពោ.

អនុស្សតិវគ្គោ ទុតិយោ.

មនោរថបូរណិយា អង្គុត្តរនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ឯកាទសកនិបាតស្ស សំវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច –

អាយាចិតោ សុមតិនា ថេរេន ភទន្តជោតិបាលេន;

កញ្ចិបុរាទីសុ មយា បុព្ពេ សទ្ធិំ វសន្តេន.

វរតម្ពបណ្ណិទីបេ មហាវិហារម្ហិ វសនកាលេបិ;

បាកំ គតេ វិយ ទុមេ វលញ្ជមានម្ហិ សទ្ធម្មេ.

បារំ បិដកត្តយសាគរស្ស គន្ត្វា ឋិតេន សុមតិនា;

បរិសុទ្ធាជីវេនាភិយាចិតោ ជីវកេនាបិ.

ធម្មកថាយ និបុណបរមនិកាយស្សដ្ឋកថំ អារទ្ធោ;

យមហំ ចិរកាលដ្ឋិតិមិច្ឆន្តោ សាសនវរស្ស.

សា ហិ មហាអដ្ឋកថាយ សារមាទាយ និដ្ឋិតា ឯសា;

ចតុនវុតិបរិមាណាយ បាឡិយា ភាណវារេហិ.

សព្ពាគមសំវណ្ណនមនោរថោ បូរិតោ ច មេ យស្មា;

ឯតាយ មនោរថបូរណីតិ នាមំ តតោ អស្សា.

ឯកូនសដ្ឋិមត្តោ វិសុទ្ធិមគ្គោបិ ភាណវារេហិ;

អត្ថប្បកាសនត្ថាយ អាគមានំ កតោ យស្មា.

តស្មា តេន សហាយំ គាថាគណនានយេន អដ្ឋកថា;

តីហាធិកទិយឌ្ឍសតំ វិញ្ញេយ្យា ភាណវារានំ.

តីហាធិកទិយឌ្ឍសតប្បមាណមិតិ ភាណវារតោ ឯសា;

សមយំ បកាសយន្តី មហាវិហារាធិវាសីនំ.

មូលដ្ឋកថាសារំ អាទាយ មយា ឥមំ ករោន្តេន;

យំ បុញ្ញមុបចិតំ តេន ហោតុ លោកោ សទា សុខិតោតិ.

បរមវិសុទ្ធសទ្ធាពុទ្ធិវីរិយប្បដិមណ្ឌិតេន សីលាចារជ្ជវមទ្ទវាទិគុណសមុទយសមុទិតេន សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហនសមត្ថេន បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតេន តិបិដកបរិយត្តិប្បភេទេ សាដ្ឋកថេ សត្ថុ សាសនេ អប្បដិហតញាណប្បភាវេន មហាវេយ្យាករណេន ករណសម្បត្តិជនិតសុខវិនិគ្គតមធុរោទារវចនលាវណ្ណយុត្តេន យុត្តមុត្តវាទិនា វាទីវរេន មហាកវិនា បភិន្នបដិសម្ភិទាបរិវារេ ឆឡភិញ្ញាទិប្បភេទគុណប្បដិមណ្ឌិតេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ សុប្បតិដ្ឋិតពុទ្ធីនំ ថេរានំ ថេរវំសប្បទីបានំ មហាវិហារវាសីនំ វំសាលង្ការភូតេន សុវិបុលវិសុទ្ធពុទ្ធិនា ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន កតា អយំ មនោរថបូរណី នាម អង្គុត្តរនិកាយដ្ឋកថា –

តាវ តិដ្ឋតុ លោកស្មិំ, លោកនិត្ថរណេសិនំ;

ទស្សេន្តី កុលបុត្តានំ, នយំ ចិត្តវិសុទ្ធិយា.

យាវ ពុទ្ធោតិ នាមម្បិ, សុទ្ធចិត្តស្ស តាទិនោ;

លោកម្ហិ លោកជេដ្ឋស្ស, បវត្តតិ មហេសិនោតិ.

មនោរថបូរណី នាម

អង្គុត្តរនិកាយ-អដ្ឋកថា សព្ពាការេន និដ្ឋិតា.