២៦. បញ្ចម្យ+វធិស្មា

បទត្ថាវធិស្មា បញ្ចមីវិភត្តិ ហោតិ.

សមេប្យ+បគមេ ទ្វិន្នំ, បុព្ពរូបា យ+ទច្ចុតំ;

វុច្ចតេ ត+ទបាទានំ, តំ ចលាចលតោ ទ្វិធា;

យថា+ស្សា ធាវតា បោសោ, បតោ, រុក្ខាផលន្តិ ច.

តត្ថ ចលាវធិ ធាវតា អស្សា បុរិសោ បតតិ, អចលាវធិ បព្ពតា ឱតរន្តិ វនចារកាតិ.

តញ្ច អវធិ វិសយក្រិយាវិសេសស្ស និទ្ទិដ្ឋត្តា និទ្ទិដ្ឋវិសយំ, យត្ថ អប អបគមនក្រិយំ ឧបាត្តំ=អជ្ឈាហដំ វិសយំ កត្វា បវត្តតិ, តំ ឧបាត្តំ. យំ កេនចិ គុណេន ឧក្កំសិយតិ, តំ អនុមេយ្យំ. យថា គាមា អបេន្តិ មុនយោ, នគរា និគ្គតោ រាជា, បាបា ចិត្តំ និវារេន្តិ. វលាហកា វិជ្ជោតតេ, កុសុលតោ បចតីតិ. ឯត្ថ ច វឡាហកា និក្ខម្ម, កុសុលតោ អបនេត្វាតិ ច បុព្ពក្រិយា អជ្ឈាហរីយតិ. មថុរា បាដលិបុត្តកេហិ អភិរូបាតិ អនុមីយតិ. វុត្តញ្ហិ –

និទ្ទិដ្ឋវិសយំ កិញ្ចិ, ឧបាត្តវិសយំ តថា;

អនុមេយ្យវិសយញ្ចេតិ, តិធា+ហុ អវធិំ ពុធាតិ.

ភយហេតុម្ហិ-ចោរា ភយំ ជាយតិ, តណ្ហាយ ជាយតិ ភយំ, បាបតោ ឧត្តសតិ, នត្ថិ សោកោ កុតោ ភយំ. អក្ខាតរិ-ឧបជ្ឈាយា សិក្ខំ គណ្ហាតិ, អាចរិយម្ហា អធីតោ សុណាតិ វា. ពុទ្ធស្មា បរាជេន្តិ អញ្ញតិត្ថិយា, បរាជិតា ភវន្តីត្យត្ថោ. ហិមវតា បភវតិ គង្គា, អចិរវតិយា បភវន្តិ កុន្នទិយោ. ឧរស្មា ជាតោ បុត្តោ, កម្មតោ ជាតំ ឥន្ទ្រិយំ, ឧបជ្ឈាយា អន្តរធាយតិ សិស្សោ, មាតាបិតូហិ អន្តរធារយតិ បុត្តោ, និលីយតីត្យត្ថោ. ទូរត្ថយោគេកីវទូរោ ឥតោ នឡការគាមោ, តតោ ហវេ ទូរតរំ វទន្តិ, គាមតោ នាតិទូរេ, អារកា តេ មោឃបុរិសា ឥមស្មា ធម្មវិនយា, អារកា តេហិ ភគវា ទូរតោវ នមស្សន្តិ, អទ្ទស ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. អន្តិកត្ថយោគេ-អន្តិកំ គាមា, អាសន្នំ គាមា, សមីបំ គាមា. បរិមាណេ-ឥតោ មថុរាយ ចតូសុ យោជនេសុ សំកស្សំ, រាជគហតោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្ថកេ សាវត្ថិ. កាលបរិមាណេ-ឥតោ ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ, ឥតោ វស្សសតសហស្សស្ស អច្ចយេន ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. បាសាទា សំកមេយ្យ, បាសាទំ អភិរុហិត្វា សំកមេយ្យាតិ អត្ថោ, តថា ហត្ថិក្ខន្ធា សំកមេយ្យ, អភិធម្មា បុច្ឆន្តិ, អភិធម្មំ សុត្វាតិ អត្ថោ, អាសនា វុដ្ឋហេយ្យ. ទិសត្ថវាចីហិ យោគេ-ឥតោ សា បុរិមា ទិសា, ឥតោ សា ទក្ខិណា ទិសា, អវីចិតោ យាវ ភវគ្គំ, ឧទ្ធំ បាទតលា, អធោ កេសមត្ថកា. វិភជនេ-យតោ បណីតតរោ វា វិសិដ្ឋតរោ វា នត្ថិ, អត្តទន្តោ តតោ វរំ, កិញ្ចាបិ ទានតោ សីលំ វរំ, តតោ មយា ពហុតរំ សុតំ, សីលមេវ សុតា សេយ្យោ. អារតិប្បយោគេ-អារតិ វិរតិ បាបា, បាណាតិបាតា វេរមណិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ, អប្បដិវិរតា មុសាវាទា. សុទ្ធត្ថយោគេ-លោភនីយេហិ ធម្មេហិ សុទ្ធោ, មាតុតោ ច បិតុតោ ច សុទ្ធោ អនុបក្កុដ្ឋោ. បមោចនត្ថយោគេ-បរិមុត្តោ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ, មុត្តោ+ស្មិ មារពន្ធនា, ន តេ មុច្ចន្តិ មច្ចុនា, មុត្តោ+ហំ+សព្ពបាសេហិ. វិវេចនេ-វិវិច្ចេវ កាមេហិ, វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ. បមាណត្ថេ-អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច យោជនំ, គម្ភីរតោ ច បុថុលតោ ច យោជនំ ចន្ទភាគាយ បរិមាណំ, បរិក្ខេបតោ នវយោជនសតបរិមាណោ មជ្ឈិមទេសោ. បុព្ពាទិយោគេ-បុព្ពេវ មេ ភិក្ខវេ សម្ពោធា, ឥតោ បុព្ពេ នាហោសិ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, តតោ អបរេន សមយេន. បញ្ហេ-កុតោ+សិ ត្វំ, កុតោ ភវំ, បាដលិបុត្តតោ. កិច្ឆា លទ្ធន្តិ គុណេ បញ្ចមី, កិច្ឆេន មេ អធិគតន្តិ ហេតុម្ហិ ករណេ វា តតិយា, ឯវំ ថោកា មុត្តោ, ថោកេន មុត្តោតិ.

កថំ ‘‘ថោកំ ចលតី’’តិ, ក្រិយាវិសេសនេ កម្មនិ ទុតិយា, ថោកំ ចលនំ ករោតីត្យត្ថោ, ថោកន្តិ ចលនក្រិយាយ វិសេសនត្តា ក្រិយាវិសេសនំ.

ក្រិយាវិសេសនំ នាម, កម្មត្តេ+កត្តសណ្ឋិតា;

ន្យាយសិទ្ធំ យតោ តស្មា, តទត្ថំ ន វិសុំ វិធិ.

ន្យាយសិទ្ធំវ=ចលនន្តិ យស្មា ភាវេ អនោ, តស្មា ភាវស្សេ+កត្តា ឯកវចនន្តិ ញាយា ឯកត្តញ្ច, ភាវេ អនត្តា នបុំសកត្តញ្ច, ករោតិក្រិយាយ សម្ពន្ធេន កម្មត្តញ្ច សិជ្ឈតីតិ. ករ+ភូធាតវោ ច –

ការិយរូបាភិធាត្វត្ថា, សព្ពេ សត្តាយ យុជ្ជរេ;

តតោ ក្រិយា ច ភាវោ ច, សាមញ្ញំ តេសុ គម្យតេ –

តិ វុត្តត្តា យុជ្ជន្តិ.

ថោកត្ថេ-ថោកា មុច្ចតិ. សព្ពត្ថ សវិសយេ បញ្ចមី. ឯត្ថ ‘‘វិវក្ខា លោកិកា សា ច, ន សក្កា អនិវត្តិតុំ’’តិ វុត្តត្តា អនិដ្ឋប្បសង្គោ ន សិយា. មរិយាទាយំ-អាបព្ពតា ខេត្តំ. អភិវិធិម្ហិ-អាព្រហ្មលោកា សទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, បព្ពតំ វជ្ជេត្វា, ព្រហ្មលោកម្ហិ ព្យាបេត្វាតិ ច អត្ថោ. ឯត្ថ វជ្ជមានសីមា មរិយាទា, គយ្ហមានសីមា អភិវិធិ.