១. អអាទយោ តិតាលីស វណ្ណា

អការាទយោ និគ្គហីតន្តា តេចត្តាលីសក្ខរា វណ្ណា នាម ហោន្តិ. តំ យថា អ, អា, ឥ, ឦ, ឧ, ឩ, ឯ, ऐ, ឱ, औ, ក ខ គ ឃ ង, ច ឆ ជ ឈ ញ, ដ ឋ ឌ ឍ ណ, ត ថ ទ ធ ន, ប ផ ព ភ ម, យ រ លវ ស ហ ឡ អំ. តេន ក្វត្ថោ ‘‘ឯ ឱន+ម វណ្ណេ’’តិ. តិតាលីសាតិ វចនំ កត្ថចិ វណ្ណលោបំ ញាបេតិ, តេន ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទិ សិទ្ធំ.

អការោ អាទិ មរិយាទភូតោ យេសំ តេ អអាទយោ. តយោ ច ចត្តាលីស ចេតិ តិតាលីស, ឥមិនា និបាតនេន វា ចតភាគលោបោ. វណ្ណីយតិ អត្ថោ ឯតេហីតិ វណ្ណា.

ឯត្ថា+ហ – ‘‘កស្មា អាចរិយកច្ចាយនាទីហិ វិយ ឯកចត្តាលីសក្ខរាន+មក្ខរសញ្ញ+មកត្វា តិតាលីសក្ខរានំ វណ្ណសញ្ញា កតា’’តិ. វុច្ចតេ –

សា មាគធី មូលភាសា, នរា យាយា+ទិកប្បិកា;

ព្រហ្មានោ ចា-សុតាលាបា, សម្ពុទ្ធា ចាបិ ភាសរេតិ –

វចនតោ មាគធិកានំ ឯត្ថ, សេយ្យោ, ឱដ្ឋោ, សោត្ថិ-ត្យាទីសុបិ អសេសព្យាបិកានំ តិតាលីសក្ខរានំវ ឧជុកាន្វត្ថប្បក្ខរគុណិកា, នេវ បន ‘រុក្ខា វនំ’ត្យាទោ វិយ អវយវេ សមុទាយវោហារោ, ‘សមុទ្ទោ មយា ទិដ្ឋោ’ត្យាទោ វិយ ច សមុទាយេ អវយវវោហារោតិ ទស្សេតុំ បច្ចេកំ វណ្ណសញ្ញា កតាតិ.

‘‘សក្កច្ចសវនំ ពុទ្ធសាសនសម្បត្តី’’តិ ‘‘សិថិលធនិតាទិ អក្ខរវិបត្តិយញ្ហិ អត្ថស្ស ទុន្នយតា ហោតី’’តិ ច យស្មា វុត្តំ.

តស្មា អក្ខរកោសល្លំ, សម្បាទេយ្យ វិចក្ខណោ;

ឧបដ្ឋហំ គរុំ សម្មា, ឧដ្ឋានាទីហិ បញ្ចហិ.

តត្ថ អការាទីន+មនុក្កមោ បនេ+ស ឋានាទិក្កមសន្និស្សិតោ. តថា ហិ ឋាន+ករណ+បយតនេហិ វណ្ណា ជាយន្តិ. តត្ថ ឆ ឋានានិ កណ្ឋ+តាលុ+មុទ្ធ+ទន្ត+ឱដ្ឋ+នាសិកាវសេន.

តត្ថ អវណ្ណ+កវគ្គ+ហានំ កណ្ឋោ ឋានំ, ឥវណ្ណ+ចវគ្គ+យានំ តាលុ, ដវគ្គ+រ+ឡានំ មុទ្ធា, តវគ្គ+ល+សានំ ទន្តា, ឧវណ្ណ+បវគ្គានំ ឱដ្ឋោ, ឯ វណ្ណស្ស កណ្ឋតាលូ, ឱ វណ្ណស្ស កណ្ឋោ+ដ្ឋា, វការស្ស ទន្តោ+ដ្ឋា, និគ្គហីតស្ស នាសិកា, ង, ញ្ញ, ណ, ន, មានំ សកឋានំ នាសិកា ច. ឯត្ថ ច –

ហការោ បញ្ចមេហេវ, អន្តដ្ឋាហិ ច សំយុតោ;

ឱរសោ ឥតិ វិញ្ញេយ្យោ, កណ្ឋជោ តទសំយុតោ.

យថា អវង្ហោតិ (អវង ហោតិ., តញ្ហិ, តណ្ហា, បុព្ពន្ហោ, អម្ហេ, គុយ្ហំ, គារយ្ហា, អារុល្ហោ, ពហ្វក្ខរន្តិ.

ករណំ –

ជិវ្ហាមជ្ឈំ តាលុជានំ,

ជិវ្ហោបគ្គំ មុទ្ធជានំ,

ជិវ្ហគ្គំ ទន្តជានំ សេ-

សា សកឋានករណា.

វណ្ណានំ ឧច្ចារណុស្សាហោ បយតនំ, តំ កិំ – សំវុតាទិករណវិសេសោ, សំវុតត្ត+មការស្ស, វិវដត្តំ សេសសរានំ សការ+ហការានញ្ច, ផុដ្ឋត្តំ វគ្គានំ, ឦសំផុដ្ឋត្តំ យ+រ+ល+វានំ.

ឯវំ ឋាន+ករណ+បយតន+សុតិ កាលភិន្នេសុ អក្ខរេសុ សរា និស្សយា, ឥតរេ និស្សិតា. តត្ថ –

និស្សយា+ទោ សរា វុត្តា, និស្សិតា ព្យញ្ជនា តតោ;

វគ្គេ+កជា ពហុត្តា+ទោ, តតោ ឋាន+លហុក្កមា.

‘‘អអាទយោ’’តិ វត្តតេ យាវ ‘‘ពិន្ទុ និគ្គហីត’’ន្តិ. តញ្ច ខោ ‘‘អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមោ’’តិ សត្តម្យន្ត+មភិសម្ពន្ធីយតេ, ‘‘វណ្ណា’’តិ វត្តតេ –