៣. សត្តាវាសវគ្គោ

១. តិឋានសុត្តំ

២១. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ឧត្តរកុរុកា មនុស្សា ទេវេ ច តាវតិំសេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ជម្ពុទីបកេ ច មនុស្សេ. កតមេហិ តីហិ? អមមា, អបរិគ្គហា, និយតាយុកា, វិសេសគុណា [វិសេសភុនោ (សី. ស្យា. បី.)] – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ឋានេហិ ឧត្តរកុរុកា មនុស្សា ទេវេ ច តាវតិំសេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ជម្ពុទីបកេ ច មនុស្សេ.

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ទេវា តាវតិំសា ឧត្តរកុរុកេ ច មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ជម្ពុទីបកេ ច មនុស្សេ. កតមេហិ តីហិ? ទិព្ពេន អាយុនា, ទិព្ពេន វណ្ណេន, ទិព្ពេន សុខេន – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ឋានេហិ ទេវា តាវតិំសា ឧត្តរកុរុកេ ច មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ជម្ពុទីបកេ ច មនុស្សេ.

[កថា. ២៧១] ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ ច មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ? សូរា, សតិមន្តោ, ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ ច មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ’’តិ. បឋមំ.

២. អស្សខឡុង្កសុត្តំ

២២. [អ. និ. ៣.១៤១] ‘‘តយោ ច, ភិក្ខវេ, អស្សខឡុង្កេ ទេសេស្សាមិ តយោ ច បុរិសខឡុង្កេ តយោ ច អស្សបរស្សេ [អស្សសទស្សេ (សី. ស្យា. បី.) អ. និ. ៣.១៤២] តយោ ច បុរិសបរស្សេ [បុរិសសទស្សេ (សី. ស្យា. បី.)] តយោ ច ភទ្ទេ អស្សាជានីយេ តយោ ច ភទ្ទេ បុរិសាជានីយេ. តំ សុណាថ.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តយោ អស្សខឡុង្កា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អស្សខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ហោតិ, ន វណ្ណសម្បន្នោ, ន អារោហបរិណាហសម្បន្នោ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អស្សខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច, ន អារោហបរិណាហសម្បន្នោ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អស្សខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អស្សខឡុង្កា.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តយោ បុរិសខឡុង្កា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ហោតិ, ន វណ្ណសម្បន្នោ, ន អារោហបរិណាហសម្បន្នោ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច, ន អារោហបរិណាហសម្បន្នោ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ហោតិ, ន វណ្ណសម្បន្នោ ន អារោហបរិណាហសម្បន្នោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥទមស្ស ជវស្មិំ វទាមិ. អភិធម្មេ ខោ បន អភិវិនយេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សំសាទេតិ [សំសារេតិ (ក.) អ. និ. ១.៣.១៤១], នោ វិស្សជ្ជេតិ. ឥទមស្ស ន វណ្ណស្មិំ វទាមិ. ន ខោ បន លាភី ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ឥទមស្ស ន អារោហបរិណាហស្មិំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ហោតិ, ន វណ្ណសម្បន្នោ ន អារោហបរិណាហសម្បន្នោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច, ន អារោហបរិណាហសម្បន្នោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥទមស្ស ជវស្មិំ វទាមិ. អភិធម្មេ ខោ បន អភិវិនយេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេតិ, នោ សំសាទេតិ. ឥទមស្ស វណ្ណស្មិំ វទាមិ. ន ខោ បន លាភី ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ឥទមស្ស ន អារោហបរិណាហស្មិំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច, ន អារោហបរិណាហសម្បន្នោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥទមស្ស ជវស្មិំ វទាមិ. អភិធម្មេ ខោ បន អភិវិនយេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេតិ, នោ សំសាទេតិ. ឥទមស្ស វណ្ណស្មិំ វទាមិ. លាភី ខោ បន ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ឥទមស្ស អារោហបរិណាហស្មិំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុរិសខឡុង្កោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុរិសខឡុង្កា.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តយោ អស្សបរស្សា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អស្សបរស្សោ…បេ… ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អស្សបរស្សា.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តយោ បុរិសបរស្សា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុរិសបរស្សោ…បេ… ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុរិសបរស្សោ…បេ… ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. ឥទមស្ស ជវស្មិំ វទាមិ. អភិធម្មេ ខោ បន អភិវិនយេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេតិ, នោ សំសាទេតិ. ឥទមស្ស វណ្ណស្មិំ វទាមិ. លាភី ខោ បន ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ឥទមស្ស អារោហបរិណាហស្មិំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុរិសបរស្សោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុរិសបរស្សា.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តយោ ភទ្ទា អស្សាជានីយា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ភទ្ទោ អស្សាជានីយោ…បេ… ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ ភទ្ទា អស្សាជានីយា.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តយោ ភទ្ទា បុរិសាជានីយា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ភទ្ទោ បុរិសាជានីយោ…បេ… ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភទ្ទោ បុរិសាជានីយោ…បេ… ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទមស្ស ជវស្មិំ វទាមិ. អភិធម្មេ ខោ បន អភិវិនយេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេតិ, នោ សំសាទេតិ. ឥទមស្ស វណ្ណស្មិំ វទាមិ. លាភី ខោ បន ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ឥទមស្ស អារោហបរិណាហស្មិំ វទាមិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភទ្ទោ បុរិសាជានីយោ ជវសម្បន្នោ ច ហោតិ វណ្ណសម្បន្នោ ច អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ ភទ្ទា បុរិសាជានីយា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. តណ្ហាមូលកសុត្តំ

២៣. [ទី. និ. ២.១០៣] ‘‘នវ, ភិក្ខវេ, តណ្ហាមូលកេ ធម្មេ ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា? តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ, លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ, វិនិច្ឆយំ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ, ឆន្ទរាគំ បដិច្ច អជ្ឈោសានំ, អជ្ឈោសានំ បដិច្ច បរិគ្គហោ, បរិគ្គហំ បដិច្ច មច្ឆរិយំ, មច្ឆរិយំ បដិច្ច អារក្ខោ, អារក្ខាធិករណំ ទណ្ឌាទានំ សត្ថាទានំ កលហវិគ្គហវិវាទតុវំតុវំបេសុញ្ញមុសាវាទា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា’’តិ. តតិយំ.

៤. សត្តាវាសសុត្តំ

២៤. [ទី. និ. ៣.៣៤១] ‘‘នវយិមេ, ភិក្ខវេ, សត្តាវាសា. កតមេ នវ? សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ មនុស្សា, ឯកច្ចេ ច ទេវា, ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកា. អយំ បឋមោ សត្តាវាសោ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា ព្រហ្មកាយិកា បឋមាភិនិព្ពត្តា. អយំ ទុតិយោ សត្តាវាសោ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា អាភស្សរា. អយំ តតិយោ សត្តាវាសោ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា សុភកិណ្ហា. អយំ ចតុត្ថោ សត្តាវាសោ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា អសញ្ញិនោ អប្បដិសំវេទិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា អសញ្ញសត្តា. អយំ បញ្ចមោ សត្តាវាសោ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនូបគា. អយំ ឆដ្ឋោ សត្តាវាសោ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគា. អយំ សត្តមោ សត្តាវាសោ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគា. អយំ អដ្ឋមោ សត្តាវាសោ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបគា. អយំ នវមោ សត្តាវាសោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ សត្តាវាសា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បញ្ញាសុត្តំ

២៥. ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ កល្លំ វចនាយ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’’’តិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ? ‘វីតរាគំ មេ ចិត្ត’ន្តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘វីតទោសំ មេ ចិត្ត’ន្តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘វីតមោហំ មេ ចិត្ត’ន្តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អសរាគធម្មំ មេ ចិត្ត’ន្តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អសទោសធម្មំ មេ ចិត្ត’ន្តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អសមោហធម្មំ មេ ចិត្ត’ន្តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អនាវត្តិធម្មំ មេ ចិត្តំ កាមភវាយា’តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អនាវត្តិធម្មំ មេ ចិត្តំ រូបភវាយា’តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អនាវត្តិធម្មំ មេ ចិត្តំ អរូបភវាយា’តិ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បញ្ញាយ ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ កល្លំ វចនាយ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. សិលាយូបសុត្តំ

២៦. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច ចន្ទិកាបុត្តោ រាជគហេ វិហរន្តិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តត្រ ខោ អាយស្មា ចន្ទិកាបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ( ) [(អាវុសោ…បេ… ឯតទវោច) (សី.)] – ‘‘ទេវទត្តោ, អាវុសោ, ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ ចន្ទិកាបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, អាវុសោ ចន្ទិកាបុត្ត, ទេវទត្តោ ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ. ឯវញ្ច ខោ, អាវុសោ, ចន្ទិកាបុត្ត, ទេវទត្តោ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’’’តិ.

ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា ចន្ទិកាបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ទេវទត្តោ, អាវុសោ, ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ ចន្ទិកាបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, អាវុសោ ចន្ទិកាបុត្ត, ទេវទត្តោ ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ. ឯវញ្ច ខោ, អាវុសោ ចន្ទិកាបុត្ត, ទេវទត្តោ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’’’តិ.

តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា ចន្ទិកាបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ទេវទត្តោ, អាវុសោ, ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’’’តិ. តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ ចន្ទិកាបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, អាវុសោ ចន្ទិកាបុត្ត, ទេវទត្តោ ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ. ឯវញ្ច ខោ, អាវុសោ ចន្ទិកាបុត្ត, ទេវទត្តោ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ, តស្សេតំ ភិក្ខុនោ កល្លំ វេយ្យាករណាយ – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’’’តិ.

‘‘កថញ្ច, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ? ‘វីតរាគំ មេ ចិត្ត’ន្តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘វីតទោសំ មេ ចិត្ត’ន្តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘វីតមោហំ មេ ចិត្ត’ន្តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អសរាគធម្មំ មេ ចិត្ត’ន្តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អសទោសធម្មំ មេ ចិត្ត’ន្តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អសមោហធម្មំ មេ ចិត្ត’ន្តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អនាវត្តិធម្មំ មេ ចិត្តំ កាមភវាយា’តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អនាវត្តិធម្មំ មេ ចិត្តំ រូបភវាយា’តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ; ‘អនាវត្តិធម្មំ មេ ចិត្តំ អរូបភវាយា’តិ ចេតសា ចិត្តំ សុបរិចិតំ ហោតិ. ឯវំ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្ស ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ភុសា ចេបិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នេវស្ស ចិត្តំ បរិយាទិយន្តិ; អមិស្សីកតមេវស្ស ចិត្តំ ហោតិ ឋិតំ អានេញ្ជប្បត្តំ, វយំ ចស្សានុបស្សតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, សិលាយូបោ សោឡសកុក្កុកោ. តស្សស្សុ អដ្ឋ កុក្កូ ហេដ្ឋា នេមង្គមា, អដ្ឋ កុក្កូ ឧបរិ នេមស្ស. អថ បុរត្ថិមាយ ចេបិ ទិសាយ អាគច្ឆេយ្យ ភុសា វាតវុដ្ឋិ, នេវ នំ សង្កម្បេយ្យ ន សម្បវេធេយ្យ; អថ បច្ឆិមាយ… អថ ឧត្តរាយ… អថ ទក្ខិណាយ ចេបិ ទិសាយ អាគច្ឆេយ្យ ភុសា វាតវុដ្ឋិ, នេវ នំ សង្កម្បេយ្យ ន សម្បវេធេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? គម្ភីរត្តា, អាវុសោ, នេមស្ស, សុនិខាតត្តា សិលាយូបស្ស. ឯវមេវំ ខោ, អាវុសោ, សម្មា វិមុត្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ ភុសា ចេបិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នេវស្ស ចិត្តំ បរិយាទិយន្តិ; អមិស្សីកតមេវស្ស ចិត្តំ ហោតិ ឋិតំ អានេញ្ជប្បត្តំ, វយំ ចស្សានុបស្សតិ.

‘‘ភុសា ចេបិ សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា… មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា មនស្ស អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នេវស្ស ចិត្តំ បរិយាទិយន្តិ; អមិស្សីកតមេវស្ស ចិត្តំ ហោតិ ឋិតំ អានេញ្ជប្បត្តំ, វយំ ចស្សានុបស្សតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បឋមវេរសុត្តំ

២៧. [អ. និ. ៩.៩២; សំ. និ. ៥.១០២៤] អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យតោ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកស្ស បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ចតូហិ ច សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ, សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’’តិ.

‘‘កតមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ? យំ, គហបតិ, បាណាតិបាតី បាណាតិបាតបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ នេវ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ន សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ន ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. បាណាតិបាតា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ.

‘‘យំ, គហបតិ, អទិន្នាទាយី…បេ… កាមេសុមិច្ឆាចារី… មុសាវាទី… សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋាយី សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ នេវ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ន សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ន ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ. ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ.

‘‘កតមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’’’តិ.

ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’តិ.

សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ឧជុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ញាយប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ សាមីចិប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ; យទិទំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’តិ.

អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ អខណ្ឌេហិ អច្ឆិទ្ទេហិ អសពលេហិ អកម្មាសេហិ ភុជិស្សេហិ វិញ្ញុប្បសត្ថេហិ អបរាមដ្ឋេហិ សមាធិសំវត្តនិកេហិ. ឥមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘យតោ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកស្ស ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ឥមេហិ ច ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ; សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយវេរសុត្តំ

២៨. [សំ. និ. ៥.១០២៥] ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ចតូហិ ច សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ; សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’’តិ.

‘‘កតមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ? យំ, ភិក្ខវេ, បាណាតិបាតី បាណាតិបាតបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ…បេ… ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, អទិន្នាទាយី…បេ… សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋាយី សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ នេវ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ន សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ន ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ. ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ.

‘‘កតមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា…បេ… សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. ធម្មេ…បេ… សង្ឃេ… អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ អខណ្ឌេហិ អច្ឆិទ្ទេហិ អសពលេហិ អកម្មាសេហិ ភុជិស្សេហិ វិញ្ញុប្បសត្ថេហិ អបរាមដ្ឋេហិ សមាធិសំវត្តនិកេហិ. ឥមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ឥមេហិ ច ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ; សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. អាឃាតវត្ថុសុត្តំ

២៩. [វិភ. ៩៦០; ទី. និ. ៣.៣៤០; អ. និ. ១០.៧៩] ‘‘នវយិមានិ, ភិក្ខវេ, អាឃាតវត្ថូនិ. កតមានិ នវ? ‘អនត្ថំ មេ អចរី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ; ‘អនត្ថំ មេ ចរតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ; ‘អនត្ថំ មេ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ; ‘បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរី’តិ…បេ… ‘អនត្ថំ ចរតី’តិ…បេ… ‘អនត្ថំ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ; ‘អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរី’តិ …បេ… ‘អត្ថំ ចរតី’តិ…បេ… ‘អត្ថំ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ អាឃាតវត្ថូនី’’តិ. នវមំ.

១០. អាឃាតបដិវិនយសុត្តំ

៣០. [ទី. និ. ៣.៣៤០, ៣៥៩] ‘‘នវយិមេ, ភិក្ខវេ, អាឃាតបដិវិនយា. កតមេ នវ? ‘អនត្ថំ មេ អចរិ [អចរីតិ (ស្យា.), ឯវំ ‘‘ចរតិ, ចរិស្សតិ’’ បទេសុបិ], តំ កុតេត្ថ លព្ភា’តិ អាឃាតំ បដិវិនេតិ; ‘អនត្ថំ មេ ចរតិ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា’តិ អាឃាតំ បដិវិនេតិ; ‘អនត្ថំ មេ ចរិស្សតិ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា’តិ អាឃាតំ បដិវិនេតិ; បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ…បេ… អនត្ថំ ចរតិ…បេ… ‘អនត្ថំ ចរិស្សតិ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា’តិ អាឃាតំ បដិវិនេតិ; អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ…បេ… អត្ថំ ចរតិ…បេ… ‘អត្ថំ ចរិស្សតិ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា’តិ អាឃាតំ បដិវិនេតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ អាឃាតបដិវិនយា’’តិ. ទសមំ.

១១. អនុបុព្ពនិរោធសុត្តំ

៣១. ‘‘នវយិមេ, ភិក្ខវេ, អនុបុព្ពនិរោធា. កតមេ នវ? បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស កាមសញ្ញា [អាមិស្សសញ្ញា (ស្យា.)] និរុទ្ធា ហោតិ; ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារា និរុទ្ធា ហោន្តិ; តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិ និរុទ្ធា ហោតិ; ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសបស្សាសា និរុទ្ធា ហោន្តិ; អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញា និរុទ្ធា ហោតិ; វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា និរុទ្ធា ហោតិ; អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា និរុទ្ធា ហោតិ; នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា និរុទ្ធា ហោតិ; សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច និរុទ្ធា ហោន្តិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ អនុបុព្ពនិរោធា’’តិ [ទី. និ. ៣.៣៤៤, ៣៤៩]. ឯកាទសមំ.

សត្តាវាសវគ្គោ តតិយោ.