១. សម្ពោធិវគ្គោ

១. សម្ពោធិសុត្តំ

១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘សម្ពោធិបក្ខិកានំ [សម្ពោធបក្ខិកានំ (សី. ស្យា. បី.)], អាវុសោ, ធម្មានំ កា ឧបនិសា ភាវនាយា’តិ, ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ កិន្តិ ព្យាករេយ្យាថា’’តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា…បេ… ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘សម្ពោធិបក្ខិកានំ, អាវុសោ, ធម្មានំ កា ឧបនិសា ភាវនាយា’តិ, ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ ព្យាករេយ្យាថ –

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ. សម្ពោធិបក្ខិកានំ, អាវុសោ, ធម្មានំ អយំ បឋមា ឧបនិសា ភាវនាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. សម្ពោធិបក្ខិកានំ, អាវុសោ, ធម្មានំ អយំ ទុតិយា ឧបនិសា ភាវនាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថា, ឯវរូបិយា កថាយ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. សម្ពោធិបក្ខិកានំ, អាវុសោ, ធម្មានំ អយំ តតិយា ឧបនិសា ភាវនាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. សម្ពោធិបក្ខិកានំ, អាវុសោ, ធម្មានំ អយំ ចតុត្ថី ឧបនិសា ភាវនាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. សម្ពោធិបក្ខិកានំ, អាវុសោ, ធម្មានំ អយំ បញ្ចមី ឧបនិសា ភាវនាយ’’.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – សីលវា ភវិស្សតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរិស្សតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខិស្សតិ សិក្ខាបទេសុ.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថា, ឯវរូបិយា កថាយ និកាមលាភី ភវិស្សតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – អារទ្ធវីរិយោ វិហរិស្សតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – បញ្ញវា ភវិស្សតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា.

‘‘តេន ច បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ឥមេសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ ចត្តារោ ធម្មា ឧត្តរិ [ឧត្តរិំ (សី. ស្យា. បី.)] ភាវេតព្ពា – អសុភា ភាវេតព្ពា រាគស្ស បហានាយ, មេត្តា ភាវេតព្ពា ព្យាបាទស្ស បហានាយ, អានាបានស្សតិ [អានាបានសតិ (សី. បី.)] ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវេតព្ពា អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយ. អនិច្ចសញ្ញិនោ, ភិក្ខវេ, អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតិ. អនត្តសញ្ញី អស្មិមានសមុគ្ឃាតំ បាបុណាតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពាន’’ន្តិ. បឋមំ.

២. និស្សយសុត្តំ

២. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘និស្សយសម្បន្នោ និស្សយសម្បន្នោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ និស្សយសម្បន្នោ ហោតី’’តិ? ‘‘សទ្ធំ ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុ និស្សាយ អកុសលំ បជហតិ កុសលំ ភាវេតិ, បហីនមេវស្ស តំ អកុសលំ ហោតិ. ហិរិំ ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុ និស្សាយ…បេ… ឱត្តប្បំ ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុ និស្សាយ…បេ… វីរិយំ ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុ និស្សាយ…បេ… បញ្ញំ ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុ និស្សាយ អកុសលំ បជហតិ កុសលំ ភាវេតិ, បហីនមេវស្ស តំ អកុសលំ ហោតិ. តំ ហិស្ស ភិក្ខុនោ អកុសលំ បហីនំ ហោតិ សុប្បហីនំ, យំស អរិយាយ បញ្ញាយ ទិស្វា បហីនំ’’.

‘‘តេន ច បន, ភិក្ខុ, ភិក្ខុនា ឥមេសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ ចត្តារោ ឧបនិស្សាយ វិហាតព្ពា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុ សង្ខាយេកំ បដិសេវតិ, សង្ខាយេកំ អធិវាសេតិ, សង្ខាយេកំ បរិវជ្ជេតិ, សង្ខាយេកំ វិនោទេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុ និស្សយសម្បន្នោ ហោតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. មេឃិយសុត្តំ

៣. ឯកំ សមយំ ភគវា ចាលិកាយំ វិហរតិ ចាលិកាបព្ពតេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មេឃិយោ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, ជន្តុគាមំ [ជតុគាមំ (សី. អដ្ឋ., ស្យា. អដ្ឋ.), ជត្តុគាមំ (ក. អដ្ឋកថាយម្បិ បាឋន្តរំ)] បិណ្ឌាយ បវិសិតុ’’ន្តិ. ‘‘យស្ស ទានិ ត្វំ, មេឃិយ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ជន្តុគាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ជន្តុគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន កិមិកាឡាយ នទិយា តីរំ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មេឃិយោ កិមិកាឡាយ នទិយា តីរេ ជង្ឃាវិហារំ [ជង្ឃវិហារំ (ស្យា. ក.)] អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ អម្ពវនំ បាសាទិកំ រមណីយំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បាសាទិកំ វតិទំ អម្ពវនំ រមណីយំ, អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយ. សចេ មំ ភគវា អនុជានេយ្យ, អាគច្ឆេយ្យាហំ ឥមំ អម្ពវនំ បធានាយា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ជន្តុគាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. ជន្តុគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន កិមិកាឡាយ នទិយា តីរំ តេនុបសង្កមិំ. អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភន្តេ, កិមិកាឡាយ នទិយា តីរេ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ អម្ពវនំ បាសាទិកំ រមណីយំ. ទិស្វាន មេ ឯតទហោសិ – ‘បាសាទិកំ វតិទំ អម្ពវនំ រមណីយំ. អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយ. សចេ មំ ភគវា អនុជានេយ្យ, អាគច្ឆេយ្យាហំ ឥមំ អម្ពវនំ បធានាយា’តិ. សចេ មំ ភគវា អនុជានេយ្យ, គច្ឆេយ្យាហំ តំ អម្ពវនំ បធានាយា’’តិ. ‘‘អាគមេហិ តាវ, មេឃិយ! ឯកកម្ហិ [ឯកកម្ហា (សី. បី.)] តាវ [វត (ក.)] យាវ អញ្ញោបិ កោចិ ភិក្ខុ អាគច្ឆតី’’តិ [ទិស្សតូតិ (សព្ពត្ថ, ដីកាយម្បិ បាឋន្តរំ), អាគច្ឆតូតិ, ទិស្សតីតិ (ដីកាយំ បាឋន្តរានិ)].

ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភគវតោ, ភន្តេ, នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិ ករណីយំ, នត្ថិ កតស្ស បដិចយោ. មយ្ហំ ខោ បន, ភន្តេ, អត្ថិ ឧត្តរិ ករណីយំ, អត្ថិ កតស្ស បដិចយោ. សចេ មំ ភគវា អនុជានេយ្យ, គច្ឆេយ្យាហំ តំ អម្ពវនំ បធានាយា’’តិ. ‘‘អាគមេហិ តាវ, មេឃិយ, ឯកកម្ហិ តាវ យាវ អញ្ញោបិ កោចិ ភិក្ខុ អាគច្ឆតី’’តិ.

តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភគវតោ, ភន្តេ, នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិ ករណីយំ, នត្ថិ កតស្ស បដិចយោ. មយ្ហំ ខោ បន, ភន្តេ, អត្ថិ ឧត្តរិ ករណីយំ, អត្ថិ កតស្ស បដិចយោ. សចេ មំ ភគវា អនុជានេយ្យ, គច្ឆេយ្យាហំ តំ អម្ពវនំ បធានាយា’’តិ. ‘‘បធានន្តិ ខោ, មេឃិយ, វទមានំ កិន្តិ វទេយ្យាម! យស្ស ទានិ ត្វំ, មេឃិយ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន តំ អម្ពវនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ អម្ពវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ. អថ ខោ អាយស្មតោ មេឃិយស្ស តស្មិំ អម្ពវនេ វិហរន្តស្ស យេភុយ្យេន តយោ បាបកា អកុសលា វិតក្កា សមុទាចរន្តិ, សេយ្យថិទំ – កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ. អថ ខោ អាយស្មតោ មេឃិយស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ! សទ្ធាយ ច វតម្ហា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា; អថ ច បនិមេហិ តីហិ បាបកេហិ អកុសលេហិ វិតក្កេហិ អន្វាសត្តា – កាមវិតក្កេន, ព្យាបាទវិតក្កេន, វិហិំសាវិតក្កេនា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, តស្មិំ អម្ពវនេ វិហរន្តស្ស យេភុយ្យេន តយោ បាបកា អកុសលា វិតក្កា សមុទាចរន្តិ, សេយ្យថិទំ – កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ! សទ្ធាយ ច វតម្ហា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា; អថ ច បនិមេហិ តីហិ បាបកេហិ អកុសលេហិ វិតក្កេហិ អន្វាសត្តា – កាមវិតក្កេន, ព្យាបាទវិតក្កេន, វិហិំសាវិតក្កេនាតិ’’’.

‘‘អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា បញ្ច ធម្មា បរិបក្កាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ បញ្ច? ឥធ, មេឃិយ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ បឋមោ ធម្មោ បរិបក្កាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មេឃិយ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ ទុតិយោ ធម្មោ បរិបក្កាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មេឃិយ, យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថា, ឯវរូបិយា កថាយ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ តតិយោ ធម្មោ បរិបក្កាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មេឃិយ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ ចតុត្ថោ ធម្មោ បរិបក្កាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មេឃិយ, ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ បញ្ចមោ ធម្មោ បរិបក្កាយ សំវត្តតិ.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – ‘សីលវា ភវិស្សតិ…បេ. … សមាទាយ សិក្ខិស្សតិ សិក្ខាបទេសុ’’’.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – ‘យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សនកថា, ឯវរូបិយា កថាយ និកាមលាភី ភវិស្សតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី’’’.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – ‘អារទ្ធវីរិយោ វិហរិស្សតិ…បេ… អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ’’’.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – ‘បញ្ញវា ភវិស្សតិ…បេ… សម្មាទុក្ខក្ខយគាមិនិយា’’’.

‘‘តេន ច បន, មេឃិយ, ភិក្ខុនា ឥមេសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ ចត្តារោ ធម្មា ឧត្តរិ ភាវេតព្ពា – អសុភា ភាវេតព្ពា រាគស្ស បហានាយ, មេត្តា ភាវេតព្ពា ព្យាបាទស្ស បហានាយ, អានាបានស្សតិ ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវេតព្ពា អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយ. អនិច្ចសញ្ញិនោ, មេឃិយ, អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតិ. អនត្តសញ្ញី អស្មិមានសមុគ្ឃាតំ បាបុណាតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពាន’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. នន្ទកសុត្តំ

៤. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា នន្ទកោ ឧបដ្ឋានសាលាយំ ភិក្ខូ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតិ សមាទបេតិ សមុត្តេជេតិ សម្បហំសេតិ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនុបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសិ កថាបរិយោសានំ អាគមយមានោ. អថ ខោ ភគវា កថាបរិយោសានំ វិទិត្វា ឧក្កាសេត្វា អគ្គឡំ អាកោដេសិ. វិវរិំសុ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ទ្វារំ.

អថ ខោ ភគវា ឧបដ្ឋានសាលំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ នន្ទកំ ឯតទវោច – ‘‘ទីឃោ ខោ ត្យាយំ, នន្ទក, ធម្មបរិយាយោ ភិក្ខូនំ បដិភាសិ. អបិ មេ បិដ្ឋិ អាគិលាយតិ ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតស្ស កថាបរិយោសានំ អាគមយមានស្សា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា នន្ទកោ សារជ្ជមានរូបោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ បន មយំ, ភន្តេ, ជានាម ‘ភគវា ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ’តិ. សចេ ហិ មយំ, ភន្តេ, ជានេយ្យាម ‘ភគវា ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ’តិ, ឯត្តកម្បិ ( ) [(ធម្មំ) កត្ថចិ] នោ នប្បដិភាសេយ្យា’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ នន្ទកំ សារជ្ជមានរូបំ វិទិត្វា អាយស្មន្តំ នន្ទកំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ, សាធុ, នន្ទក! ឯតំ ខោ, នន្ទក, តុម្ហាកំ បតិរូបំ កុលបុត្តានំ សទ្ធាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតានំ, យំ តុម្ហេ ធម្មិយា កថាយ សន្និសីទេយ្យាថ. សន្និបតិតានំ វោ, នន្ទក, ទ្វយំ ករណីយំ – ធម្មី វា កថា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ. [អ. និ. ៨.៧១; ៩.១] សទ្ធោ ច, នន្ទក, ភិក្ខុ ហោតិ, នោ ច សីលវា. ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ ហោតិ. តេន តំ អង្គំ បរិបូរេតព្ពំ – ‘កិន្តាហំ សទ្ធោ ច អស្សំ សីលវា ចា’តិ. យតោ ច ខោ, នន្ទក, ភិក្ខុ សទ្ធោ ច ហោតិ សីលវា ច, ឯវំ សោ តេនង្គេន បរិបូរោ ហោតិ.

‘‘សទ្ធោ ច, នន្ទក, ភិក្ខុ ហោតិ សីលវា ច, នោ ច លាភី អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស. ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ ហោតិ. តេន តំ អង្គំ បរិបូរេតព្ពំ – ‘កិន្តាហំ សទ្ធោ ច អស្សំ សីលវា ច លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្សា’តិ. យតោ ច ខោ, នន្ទក, ភិក្ខុ សទ្ធោ ច ហោតិ សីលវា ច លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស, ឯវំ សោ តេនង្គេន បរិបូរោ ហោតិ.

‘‘សទ្ធោ ច, នន្ទក, ភិក្ខុ ហោតិ សីលវា ច លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស, ន លាភី អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ. ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, នន្ទក, បាណកោ ចតុប្បាទកោ អស្ស. តស្ស ឯកោ បាទោ ឱមកោ លាមកោ. ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ អស្ស. ឯវមេវំ ខោ, នន្ទក, ភិក្ខុ សទ្ធោ ច ហោតិ សីលវា ច លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស, ន លាភី អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ. ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ ហោតិ. តេន តំ អង្គំ បរិបូរេតព្ពំ – ‘កិន្តាហំ សទ្ធោ ច អស្សំ សីលវា ច លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស លាភី ច អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយា’’’តិ.

‘‘យតោ ច ខោ, នន្ទក, ភិក្ខុ សទ្ធោ ច ហោតិ សីលវា ច លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស លាភី ច អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ, ឯវំ សោ តេនង្គេន បរិបូរោ ហោតី’’តិ. ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ.

អថ ខោ អាយស្មា នន្ទកោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥទានិ, អាវុសោ, ភគវា ចតូហិ បទេហិ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘សទ្ធោ ច, នន្ទក, ភិក្ខុ ហោតិ, នោ ច សីលវា. ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ ហោតិ. តេន តំ អង្គំ បរិបូរេតព្ពំ – កិន្តាហំ សទ្ធោ ច អស្សំ សីលវា ចា’តិ. យតោ ច ខោ នន្ទក ភិក្ខុ សទ្ធោ ច ហោតិ សីលវា ច, ឯវំ សោ តេនង្គេន បរិបូរោ ហោតិ. សទ្ធោ ច នន្ទក ភិក្ខុ ហោតិ សីលវា ច, នោ ច លាភី អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស…បេ… លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស, ន លាភី អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ, ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ ហោតិ. សេយ្យថាបិ នន្ទក បាណកោ ចតុប្បាទកោ អស្ស, តស្ស ឯកោ បាទោ ឱមកោ លាមកោ, ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ អស្ស. ឯវមេវំ ខោ, នន្ទក, ភិក្ខុ សទ្ធោ ច ហោតិ សីលវា ច, លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស, ន លាភី អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ, ឯវំ សោ តេនង្គេន អបរិបូរោ ហោតិ, តេន តំ អង្គំ បរិបូរេតព្ពំ ‘កិន្តាហំ សទ្ធោ ច អស្សំ សីលវា ច, លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស, លាភី ច អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយា’តិ. យតោ ច ខោ, នន្ទក, ភិក្ខុ សទ្ធោ ច ហោតិ សីលវា ច លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមាធិស្ស លាភី ច អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ, ឯវំ សោ តេនង្គេន បរិបូរោ ហោតី’’តិ.

‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, អានិសំសា កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ. កតមេ បញ្ច? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. យថា យថា, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ, តថា តថា សោ សត្ថុ បិយោ ច ហោតិ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ច. អយំ, អាវុសោ, បឋមោ អានិសំសោ កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. យថា យថា, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ, តថា តថា សោ តស្មិំ ធម្មេ អត្ថប្បដិសំវេទី ច ហោតិ ធម្មប្បដិសំវេទី ច. អយំ, អាវុសោ, ទុតិយោ អានិសំសោ កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. យថា យថា, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ, តថា តថា សោ តស្មិំ ធម្មេ គម្ភីរំ អត្ថបទំ បញ្ញាយ អតិវិជ្ឈ បស្សតិ. អយំ, អាវុសោ, តតិយោ អានិសំសោ កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. យថា យថា, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ, តថា តថា នំ សព្រហ្មចារី ឧត្តរិ សម្ភាវេន្តិ – ‘អទ្ធា អយមាយស្មា បត្តោ វា បជ្ជតិ វា’. អយំ, អាវុសោ, ចតុត្ថោ អានិសំសោ កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. យថា យថា, អាវុសោ, ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ, តត្ថ យេ ខោ ភិក្ខូ សេខា អប្បត្តមានសា អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានា វិហរន្តិ, តេ តំ ធម្មំ សុត្វា វីរិយំ អារភន្តិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. យេ បន តត្ថ ភិក្ខូ អរហន្តោ ខីណាសវា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសំយោជនា សម្មទញ្ញាវិមុត្តា, តេ តំ ធម្មំ សុត្វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំយេវ អនុយុត្តា វិហរន្តិ. អយំ, អាវុសោ, បញ្ចមោ អានិសំសោ កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, បញ្ច អានិសំសា កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ពលសុត្តំ

៥. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ពលានិ. កតមានិ ចត្តារិ? បញ្ញាពលំ, វីរិយពលំ, អនវជ្ជពលំ, សង្គាហពលំ. កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, បញ្ញាពលំ? យេ ធម្មា កុសលា កុសលសង្ខាតា យេ ធម្មា អកុសលា អកុសលសង្ខាតា យេ ធម្មា សាវជ្ជា សាវជ្ជសង្ខាតា យេ ធម្មា អនវជ្ជា អនវជ្ជសង្ខាតា យេ ធម្មា កណ្ហា កណ្ហសង្ខាតា យេ ធម្មា សុក្កា សុក្កសង្ខាតា យេ ធម្មា សេវិតព្ពា សេវិតព្ពសង្ខាតា យេ ធម្មា អសេវិតព្ពា អសេវិតព្ពសង្ខាតា យេ ធម្មា នាលមរិយា នាលមរិយសង្ខាតា យេ ធម្មា អលមរិយា អលមរិយសង្ខាតា, ត្យាស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បញ្ញាពលំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, វីរិយពលំ? យេ ធម្មា អកុសលា អកុសលសង្ខាតា យេ ធម្មា សាវជ្ជា សាវជ្ជសង្ខាតា យេ ធម្មា កណ្ហា កណ្ហសង្ខាតា យេ ធម្មា អសេវិតព្ពា អសេវិតព្ពសង្ខាតា យេ ធម្មា នាលមរិយា នាលមរិយសង្ខាតា, តេសំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. យេ ធម្មា កុសលា កុសលសង្ខាតា យេ ធម្មា អនវជ្ជា អនវជ្ជសង្ខាតា យេ ធម្មា សុក្កា សុក្កសង្ខាតា យេ ធម្មា សេវិតព្ពា សេវិតព្ពសង្ខាតា យេ ធម្មា អលមរិយា អលមរិយសង្ខាតា, តេសំ ធម្មានំ បដិលាភាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វីរិយពលំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, អនវជ្ជពលំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អនវជ្ជេន កាយកម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អនវជ្ជេន វចីកម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អនវជ្ជេន មនោកម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អនវជ្ជពលំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, សង្គាហពលំ? ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្គហវត្ថូនិ – ទានំ, បេយ្យវជ្ជំ, អត្ថចរិយា, សមានត្តតា. ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, ទានានំ យទិទំ ធម្មទានំ. ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, បេយ្យវជ្ជានំ យទិទំ អត្ថិកស្ស ឱហិតសោតស្ស បុនប្បុនំ ធម្មំ ទេសេតិ. ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, អត្ថចរិយានំ យទិទំ អស្សទ្ធំ សទ្ធាសម្បទាយ សមាទបេតិ និវេសេតិ បតិដ្ឋាបេតិ, ទុស្សីលំ សីលសម្បទាយ… បេ… មច្ឆរិំ ចាគសម្បទាយ…បេ… ទុប្បញ្ញំ បញ្ញាសម្បទាយ សមាទបេតិ និវេសេតិ បតិដ្ឋាបេតិ. ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, សមានត្តតានំ យទិទំ សោតាបន្នោ សោតាបន្នស្ស សមានត្តោ, សកទាគាមី សកទាគាមិស្ស សមានត្តោ, អនាគាមី អនាគាមិស្ស សមានត្តោ, អរហា អរហតោ សមានត្តោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សង្គាហពលំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ពលានិ.

‘‘ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ បញ្ច ភយានិ សមតិក្កន្តោ ហោតិ. កតមានិ បញ្ច? អាជីវិកភយំ, អសិលោកភយំ, បរិសសារជ្ជភយំ, មរណភយំ, ទុគ្គតិភយំ. ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘នាហំ អាជីវិកភយស្ស ភាយាមិ. កិស្សាហំ អាជីវិកភយស្ស ភាយិស្សាមិ? អត្ថិ មេ ចត្តារិ ពលានិ – បញ្ញាពលំ, វីរិយពលំ, អនវជ្ជពលំ, សង្គាហពលំ. ទុប្បញ្ញោ ខោ អាជីវិកភយស្ស ភាយេយ្យ. កុសីតោ អាជីវិកភយស្ស ភាយេយ្យ. សាវជ្ជកាយកម្មន្តវចីកម្មន្តមនោកម្មន្តោ អាជីវិកភយស្ស ភាយេយ្យ. អសង្គាហកោ អាជីវិកភយស្ស ភាយេយ្យ. នាហំ អសិលោកភយស្ស ភាយាមិ…បេ… នាហំ បរិសសារជ្ជភយស្ស ភាយាមិ…បេ… នាហំ មរណភយស្ស ភាយាមិ…បេ… នាហំ ទុគ្គតិភយស្ស ភាយាមិ. កិស្សាហំ ទុគ្គតិភយស្ស ភាយិស្សាមិ? អត្ថិ មេ ចត្តារិ ពលានិ – បញ្ញាពលំ, វីរិយពលំ, អនវជ្ជពលំ, សង្គាហពលំ. ទុប្បញ្ញោ ខោ ទុគ្គតិភយស្ស ភាយេយ្យ. កុសីតោ ទុគ្គតិភយស្ស ភាយេយ្យ. សាវជ្ជកាយកម្មន្តវចីកម្មន្តមនោកម្មន្តោ ទុគ្គតិភយស្ស ភាយេយ្យ. អសង្គាហកោ ទុគ្គតិភយស្ស ភាយេយ្យ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ ឥមានិ បញ្ច ភយានិ សមតិក្កន្តោ ហោតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. សេវនាសុត្តំ

៦. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ…បេ… អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘បុគ្គលោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបិ. ចីវរម្បិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពំ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ. បិណ្ឌបាតោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបិ. សេនាសនម្បិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពំ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ. គាមនិគមោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបិ. ជនបទបទេសោបិ អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបិ.

‘‘‘បុគ្គលោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា បុគ្គលំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ; យេ ច ខោ មេ បព្ពជិតេន ជីវិតបរិក្ខារា សមុទានេតព្ពា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា តេ ច កសិរេន សមុទាគច្ឆន្តិ; យស្ស ចម្ហិ អត្ថាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សោ ច មេ សាមញ្ញត្ថោ ន ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’តិ, តេនាវុសោ, បុគ្គលេន សោ បុគ្គលោ រត្តិភាគំ វា ទិវសភាគំ វា សង្ខាបិ អនាបុច្ឆា បក្កមិតព្ពំ នានុពន្ធិតព្ពោ.

‘‘តត្ថ យំ ជញ្ញា បុគ្គលំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ; យេ ច ខោ មេ បព្ពជិតេន ជីវិតបរិក្ខារា សមុទានេតព្ពា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា តេ ច អប្បកសិរេន សមុទាគច្ឆន្តិ; យស្ស ចម្ហិ អត្ថាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សោ ច មេ សាមញ្ញត្ថោ ន ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’តិ, តេនាវុសោ, បុគ្គលេន សោ បុគ្គលោ សង្ខាបិ អនាបុច្ឆា បក្កមិតព្ពំ នានុពន្ធិតព្ពោ.

‘‘តត្ថ យំ ជញ្ញា បុគ្គលំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ; យេ ច ខោ មេ បព្ពជិតេន ជីវិតបរិក្ខារា សមុទានេតព្ពា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា តេ ច កសិរេន សមុទាគច្ឆន្តិ; យស្ស ចម្ហិ អត្ថាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សោ ច មេ សាមញ្ញត្ថោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’តិ, តេនាវុសោ, បុគ្គលេន សោ បុគ្គលោ សង្ខាបិ អនុពន្ធិតព្ពោ ន បក្កមិតព្ពំ.

‘‘តត្ថ យំ ជញ្ញា បុគ្គលំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ; យេ ច ខោ មេ បព្ពជិតេន ជីវិតបរិក្ខារា សមុទានេតព្ពា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា តេ ច អប្បកសិរេន សមុទាគច្ឆន្តិ; យស្ស ចម្ហិ អត្ថាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សោ ច មេ សាមញ្ញត្ថោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’តិ, តេនាវុសោ, បុគ្គលេន សោ បុគ្គលោ យាវជីវំ អនុពន្ធិតព្ពោ ន បក្កមិតព្ពំ អបិ បនុជ្ជមានេន [បណុជ្ជមានេន (?)]. ‘បុគ្គលោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘ចីវរម្បិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពំ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា ចីវរំ – ‘ឥទំ ខោ មេ ចីវរំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបំ ចីវរំ ន សេវិតព្ពំ. តត្ថ យំ ជញ្ញា ចីវរំ – ‘ឥទំ ខោ មេ ចីវរំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបំ ចីវរំ សេវិតព្ពំ. ‘ចីវរម្បិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពំ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘បិណ្ឌបាតោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា បិណ្ឌបាតំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បិណ្ឌបាតំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ បិណ្ឌបាតោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា បិណ្ឌបាតំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បិណ្ឌបាតំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ បិណ្ឌបាតោ សេវិតព្ពោ. ‘បិណ្ឌបាតោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘សេនាសនម្បិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពំ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា សេនាសនំ – ‘‘ឥទំ ខោ មេ សេនាសនំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបំ សេនាសនំ ន សេវិតព្ពំ. តត្ថ យំ ជញ្ញា សេនាសនំ – ‘ឥទំ ខោ មេ សេនាសនំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបំ សេនាសនំ សេវិតព្ពំ. ‘សេនាសនម្បិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពំ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘គាមនិគមោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា គាមនិគមំ – ‘ឥមំ ខោ មេ គាមនិគមំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ គាមនិគមោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា គាមនិគមំ – ‘ឥមំ ខោ, មេ គាមនិគមំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ គាមនិគមោ សេវិតព្ពោ. ‘គាមនិគមោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘ជនបទបទេសោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា ជនបទបទេសំ – ‘ឥមំ ខោ មេ ជនបទបទេសំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ ជនបទបទេសោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា ជនបទបទេសំ – ‘ឥមំ ខោ មេ ជនបទបទេសំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ ជនបទបទេសោ សេវិតព្ពោ. ‘ជនបទបទេសោបិ, អាវុសោ, ទុវិធេន វេទិតព្ពោ – សេវិតព្ពោបិ អសេវិតព្ពោបី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សុតវាសុត្តំ

៧. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ. អថ ខោ សុតវា បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សុតវា បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឯកមិទាហំ, ភន្តេ, សមយំ ភគវា ឥធេវ រាជគហេ វិហរាមិ គិរិព្ពជេ. តត្រ មេ, ភន្តេ, ភគវតោ សម្មុខា សុតំ សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យោ សោ, សុតវា [សុតវ (ស្យា.)], ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ, អភព្ពោ សោ បញ្ច ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុំ – អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សម្បជានមុសា [សម្បជានំ មុសា (ក. សី.)] ភាសិតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សន្និធិការកំ កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិយភូតោ’តិ. កច្ចិ មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុស្សុតំ សុគ្គហិតំ សុមនសិកតំ សូបធារិត’’ន្តិ?

‘‘តគ្ឃ តេ ឯតំ, សុតវា, សុស្សុតំ សុគ្គហិតំ សុមនសិកតំ សូបធារិតំ. បុព្ពេ ចាហំ, សុតវា, ឯតរហិ ច ឯវំ វទាមិ – ‘យោ សោ ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ, អភព្ពោ សោ នវ ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុំ – អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សម្បជានមុសា ភាសិតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សន្និធិការកំ កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិយភូតោ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ ឆន្ទាគតិំ គន្តុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ ទោសាគតិំ គន្តុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ មោហាគតិំ គន្តុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ ភយាគតិំ គន្តុំ’. បុព្ពេ ចាហំ, សុតវា, ឯតរហិ ច ឯវំ វទាមិ – ‘យោ សោ ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ, អភព្ពោ សោ ឥមានិ នវ ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុ’’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. សជ្ឈសុត្តំ

៨. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ. អថ ខោ សជ្ឈោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សជ្ឈោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឯកមិទាហំ, ភន្តេ, សមយំ ភគវា ឥធេវ រាជគហេ វិហរាមិ គិរិព្ពជេ. តត្រ មេ, ភន្តេ, ភគវតោ សម្មុខា សុតំ សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យោ សោ, សជ្ឈ, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ, អភព្ពោ សោ បញ្ច ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុំ – អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សម្បជានមុសា ភាសិតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សន្និធិការកំ កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិយភូតោ’តិ. កច្ចិ មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុស្សុតំ សុគ្គហិតំ សុមនសិកតំ សូបធារិត’’ន្តិ?

‘‘តគ្ឃ តេ ឯតំ, សជ្ឈ, សុស្សុតំ សុគ្គហិតំ សុមនសិកតំ សូបធារិតំ. បុព្ពេ ចាហំ, សជ្ឈ, ឯតរហិ ច ឯវំ វទាមិ – ‘យោ សោ ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ, អភព្ពោ សោ នវ ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុំ – អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេតុំ…បេ… អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សន្និធិការកំ កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិយភូតោ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ ធម្មំ បច្ចក្ខាតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សង្ឃំ បច្ចក្ខាតុំ, អភព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតុំ’. បុព្ពេ ចាហំ, សជ្ឈ, ឯតរហិ ច ឯវំ វទាមិ – ‘យោ សោ ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ, អភព្ពោ សោ ឥមានិ នវ ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុ’’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បុគ្គលសុត្តំ

៩. ‘‘នវយិមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ នវ? អរហា, អរហត្តាយ បដិបន្នោ, អនាគាមី, អនាគាមិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ, សកទាគាមី, សកទាគាមិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ, សោតាបន្នោ, សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ, បុថុជ្ជនោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. នវមំ.

១០. អាហុនេយ្យសុត្តំ

១០. ‘‘នវយិមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា អាហុនេយ្យា បាហុនេយ្យា ទក្ខិណេយ្យា អញ្ជលិករណីយា អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. កតមេ នវ? អរហា, អរហត្តាយ បដិបន្នោ, អនាគាមី, អនាគាមិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ, សកទាគាមី, សកទាគាមិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ, សោតាបន្នោ, សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ, គោត្រភូ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ បុគ្គលា អាហុនេយ្យា…បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ. ទសមំ.

សម្ពោធិវគ្គោ បឋមោ.