៥. ឧបោសថវគ្គោ

១. សង្ខិត្តូបោសថសុត្តំ

៤១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ. កថំ ឧបវុត្ថោ ច, ភិក្ខវេ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យាវជីវំ អរហន្តោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតា និហិតទណ្ឌា និហិតសត្ថា លជ្ជី ទយាបន្នា, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បិនោ វិហរន្តិ. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរាមិ. ឥមិនាបង្គេន [ឥមិនាបិ អង្គេន (សី. បី.) អ. និ. ៣.៧១] អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា បឋមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតា ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី, អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរន្តិ. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី, អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរាមិ. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា ទុតិយេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារិនោ អារាចារិនោ វិរតា មេថុនា គាមធម្មា. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារី អារាចារី [អនាចារី (ក.)] វិរតោ មេថុនា គាមធម្មា. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា តតិយេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតា សច្ចវាទិនោ សច្ចសន្ធា ថេតា បច្ចយិកា អវិសំវាទកោ លោកស្ស. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា ចតុត្ថេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ បហាយ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតា. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ បហាយ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា បញ្ចមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ ឯកភត្តិកា រត្តូបរតា វិរតា វិកាលភោជនា. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ ឯកភត្តិកោ រត្តូបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា ឆដ្ឋេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនមាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានំ បហាយ នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនមាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា បដិវិរតា. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនមាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានំ បហាយ នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនមាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា បដិវិរតោ. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា សត្តមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ ឧច្ចាសយនមហាសយនំ បហាយ ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតា នីចសេយ្យំ កប្បេន្តិ – មញ្ចកេ វា តិណសន្ថារកេ វា. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ ឧច្ចាសយនមហាសយនំ បហាយ ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ នីចសេយ្យំ កប្បេមិ – មញ្ចកេ វា តិណសន្ថារកេ វា. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា អដ្ឋមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ. ឯវំ ឧបវុត្ថោ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ’’តិ. បឋមំ.

២. វិត្ថតូបោសថសុត្តំ

៤២. ‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ. កថំ ឧបវុត្ថោ ច, ភិក្ខវេ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យាវជីវំ អរហន្តោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតា និហិតទណ្ឌា និហិតសត្ថា លជ្ជី ទយាបន្នា, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បិនោ វិហរន្តិ. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរាមិ. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា បឋមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ….

‘‘កីវមហប្ផលោ ហោតិ កីវមហានិសំសោ កីវមហាជុតិកោ កីវមហាវិប្ផារោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យោ ឥមេសំ សោឡសន្នំ មហាជនបទានំ បហូតរត្តរតនានំ [បហូតសត្តរតនានំ (សី. ស្យា. កំ. បី.) អ. និ. ៣.៧១ បាឡិយា ដីកាយំ ទស្សិតបាឡិយេវ. តទដ្ឋកថាបិ បស្សិតព្ពា] ឥស្សរិយាធិបច្ចំ រជ្ជំ ការេយ្យ, សេយ្យថិទំ – អង្គានំ មគធានំ កាសីនំ កោសលានំ វជ្ជីនំ មល្លានំ ចេតីនំ វង្គានំ កុរូនំ បញ្ចាលានំ មច្ឆានំ [មជ្ជានំ (ក.)] សូរសេនានំ អស្សកានំ អវន្តីនំ គន្ធារានំ កម្ពោជានំ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតស្ស ឧបោសថស្ស ឯតំ [ឯកំ (ក.)] កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ. តំ កិស្ស ហេតុ? កបណំ, ភិក្ខវេ, មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ.

‘‘យានិ, ភិក្ខវេ, មានុសកានិ បញ្ញាស វស្សានិ, ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ [រត្តិទិវោ (ក.)]. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ បញ្ច វស្សសតានិ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ’’’.

‘‘យានិ, ភិក្ខវេ, មានុសកានិ វស្សសតានិ, តាវតិំសានំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពំ វស្សសហស្សំ តាវតិំសានំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តាវតិំសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ’’’.

‘‘យានិ, ភិក្ខវេ, មានុសកានិ ទ្វេ វស្សសតានិ, យាមានំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ ទ្វេ វស្សសហស្សានិ យាមានំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា យាមានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ’’’.

‘‘យានិ, ភិក្ខវេ, មានុសកានិ ចត្តារិ វស្សសតានិ, តុសិតានំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ ចត្តារិ វស្សសហស្សានិ តុសិតានំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តុសិតានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ’’’.

‘‘យានិ, ភិក្ខវេ, មានុសកានិ អដ្ឋ វស្សសតានិ, និម្មានរតីនំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ អដ្ឋ វស្សសហស្សានិ និម្មានរតីនំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា និម្មានរតីនំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ’’’.

‘‘យានិ, ភិក្ខវេ, មានុសកានិ សោឡស វស្សសតានិ, បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ សោឡស វស្សសហស្សានិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយា’’’តិ.

‘‘បាណំ ន ហញ្ញេ [ហានេ (សី.), ហេន (ក.) អ. និ. ៣.៧១] ន ចទិន្នមាទិយេ,

មុសា ន ភាសេ ន ច មជ្ជបោ សិយា;

អព្រហ្មចរិយា វិរមេយ្យ មេថុនា,

រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនំ.

‘‘មាលំ ន ធារេ ន ច គន្ធមាចរេ [គន្ធមាធរេ (ក.)],

មញ្ចេ ឆមាយំ វ សយេថ សន្ថតេ;

ឯតញ្ហិ អដ្ឋង្គិកមាហុបោសថំ,

ពុទ្ធេន ទុក្ខន្តគុនា បកាសិតំ.

‘‘ចន្ទោ ច សុរិយោ ច ឧភោ សុទស្សនា,

ឱភាសយំ អនុបរិយន្តិ យាវតា;

តមោនុទា តេ បន អន្តលិក្ខគា,

នភេ បភាសន្តិ ទិសាវិរោចនា.

‘‘ឯតស្មិំ យំ វិជ្ជតិ អន្តរេ ធនំ,

មុត្តា មណិ វេឡុរិយញ្ច ភទ្ទកំ;

សិង្គីសុវណ្ណំ អថ វាបិ កញ្ចនំ,

យំ ជាតរូបំ ហដកន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘អដ្ឋង្គុបេតស្ស ឧបោសថស្ស,

កលម្បិ តេ នានុភវន្តិ សោឡសិំ;

ចន្ទប្បភា តារគណា ច សព្ពេ.

‘‘តស្មា ហិ នារី ច នរោ ច សីលវា,

អដ្ឋង្គុបេតំ ឧបវស្សុបោសថំ;

បុញ្ញានិ កត្វាន សុខុទ្រយានិ,

អនិន្ទិតា សគ្គមុបេន្តិ ឋាន’’ន្តិ. ទុតិយំ;

៣. វិសាខាសុត្តំ

៤៣. [អ. និ. ៣.៧១] ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ វិសាខំ មិគារមាតរំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ខោ, វិសាខេ, ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ. កថំ ឧបវុត្ថោ ច, វិសាខេ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ? ឥធ, វិសាខេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យាវជីវំ អរហន្តោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតា និហិតទណ្ឌា និហិតសត្ថា លជ្ជី ទយាបន្នា, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បិនោ វិហរន្តិ. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរាមិ. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’’’តិ. ឥមិនា បឋមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ….

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ ឧច្ចាសយនមហាសយនំ បហាយ ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតា នីចសេយ្យំ កប្បេន្តិ – មញ្ចកេ វា តិណសន្ថារកេ វា. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ ឧច្ចាសយនមហាសយនំ បហាយ ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ នីចសេយ្យំ កប្បេមិ – មញ្ចកេ វា តិណសន្ថារកេ វា. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា អដ្ឋមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ. ឯវំ ឧបវុត្ថោ ខោ, វិសាខេ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ.

‘‘កីវមហប្ផលោ ហោតិ, កីវមហានិសំសោ, កីវមហាជុតិកោ, កីវមហាវិប្ផារោ? សេយ្យថាបិ, វិសាខេ, យោ ឥមេសំ សោឡសន្នំ មហាជនបទានំ បហូតរត្តរតនានំ ឥស្សរិយាធិបច្ចំ រជ្ជំ ការេយ្យ, សេយ្យថិទំ – អង្គានំ មគធានំ កាសីនំ កោសលានំ វជ្ជីនំ មល្លានំ ចេតីនំ វង្គានំ កុរូនំ បញ្ចាលានំ មច្ឆានំ សូរសេនានំ អស្សកានំ អវន្តីនំ គន្ធារានំ កម្ពោជានំ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតស្ស ឧបោសថស្ស ឯតំ កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ. តំ កិស្ស ហេតុ? កបណំ, វិសាខេ, មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ.

‘‘យានិ, វិសាខេ, មានុសកានិ បញ្ញាស វស្សានិ, ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ បញ្ច វស្សសតានិ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, វិសាខេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, វិសាខេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ’’’.

‘‘យំ, វិសាខេ, មានុសកំ វស្សសតំ, តាវតិំសានំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន វស្សសហស្សំ តាវតិំសានំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, វិសាខេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តាវតិំសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, វិសាខេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ’’’.

‘‘យានិ, វិសាខេ, មានុសកានិ ទ្វេ វស្សសតានិ…បេ… ចត្តារិ វស្សសតានិ…បេ… អដ្ឋ វស្សសតានិ…បេ… សោឡស វស្សសតានិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ សោឡស វស្សសហស្សានិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, វិសាខេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, វិសាខេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយា’’’តិ.

‘‘បាណំ ន ហញ្ញេ ន ចទិន្នមាទិយេ,

មុសា ន ភាសេ ន ច មជ្ជបោ សិយា;

អព្រហ្មចរិយា វិរមេយ្យ មេថុនា,

រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនំ.

‘‘មាលំ ន ធារេ ន ច គន្ធមាចរេ,

មញ្ចេ ឆមាយំ វ សយេថ សន្ថតេ;

ឯតញ្ហិ អដ្ឋង្គិកមាហុបោសថំ,

ពុទ្ធេន ទុក្ខន្តគុនា បកាសិតំ.

‘‘ចន្ទោ ច សុរិយោ ច ឧភោ សុទស្សនា,

ឱភាសយំ អនុបរិយន្តិ យាវតា;

តមោនុទា តេ បន អន្តលិក្ខគា,

នភេ បភាសន្តិ ទិសាវិរោចនា.

‘‘ឯតស្មិំ យំ វិជ្ជតិ អន្តរេ ធនំ,

មុត្តា មណិ វេឡុរិយញ្ច ភទ្ទកំ;

សិង្គីសុវណ្ណំ អថ វាបិ កញ្ចនំ,

យំ ជាតរូបំ ហដកន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘អដ្ឋង្គុបេតស្ស ឧបោសថស្ស,

កលម្បិ តេ នានុភវន្តិ សោឡសិំ;

ចន្ទប្បភា តារគណា ច សព្ពេ.

‘‘តស្មា ហិ នារី ច នរោ ច សីលវា,

អដ្ឋង្គុបេតំ ឧបវស្សុបោសថំ;

បុញ្ញានិ កត្វាន សុខុទ្រយានិ,

អនិន្ទិតា សគ្គមុបេន្តិ ឋាន’’ន្តិ. តតិយំ;

៤. វាសេដ្ឋសុត្តំ

៤៤. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ វាសេដ្ឋោ ឧបាសកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ វាសេដ្ឋំ ឧបាសកំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ, វាសេដ្ឋ, ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ មហប្ផលោ ហោតិ…បេ… អនិន្ទិតា សគ្គមុបេន្តិ ឋាន’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ វាសេដ្ឋោ ឧបាសកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បិយា មេ, ភន្តេ, ញាតិសាលោហិតា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យុំ, បិយានម្បិ មេ អស្ស ញាតិសាលោហិតានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេ ចេបិ, ភន្តេ, ខត្តិយា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យុំ, សព្ពេសម្បិស្ស ខត្តិយានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេ ចេបិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា…បេ… វេស្សា … សុទ្ទា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យុំ, សព្ពេសម្បិស្ស សុទ្ទានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

‘‘ឯវមេតំ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតំ, វាសេដ្ឋ! សព្ពេ ចេបិ, វាសេដ្ឋ, ខត្តិយា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យុំ, សព្ពេសម្បិស្ស ខត្តិយានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេ ចេបិ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា…បេ… វេស្សា… សុទ្ទា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យុំ, សព្ពេសម្បិស្ស សុទ្ទានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សទេវកោ ចេបិ, វាសេដ្ឋ, លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យុំ [ឧបវសេយ្យ (?)], សទេវកស្សបិស្ស [សទេវកស្ស (សព្ពត្ថ) អ. និ. ៤.១៩៣; ម. និ. ៣.៦៤ បស្សិតព្ពំ] លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. ឥមេ ចេបិ, វាសេដ្ឋ, មហាសាលា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យុំ, ឥមេសម្បិស្ស មហាសាលានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ( ) [(សចេ ចេតេយ្យុំ) កត្ថចិ អត្ថិ. អ. និ. ៤.១៩៣ បស្សិតព្ពំ]. កោ បន វាទោ មនុស្សភូតស្សា’’តិ! ចតុត្ថំ.

៥. ពោជ្ឈសុត្តំ

៤៥. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ ពោជ្ឈា ឧបាសិកា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ពោជ្ឈំ ឧបាសិកំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ, ពោជ្ឈេ, ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ. កថំ ឧបវុត្ថោ ច, ពោជ្ឈេ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ? ឥធ, ពោជ្ឈេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យាវជីវំ អរហន្តោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតា និហិតទណ្ឌា និហិតសត្ថា លជ្ជី ទយាបន្នា, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បិនោ វិហរន្តិ. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរាមិ. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា បឋមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ….

‘‘‘យាវជីវំ អរហន្តោ ឧច្ចាសយនមហាសយនំ បហាយ ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតា នីចសេយ្យំ កប្បេន្តិ – មញ្ចកេ វា តិណសន្ថារកេ វា. អហំ បជ្ជ ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវសំ ឧច្ចាសយនមហាសយនំ បហាយ ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ នីចសេយ្យំ កប្បេមិ – មញ្ចកេ វា តិណសន្ថារកេ វា. ឥមិនាបង្គេន អរហតំ អនុករោមិ, ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតី’តិ. ឥមិនា អដ្ឋមេន អង្គេន សមន្នាគតោ ហោតិ. ឯវំ ឧបវុត្ថោ ខោ, ពោជ្ឈេ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ មហាជុតិកោ មហាវិប្ផារោ.

‘‘កីវមហប្ផលោ ហោតិ, កីវមហានិសំសោ, កីវមហាជុតិកោ, កីវមហាវិប្ផារោ? សេយ្យថាបិ, ពោជ្ឈេ, យោ ឥមេសំ សោឡសន្នំ មហាជនបទានំ បហូតរត្តរតនានំ ឥស្សរិយាធិបច្ចំ រជ្ជំ ការេយ្យ, សេយ្យថិទំ – អង្គានំ មគធានំ កាសីនំ កោសលានំ វជ្ជីនំ មល្លានំ ចេតីនំ វង្គានំ កុរូនំ បញ្ចាលានំ មច្ឆានំ សូរសេនានំ អស្សកានំ អវន្តីនំ គន្ធារានំ កម្ពោជានំ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតស្ស ឧបោសថស្ស ឯតំ កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ. តំ កិស្ស ហេតុ? កបណំ, ពោជ្ឈេ, មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ.

‘‘យានិ, ពោជ្ឈេ, មានុសកានិ បញ្ញាស វស្សានិ, ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ បញ្ច វស្សសតានិ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, ពោជ្ឈេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, ពោជ្ឈេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយ’’’.

‘‘យំ, ពោជ្ឈេ, មានុសកំ វស្សសតំ…បេ… តានិ, ពោជ្ឈេ, មានុសកានិ ទ្វេ វស្សសតានិ…បេ… ចត្តារិ វស្សសតានិ…បេ… អដ្ឋ វស្សសតានិ…បេ… សោឡស វស្សសតានិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ ឯសោ ឯកោ រត្តិន្ទិវោ. តាយ រត្តិយា តិំសរត្តិយោ មាសោ. តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ. តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ សោឡស វស្សសហស្សានិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ. ឋានំ ខោ បនេតំ, ពោជ្ឈេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥទំ ខោ បនេតំ, ពោជ្ឈេ, សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘កបណំ មានុសកំ រជ្ជំ ទិព្ពំ សុខំ ឧបនិធាយា’’’តិ.

‘‘បាណំ ន ហញ្ញេ ន ចទិន្នមាទិយេ,

មុសា ន ភាសេ ន ច មជ្ជបោ សិយា;

អព្រហ្មចរិយា វិរមេយ្យ មេថុនា,

រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនំ.

‘‘មាលំ ន ធារេ ន ច គន្ធមាចរេ,

មញ្ចេ ឆមាយំ វ សយេថ សន្ថតេ;

ឯតញ្ហិ អដ្ឋង្គិកមាហុបោសថំ,

ពុទ្ធេន ទុក្ខន្តគុនា បកាសិតំ.

‘‘ចន្ទោ ច សុរិយោ ច ឧភោ សុទស្សនា,

ឱភាសយំ អនុបរិយន្តិ យាវតា;

តមោនុទា តេ បន អន្តលិក្ខគា,

នភេ បភាសន្តិ ទិសាវិរោចនា.

‘‘ឯតស្មិំ យំ វិជ្ជតិ អន្តរេ ធនំ,

មុត្តា មណិ វេឡុរិយញ្ច ភទ្ទកំ;

សិង្គីសុវណ្ណំ អថ វាបិ កញ្ចនំ,

យំ ជាតរូបំ ហដកន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘អដ្ឋង្គុបេតស្ស ឧបោសថស្ស,

កលម្បិ តេ នានុភវន្តិ សោឡសិំ;

ចន្ទប្បភា តារគណា ច សព្ពេ.

‘‘តស្មា ហិ នារី ច នរោ ច សីលវា,

អដ្ឋង្គុបេតំ ឧបវស្សុបោសថំ;

បុញ្ញានិ កត្វាន សុខុទ្រយានិ,

អនិន្ទិតា សគ្គមុបេន្តិ ឋាន’’ន្តិ. បញ្ចមំ;

៦. អនុរុទ្ធសុត្តំ

៤៦. ឯកំ សមយំ ភគវា កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទិវាវិហារំ គតោ ហោតិ បដិសល្លីនោ. អថ ខោ សម្ពហុលា មនាបកាយិកា ទេវតា យេនាយស្មា អនុរុទ្ធោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ តា ទេវតា អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោចុំ – ‘‘មយំ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, មនាបកាយិកា នាម ទេវតា តីសុ ឋានេសុ ឥស្សរិយំ ការេម វសំ វត្តេម. មយំ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, យាទិសកំ វណ្ណំ អាកង្ខាម តាទិសកំ វណ្ណំ ឋានសោ បដិលភាម; យាទិសកំ សរំ អាកង្ខាម តាទិសកំ សរំ ឋានសោ បដិលភាម; យាទិសកំ សុខំ អាកង្ខាម តាទិសកំ សុខំ ឋានសោ បដិលភាម. មយំ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, មនាបកាយិកា នាម ទេវតា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ឥស្សរិយំ ការេម វសំ វត្តេមា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហោ វតិមា ទេវតា សព្ពាវ នីលា អស្សុ នីលវណ្ណា នីលវត្ថា នីលាលង្ការា’’តិ. អថ ខោ តា ទេវតា អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ចិត្តមញ្ញាយ សព្ពាវ នីលា អហេសុំ នីលវណ្ណា នីលវត្ថា នីលាលង្ការា.

អថ ខោ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហោ វតិមា ទេវតា សព្ពាវ បីតា អស្សុ…បេ… សព្ពាវ លោហិតកា អស្សុ… សព្ពាវ ឱទាតា អស្សុ ឱទាតវណ្ណា ឱទាតវត្ថា ឱទាតាលង្ការា’’តិ. អថ ខោ តា ទេវតា អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ចិត្តមញ្ញាយ សព្ពាវ ឱទាតា អហេសុំ ឱទាតវណ្ណា ឱទាតវត្ថា ឱទាតាលង្ការា.

អថ ខោ តា ទេវតា ឯកា ច [កោ (សី.), ឯកាវ (ស្យា. បី.)] គាយិ ឯកា ច [ឯកា បន (សី.), ឯកាវ (ស្យា. បី.)] នច្ចិ ឯកា ច [ឯកា (សី.), ឯកាវ (ស្យា. បី.)] អច្ឆរំ វាទេសិ. សេយ្យថាបិ នាម បញ្ចង្គិកស្ស តូរិយស្ស [តុរិយស្ស (សី. ស្យា. បី.)] សុវិនីតស្ស សុប្បដិបតាឡិតស្ស កុសលេហិ សុសមន្នាហតស្ស សទ្ទោ ហោតិ វគ្គុ ច រជនីយោ ច កមនីយោ ច បេមនីយោ ច មទនីយោ ច; ឯវមេវំ តាសំ ទេវតានំ អលង្ការានំ សទ្ទោ ហោតិ វគ្គុ ច រជនីយោ ច កមនីយោ ច បេមនីយោ ច មទនីយោ ច. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឥន្ទ្រិយានិ ឱក្ខិបិ.

អថ ខោ តា ទេវតា ‘‘ន ខ្វយ្យោ អនុរុទ្ធោ សាទិយតី’’តិ [សាទយតីតិ (សទ្ទនីតិធាតុមាលា)] តត្ថេវន្តរធាយិំសុ. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, ទិវាវិហារំ គតោ ហោមិ បដិសល្លីនោ. អថ ខោ, ភន្តេ, សម្ពហុលា មនាបកាយិកា ទេវតា យេនាហំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ, ភន្តេ, តា ទេវតា មំ ឯតទវោចុំ – ‘មយំ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, មនាបកាយិកា នាម ទេវតា តីសុ ឋានេសុ ឥស្សរិយំ ការេម វសំ វត្តេម. មយំ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, យាទិសកំ វណ្ណំ អាកង្ខាម តាទិសកំ វណ្ណំ ឋានសោ បដិលភាម; យាទិសកំ សរំ អាកង្ខាម តាទិសកំ សរំ ឋានសោ បដិលភាម; យាទិសកំ សុខំ អាកង្ខាម តាទិសកំ សុខំ ឋានសោ បដិលភាម. មយំ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, មនាបកាយិកា នាម ទេវតា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ឥស្សរិយំ ការេម វសំ វត្តេមា’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អហោ វតិមា ទេវតា សព្ពាវ នីលា អស្សុ នីលវណ្ណា នីលវត្ថា នីលាលង្ការា’តិ. អថ ខោ, ភន្តេ, តា ទេវតា មម ចិត្តមញ្ញាយ សព្ពាវ នីលា អហេសុំ នីលវណ្ណា នីលវត្ថា នីលាលង្ការា.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អហោ វតិមា ទេវតា សព្ពាវ បីតា អស្សុ…បេ… សព្ពាវ លោហិតកា អស្សុ…បេ… សព្ពាវ ឱទាតា អស្សុ ឱទាតវណ្ណា ឱទាតវត្ថា ឱទាតាលង្ការា’តិ. អថ ខោ, ភន្តេ, តា ទេវតា មម ចិត្តមញ្ញាយ សព្ពាវ ឱទាតា អហេសុំ ឱទាតវណ្ណា ឱទាតវត្ថា ឱទាតាលង្ការា.

‘‘អថ ខោ, ភន្តេ, តា ទេវតា ឯកា ច គាយិ ឯកា ច នច្ចិ ឯកា ច អច្ឆរំ វាទេសិ. សេយ្យថាបិ នាម បញ្ចង្គិកស្ស តូរិយស្ស សុវិនីតស្ស សុប្បដិបតាឡិតស្ស កុសលេហិ សុសមន្នាហតស្ស សទ្ទោ ហោតិ វគ្គុ ច រជនីយោ ច កមនីយោ ច បេមនីយោ ច មទនីយោ ច; ឯវមេវំ តាសំ ទេវតានំ អលង្ការានំ សទ្ទោ ហោតិ វគ្គុ ច រជនីយោ ច កមនីយោ ច បេមនីយោ ច មទនីយោ ច. អថ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ឥន្ទ្រិយានិ ឱក្ខិបិំ.

‘‘អថ ខោ, ភន្តេ, តា ទេវតា ‘ន ខ្វយ្យោ អនុរុទ្ធោ សាទិយតី’តិ តត្ថេវន្តរធាយិំសុ. កតិហិ នុ ខោ, ភន្តេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនាបកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតី’’តិ?

‘‘អដ្ឋហិ ខោ, អនុរុទ្ធ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនាបកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, អនុរុទ្ធ, មាតុគាមោ យស្ស មាតាបិតរោ ភត្តុនោ ទេន្តិ អត្ថកាមា ហិតេសិនោ អនុកម្បកា អនុកម្បំ ឧបាទាយ តស្ស ហោតិ បុព្ពុដ្ឋាយិនី បច្ឆានិបាតិនី កិង្ការបដិស្សាវិនី មនាបចារិនី បិយវាទិនី.

‘‘យេ តេ ភត្តុ គរុនោ [គុរុនោ (ក.)] ហោន្តិ – មាតាតិ វា បិតាតិ វា សមណព្រាហ្មណាតិ វា – តេ សក្ករោតិ, គរុំ ករោតិ [គរុករោតិ (សី. ស្យា. បី.)], មានេតិ, បូជេតិ, អព្ភាគតេ ច អាសនោទកេន បដិបូជេតិ.

‘‘យេ តេ ភត្តុ អព្ភន្តរា កម្មន្តា – ឧណ្ណាតិ វា កប្បាសាតិ វា – តត្ថ ទក្ខា ហោតិ អនលសា តត្រុបាយាយ [តត្រូបាយាយ (សី.), អ. និ. ៤.៣៥; ១១.១៤] វីមំសាយ សមន្នាគតា អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុំ.

‘‘យោ សោ ភត្តុ អព្ភន្តរោ អន្តោជនោ – ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា កម្មករាតិ វា – តេសំ កតញ្ច កតតោ ជានាតិ អកតញ្ច អកតតោ ជានាតិ, គិលានកានញ្ច ពលាពលំ ជានាតិ ខាទនីយំ ភោជនីយញ្ចស្ស បច្ចំសេន [បច្ចយេន (ស្យា.), បច្ចត្តំសេន (ក.) អ. និ. ៥.៣៣] សំវិភជតិ.

‘‘យំ ភត្តុ អាហរតិ ធនំ វា ធញ្ញំ វា ជាតរូបំ វា តំ អារក្ខេន គុត្តិយា សម្បាទេតិ, តត្ថ ច ហោតិ អធុត្តី អថេនី អសោណ្ឌី អវិនាសិកា.

‘‘ឧបាសិកា ខោ បន ហោតិ ពុទ្ធំ សរណំ គតា ធម្មំ សរណំ គតា សង្ឃំ សរណំ គតា.

‘‘សីលវតី ខោ បន ហោតិ – បាណាតិបាតា បដិវិរតា, អទិន្នាទានា បដិវិរតា, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតា, មុសាវាទា បដិវិរតា, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតា.

‘‘ចាគវតី ខោ បន ហោតិ. វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ មុត្តចាគា [មុត្តចាគី (ស្យា.)] បយតបាណិនី [បយតបាណិ (សី.), បយតបាណី (ស្យា. បី. ក.)] វោស្សគ្គរតា យាចយោគា ទានសំវិភាគរតា.

‘‘ឥមេហិ ខោ, អនុរុទ្ធ, អដ្ឋហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនាបកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតី’’តិ.

‘‘យោ នំ ភរតិ សព្ពទា, និច្ចំ អាតាបិ ឧស្សុកោ;

តំ សព្ពកាមទំ [តំ សព្ពកាមហរំ (សី. ស្យា. បី.) សព្ពកាមហរំ (អ. និ. ៥.៣៣] បោសំ, ភត្តារំ នាតិមញ្ញតិ.

‘‘ន ចាបិ សោត្ថិ ភត្តារំ, ឥស្សាវាទេន រោសយេ;

ភត្តុ ច គរុនោ សព្ពេ, បដិបូជេតិ បណ្ឌិតា.

‘‘ឧដ្ឋាហិកា [ឧដ្ឋាយិកា (ក.)] អនលសា, សង្គហិតបរិជ្ជនា;

ភត្តុ មនាបំ ចរតិ, សម្ភតំ អនុរក្ខតិ.

‘‘យា ឯវំ វត្តតិ នារី, ភត្តុ ឆន្ទវសានុគា;

មនាបា នាម តេ [មនាបកាយិកា (សី. ក.)] ទេវា, យត្ថ សា ឧបបជ្ជតី’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. ទុតិយវិសាខាសុត្តំ

៤៧. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ វិសាខំ មិគារមាតរំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អដ្ឋហិ ខោ, វិសាខេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនាបកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, វិសាខេ, មាតុគាមោ យស្ស មាតាបិតរោ ភត្តុនោ ទេន្តិ អត្ថកាមា ហិតេសិនោ អនុកម្បកា អនុកម្បំ ឧបាទាយ តស្ស ហោតិ បុព្ពុដ្ឋាយិនី បច្ឆានិបាតិនី កិង្ការបដិស្សាវិនី មនាបចារិនី បិយវាទិនី…បេ….

‘‘ចាគវតី ខោ បន ហោតិ. វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ មុត្តចាគា បយតបាណិនី វោស្សគ្គរតា យាចយោគា ទានសំវិភាគរតា. ឥមេហិ ខោ, វិសាខេ, អដ្ឋហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនាបកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតី’’តិ.

‘‘យោ នំ ភរតិ សព្ពទា, និច្ចំ អាតាបិ ឧស្សុកោ;

តំ សព្ពកាមទំ បោសំ, ភត្តារំ នាតិមញ្ញតិ.

‘‘ន ចាបិ សោត្ថិ ភត្តារំ, ឥស្សាវាទេន រោសយេ;

ភត្តុ ច គរុនោ សព្ពេ, បដិបូជេតិ បណ្ឌិតា.

‘‘ឧដ្ឋាហិកា អនលសា, សង្គហិតបរិជ្ជនា;

ភត្តុ មនាបំ ចរតិ, សម្ភតំ អនុរក្ខតិ.

‘‘យា ឯវំ វត្តតិ នារី, ភត្តុ ឆន្ទវសានុគា;

មនាបា នាម តេ [មនាបកាយិកា (សី. ក.)] ទេវា, យត្ថ សា ឧបបជ្ជតី’’តិ. សត្តមំ;

៨. នកុលមាតាសុត្តំ

៤៨. ឯកំ សមយំ ភគវា ភគ្គេសុ វិហរតិ សុំសុមារគិរេ [សុំសុមារគិរេ (សី. ស្យា. បី.)] ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ. អថ ខោ នកុលមាតា គហបតានី យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា…បេ…. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ នកុលមាតរំ គហបតានិំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អដ្ឋហិ ខោ, នកុលមាតេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនាបកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, នកុលមាតេ, មាតុគាមោ យស្ស មាតាបិតរោ ភត្តុនោ ទេន្តិ អត្ថកាមា ហិតេសិនោ អនុកម្បកា អនុកម្បំ ឧបាទាយ តស្ស ហោតិ បុព្ពុដ្ឋាយិនី បច្ឆានិបាតិនី កិង្ការបដិស្សាវិនី មនាបចារិនី បិយវាទិនី.