១. មេត្តាវគ្គោ

១. មេត្តាសុត្តំ

១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

[អ. និ. ១១.១៥] ‘‘មេត្តាយ, ភិក្ខវេ, ចេតោវិមុត្តិយា អាសេវិតាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ អដ្ឋានិសំសា បាដិកង្ខា. កតមេ អដ្ឋ? សុខំ សុបតិ, សុខំ បដិពុជ្ឈតិ, ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ, មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, ទេវតា រក្ខន្តិ, នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតិ, ឧត្តរិំ អប្បដិវិជ្ឈន្តោ ព្រហ្មលោកូបគោ ហោតិ. មេត្តាយ, ភិក្ខវេ, ចេតោវិមុត្តិយា អាសេវិតាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ ឥមេ អដ្ឋានិសំសា បាដិកង្ខា’’តិ.

‘‘យោ ច មេត្តំ ភាវយតិ, អប្បមាណំ បដិស្សតោ [បតិស្សតោ (សី.)];

តនូ សំយោជនា ហោន្តិ, បស្សតោ ឧបធិក្ខយំ.

‘‘ឯកម្បិ ចេ បាណមទុដ្ឋចិត្តោ,

មេត្តាយតិ កុសលី តេន ហោតិ;

សព្ពេ ច បាណេ មនសានុកម្បី,

បហូតមរិយោ បករោតិ បុញ្ញំ.

‘‘យេ សត្តសណ្ឌំ បថវិំ វិជេត្វា,

រាជិសយោ យជមានា អនុបរិយគា;

អស្សមេធំ បុរិសមេធំ,

សម្មាបាសំ វាជបេយ្យំ និរគ្គឡំ.

‘‘មេត្តស្ស ចិត្តស្ស សុភាវិតស្ស,

កលម្បិ តេ នានុភវន្តិ សោឡសិំ;

ចន្ទប្បភា តារគណាវ សព្ពេ,

យថា ន អគ្ឃន្តិ កលម្បិ សោឡសិំ [អយំ បាទោ ពហូសុ ន ទិស្សតិ].

‘‘យោ ន ហន្តិ ន ឃាតេតិ, ន ជិនាតិ ន ជាបយេ;

មេត្តំសោ សព្ពភូតានំ, វេរំ តស្ស ន កេនចី’’តិ. បឋមំ;

២. បញ្ញាសុត្តំ

២. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, ហេតូ អដ្ឋ បច្ចយា អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តិ. កតមេ អដ្ឋ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្ថារំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ អញ្ញតរំ វា គរុដ្ឋានិយំ សព្រហ្មចារិំ, យត្ថស្ស តិព្ពំ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ បេមញ្ច គារវោ ច. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ ហេតុ បឋមោ បច្ចយោ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

‘‘សោ តំ សត្ថារំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ វា គរុដ្ឋានិយំ សព្រហ្មចារិំ, យត្ថស្ស តិព្ពំ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ បេមំ គារវោ ច, តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ – ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ; ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ? តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានី ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ ហេតុ ទុតិយោ បច្ចយោ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

‘‘សោ តំ ធម្មំ សុត្វា ទ្វយេន វូបកាសេន សម្បាទេតិ – កាយវូបកាសេន ច ចិត្តវូបកាសេន ច. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ ហេតុ តតិយោ បច្ចយោ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

‘‘សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ ហេតុ ចតុត្ថោ បច្ចយោ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ. យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ [សត្ថា សព្យញ្ជនា (ក. សី.)] កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ ធាតា [ធតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ ហេតុ បញ្ចមោ បច្ចយោ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

‘‘អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឆដ្ឋោ ហេតុ ឆដ្ឋោ បច្ចយោ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

‘‘សង្ឃគតោ ខោ បន អនានាកថិកោ ហោតិ អតិរច្ឆានកថិកោ. សាមំ វា ធម្មំ ភាសតិ បរំ វា អជ្ឈេសតិ អរិយំ វា តុណ្ហីភាវំ នាតិមញ្ញតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, សត្តមោ ហេតុ សត្តមោ បច្ចយោ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

‘‘បញ្ចសុ ខោ បន ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សី វិហរតិ – ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា, ឥតិ វេទនាយ សមុទយោ, ឥតិ វេទនាយ អត្ថង្គមោ; ឥតិ សញ្ញា…បេ… ឥតិ សង្ខារា…បេ… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋមោ ហេតុ អដ្ឋមោ បច្ចយោ អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតិ.

‘‘តមេនំ សព្រហ្មចារី ឯវំ សម្ភាវេន្តិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា សត្ថារំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ អញ្ញតរំ វា គរុដ្ឋានិយំ សព្រហ្មចារិំ, យត្ថស្ស តិព្ពំ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ បេមញ្ច គារវោ ច. អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ! អយម្បិ ធម្មោ បិយត្តាយ គរុត្តាយ [បិយតាយ គរុតាយ (ស្យា.)] ភាវនាយ សាមញ្ញាយ ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘‘តំ ខោ បនាយមាយស្មា សត្ថារំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ វា គរុដ្ឋានិយំ សព្រហ្មចារិំ, យត្ថស្ស តិព្ពំ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ បេមញ្ច គារវោ ច, តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ – ឥទំ, ភន្តេ, កថំ; ឥមស្ស កោ អត្ថោតិ? តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានី ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ! អយម្បិ ធម្មោ បិយត្តាយ គរុត្តាយ ភាវនាយ សាមញ្ញាយ ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘‘តំ ខោ បនាយមាយស្មា ធម្មំ សុត្វា ទ្វយេន វូបកាសេន សម្បាទេតិ – កាយវូបកាសេន ច ចិត្តវូបកាសេន ច. អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ! អយម្បិ ធម្មោ បិយត្តាយ គរុត្តាយ ភាវនាយ សាមញ្ញាយ ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘‘សីលវា ខោ បនាយមាយស្មា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ! អយម្បិ ធម្មោ បិយត្តាយ គរុត្តាយ ភាវនាយ សាមញ្ញាយ ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘‘ពហុស្សុតោ ខោ បនាយមាយស្មា សុតធរោ សុតសន្និចយោ. យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ ធាតា វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ! អយម្បិ ធម្មោ បិយត្តាយ គរុត្តាយ ភាវនាយ សាមញ្ញាយ ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘‘អារទ្ធវីរិយោ ខោ បនាយមាយស្មា វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ! អយម្បិ ធម្មោ បិយត្តាយ គរុត្តាយ ភាវនាយ សាមញ្ញាយ ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘‘សង្ឃគតោ ខោ បនាយមាយស្មា អនានាកថិកោ ហោតិ អតិរច្ឆានកថិកោ. សាមំ វា ធម្មំ ភាសតិ បរំ វា អជ្ឈេសតិ អរិយំ វា តុណ្ហីភាវំ នាតិមញ្ញតិ. អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ! អយម្បិ ធម្មោ បិយត្តាយ គរុត្តាយ ភាវនាយ សាមញ្ញាយ ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘‘បញ្ចសុ ខោ បនាយមាយស្មា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សី វិហរតិ – ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា…បេ… ឥតិ សញ្ញា…បេ… ឥតិ សង្ខារា…បេ… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោតិ. អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ! អយម្បិ ធម្មោ បិយត្តាយ គរុត្តាយ ភាវនាយ សាមញ្ញាយ ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ ហេតូ អដ្ឋ បច្ចយា អាទិព្រហ្មចរិយិកាយ បញ្ញាយ អប្បដិលទ្ធាយ បដិលាភាយ, បដិលទ្ធាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បឋមអប្បិយសុត្តំ

៣. ‘‘អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ អប្បិយោ ច ហោតិ អមនាបោ ច អគរុ ច អភាវនីយោ ច. កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អប្បិយបសំសី ច ហោតិ, បិយគរហី ច, លាភកាមោ ច, សក្ការកាមោ ច, អហិរិកោ ច, អនោត្តប្បី ច, បាបិច្ឆោ ច, មិច្ឆាទិដ្ឋិ ច. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ អប្បិយោ ច ហោតិ អមនាបោ ច អគរុ ច អភាវនីយោ ច.

‘‘អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច ហោតិ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ច. កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន អប្បិយបសំសី ច ហោតិ, ន បិយគរហី ច, ន លាភកាមោ ច, ន សក្ការកាមោ ច, ហិរីមា ច ហោតិ, ឱត្តប្បី ច, អប្បិច្ឆោ ច, សម្មាទិដ្ឋិ ច. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច ហោតិ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចា’’តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយអប្បិយសុត្តំ

៤. ‘‘អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ អប្បិយោ ច ហោតិ អមនាបោ ច អគរុ ច អភាវនីយោ ច. កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ លាភកាមោ ច ហោតិ, សក្ការកាមោ ច, អនវញ្ញត្តិកាមោ ច, អកាលញ្ញូ ច, អមត្តញ្ញូ ច, អសុចិ ច, ពហុភាណី ច, អក្កោសកបរិភាសកោ ច សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ អប្បិយោ ច ហោតិ អមនាបោ ច អគរុ ច អភាវនីយោ ច.

‘‘អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច ហោតិ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ច. កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន លាភកាមោ ច ហោតិ, ន សក្ការកាមោ ច, ន អនវញ្ញត្តិកាមោ ច, កាលញ្ញូ ច, មត្តញ្ញូ ច, សុចិ ច, ន ពហុភាណី ច, អនក្កោសកបរិភាសកោ ច សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច ហោតិ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមលោកធម្មសុត្តំ

៥. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, លោកធម្មា លោកំ អនុបរិវត្តន្តិ, លោកោ ច អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតិ. កតមេ អដ្ឋ? លាភោ ច, អលាភោ ច, យសោ ច, អយសោ ច, និន្ទា ច, បសំសា ច, សុខញ្ច, ទុក្ខញ្ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ លោកធម្មា លោកំ អនុបរិវត្តន្តិ, លោកោ ច ឥមេ អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតី’’តិ.

‘‘លាភោ អលាភោ ច យសាយសោ ច,

និន្ទា បសំសា ច សុខំ ទុខញ្ច;

ឯតេ អនិច្ចា មនុជេសុ ធម្មា,

អសស្សតា វិបរិណាមធម្មា.

‘‘ឯតេ ច ញត្វា សតិមា សុមេធោ,

អវេក្ខតិ វិបរិណាមធម្មេ;

ឥដ្ឋស្ស ធម្មា ន មថេន្តិ ចិត្តំ,

អនិដ្ឋតោ នោ បដិឃាតមេតិ.

‘‘តស្សានុរោធា អថ វា វិរោធា,

វិធូបិតា អត្ថង្គតា ន សន្តិ;

បទញ្ច ញត្វា វិរជំ អសោកំ,

សម្មប្បជានាតិ ភវស្ស បារគូ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. ទុតិយលោកធម្មសុត្តំ

៦. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, លោកធម្មា លោកំ អនុបរិវត្តន្តិ, លោកោ ច អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតិ. កតមេ អដ្ឋ? លាភោ ច, អលាភោ ច, យសោ ច, អយសោ ច, និន្ទា ច, បសំសា ច, សុខញ្ច, ទុក្ខញ្ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ លោកធម្មា លោកំ អនុបរិវត្តន្តិ, លោកោ ច ឥមេ អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតិ.

‘‘អស្សុតវតោ, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជតិ លាភោបិ អលាភោបិ យសោបិ អយសោបិ និន្ទាបិ បសំសាបិ សុខម្បិ ទុក្ខម្បិ. សុតវតោបិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស ឧប្បជ្ជតិ លាភោបិ អលាភោបិ យសោបិ អយសោបិ និន្ទាបិ បសំសាបិ សុខម្បិ ទុក្ខម្បិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, កោ វិសេសោ កោ អធិប្បយាសោ [អធិប្បាយោ (សី.), អធិប្បាយសោ (ស្យា. កំ.) អធិ + ប + យសុ + ណ = អធិប្បយាសោ] កិំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេនា’’តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវំនេត្តិកា ភគវំបដិសរណា. សាធុ វត, ភន្តេ, ភគវន្តំយេវ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘អស្សុតវតោ, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជតិ លាភោ. សោ ន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ឧប្បន្នោ ខោ មេ អយំ លាភោ; សោ ច ខោ អនិច្ចោ ទុក្ខោ វិបរិណាមធម្មោ’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឧប្បជ្ជតិ អលាភោ…បេ… ឧប្បជ្ជតិ យសោ… ឧប្បជ្ជតិ អយសោ… ឧប្បជ្ជតិ និន្ទា… ឧប្បជ្ជតិ បសំសា… ឧប្បជ្ជតិ សុខំ… ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខំ. សោ ន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ឧប្បន្នំ ខោ មេ ឥទំ ទុក្ខំ; តញ្ច ខោ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្ម’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ’’.

‘‘តស្ស លាភោបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អលាភោបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, យសោបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អយសោបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, និន្ទាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, បសំសាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, សុខម្បិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, ទុក្ខម្បិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. សោ ឧប្បន្នំ លាភំ អនុរុជ្ឈតិ, អលាភេ បដិវិរុជ្ឈតិ; ឧប្បន្នំ យសំ អនុរុជ្ឈតិ, អយសេ បដិវិរុជ្ឈតិ; ឧប្បន្នំ បសំសំ អនុរុជ្ឈតិ, និន្ទាយ បដិវិរុជ្ឈតិ; ឧប្បន្នំ សុខំ អនុរុជ្ឈតិ, ទុក្ខេ បដិវិរុជ្ឈតិ. សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធសមាបន្នោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘សុតវតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស ឧប្បជ្ជតិ លាភោ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ឧប្បន្នោ ខោ មេ អយំ លាភោ; សោ ច ខោ អនិច្ចោ ទុក្ខោ វិបរិណាមធម្មោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឧប្បជ្ជតិ អលាភោ…បេ… ឧប្បជ្ជតិ យសោ… ឧប្បជ្ជតិ អយសោ… ឧប្បជ្ជតិ និន្ទា… ឧប្បជ្ជតិ បសំសា… ឧប្បជ្ជតិ សុខំ… ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខំ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ឧប្បន្នំ ខោ មេ ឥទំ ទុក្ខំ; តញ្ច ខោ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្ម’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ’’.

‘‘តស្ស លាភោបិ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អលាភោបិ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, យសោបិ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អយសោបិ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, និន្ទាបិ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, បសំសាបិ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, សុខម្បិ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, ទុក្ខម្បិ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. សោ ឧប្បន្នំ លាភំ នានុរុជ្ឈតិ, អលាភេ នប្បដិវិរុជ្ឈតិ; ឧប្បន្នំ យសំ នានុរុជ្ឈតិ, អយសេ នប្បដិវិរុជ្ឈតិ; ឧប្បន្នំ បសំសំ នានុរុជ្ឈតិ, និន្ទាយ នប្បដិវិរុជ្ឈតិ; ឧប្បន្នំ សុខំ នានុរុជ្ឈតិ, ទុក្ខេ នប្បដិវិរុជ្ឈតិ. សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធវិប្បហីនោ បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេនា’’តិ.

‘‘លាភោ អលាភោ ច យសាយសោ ច,

និន្ទា បសំសា ច សុខំ ទុខញ្ច;

ឯតេ អនិច្ចា មនុជេសុ ធម្មា,

អសស្សតា វិបរិណាមធម្មា.

‘‘ឯតេ ច ញត្វា សតិមា សុមេធោ,

អវេក្ខតិ វិបរិណាមធម្មេ;

ឥដ្ឋស្ស ធម្មា ន មថេន្តិ ចិត្តំ,

អនិដ្ឋតោ នោ បដិឃាតមេតិ.

‘‘តស្សានុរោធា អថ វា វិរោធា,

វិធូបិតា អត្ថង្គតា ន សន្តិ;

បទញ្ច ញត្វា វិរជំ អសោកំ,

សម្មប្បជានាតិ ភវស្ស បារគូ’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. ទេវទត្តវិបត្តិសុត្តំ

៧. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ អចិរបក្កន្តេ ទេវទត្តេ. តត្រ ភគវា ទេវទត្តំ អារព្ភ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ’’.

[ចូឡវ. ៣៤៨] ‘‘កតមេហិ អដ្ឋហិ? លាភេន ហិ, ភិក្ខវេ, អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ. អលាភេន, ភិក្ខវេ…បេ… យសេន, ភិក្ខវេ… អយសេន, ភិក្ខវេ… សក្ការេន, ភិក្ខវេ… អសក្ការេន, ភិក្ខវេ… បាបិច្ឆតាយ, ភិក្ខវេ… បាបមិត្តតាយ, ភិក្ខវេ, អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហិ អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ.

‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ … ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ.

‘‘កិញ្ច [កថញ្ច (ក.)], ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្ថវសំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ?

‘‘យំ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, ឧប្បន្នំ លាភំ អនភិភុយ្យ [អនភិភូយ្យ អនភិភូយ្យ (ក.)] វិហរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ [អភិភូយ្យ អភិភូយ្យ (ក.)] វិហរតោ ឯវំស តេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ. យំ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អនភិភុយ្យ វិហរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ វិហរតោ ឯវំស តេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្ថវសំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ … ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរិស្សាម, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរិស្សាមា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. ឧត្តរវិបត្តិសុត្តំ

៨. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ឧត្តរោ មហិសវត្ថុស្មិំ វិហរតិ សង្ខេយ្យកេ បព្ពតេ វដជាលិកាយំ [ធវជាលិកាយំ (សី.), វដ្ដជាលិកាយំ (ស្យា.)]. តត្រ ខោ អាយស្មា ឧត្តរោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន វេស្សវណោ មហារាជា ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណំ ទិសំ គច្ឆតិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អស្សោសិ ខោ វេស្សវណោ មហារាជា អាយស្មតោ ឧត្តរស្ស មហិសវត្ថុស្មិំ សង្ខេយ្យកេ បព្ពតេ វដជាលិកាយំ ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស – ‘‘សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតី’’តិ.

អថ ខោ វេស្សវណ្ណោ មហារាជា – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ [សម្មិញ្ជិតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ [សម្មិញ្ជេយ្យ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ឯវមេវំ មហិសវត្ថុស្មិំ សង្ខេយ្យកេ បព្ពតេ វដជាលិកាយំ អន្តរហិតោ ទេវេសុ តាវតិំសេសុ បាតុរហោសិ. អថ ខោ វេស្សវណ្ណោ មហារាជា យេន សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សក្កំ ទេវានមិន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘យគ្ឃេ មារិស, ជានេយ្យាសិ! ឯសោ អាយស្មា ឧត្តរោ មហិសវត្ថុស្មិំ សង្ខេយ្យកេ បព្ពតេ វដជាលិកាយំ ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរវិបត្តិំ…បេ… អត្តសម្បត្តិំ… បរសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតី’’’តិ.

អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវំ ទេវេសុ តាវតិំសេសុ អន្តរហិតោ មហិសវត្ថុស្មិំ សង្ខេយ្យកេ បព្ពតេ វដជាលិកាយំ អាយស្មតោ ឧត្តរស្ស សម្មុខេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ យេនាយស្មា ឧត្តរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ឧត្តរំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អាយស្មន្តំ ឧត្តរំ ឯតទវោច –

‘‘សច្ចំ កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា ឧត្តរោ ភិក្ខូនំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេសិ – ‘សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ, សាធាវុសោ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរវិបត្តិំ…បេ… អត្តសម្បត្តិំ… បរសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតី’’’ តិ? ‘‘ឯវំ, ទេវានមិន្ទា’’តិ. ‘‘កិំ បនិទំ [កិំ បន (ស្យា.)], ភន្តេ, អាយស្មតោ ឧត្តរស្ស សកំ បដិភានំ [សកបដិភានំ ឧបាទាយ (ក.)], ឧទាហុ តស្ស ភគវតោ វចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ? ‘‘តេន ហិ, ទេវានមិន្ទ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ. ឧបមាយ មិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជាន’’ន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ទេវានមិន្ទ, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ មហាធញ្ញរាសិ. តតោ មហាជនកាយោ ធញ្ញំ អាហរេយ្យ – កាជេហិបិ បិដកេហិបិ ឧច្ឆង្គេហិបិ អញ្ជលីហិបិ. យោ នុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, តំ មហាជនកាយំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ បុច្ឆេយ្យ – ‘កុតោ ឥមំ ធញ្ញំ អាហរថា’តិ, កថំ ព្យាករមានោ នុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, សោ មហាជនកាយោ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិ? ‘‘‘អមុម្ហា មហាធញ្ញរាសិម្ហា អាហរាមា’តិ ខោ, ភន្តេ, សោ មហាជនកាយោ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវំ ខោ, ទេវានមិន្ទ, យំ កិញ្ចិ សុភាសិតំ សព្ពំ តំ តស្ស ភគវតោ វចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. តតោ ឧបាទាយុបាទាយ មយំ ចញ្ញេ ច ភណាមា’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ ភន្តេ! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ អាយស្មតា ឧត្តរេន – ‘យំ កិញ្ចិ សុភាសិតំ សព្ពំ តំ តស្ស ភគវតោ វចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. តតោ ឧបាទាយុបាទាយ មយំ ចញ្ញេ ច ភណាមា’តិ. ឯកមិទំ, ភន្តេ ឧត្តរ, សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ អចិរបក្កន្តេ ទេវទត្តេ. តត្រ ខោ ភគវា ទេវទត្តំ អារព្ភ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តវិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ បរវិបត្តិំ…បេ… អត្តសម្បត្តិំ… បរសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា ហោតិ. អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ. កតមេហិ អដ្ឋហិ? លាភេន ហិ, ភិក្ខវេ, អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ; អលាភេន, ភិក្ខវេ…បេ… យសេន, ភិក្ខវេ … អយសេន, ភិក្ខវេ… សក្ការេន, ភិក្ខវេ… អសក្ការេន, ភិក្ខវេ… បាបិច្ឆតាយ, ភិក្ខវេ… បាបមិត្តតាយ, ភិក្ខវេ, អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហិ អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ.

‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ; ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្ថវសំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ; ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ?

‘‘យំ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, ឧប្បន្នំ លាភំ អនភិភុយ្យ វិហរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ វិហរតោ ឯវំស តេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ. យំ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អនភិភុយ្យ វិហរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ វិហរតោ ឯវំស តេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្ថវសំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ; ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ … ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរិស្សាម, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរិស្សាមាតិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ.

‘‘ឯត្តាវតា, ភន្តេ ឧត្តរ, មនុស្សេសុ ចតស្សោ បរិសា – ភិក្ខូ, ភិក្ខុនិយោ, ឧបាសកា, ឧបាសិកាយោ. នាយំ ធម្មបរិយាយោ កិស្មិញ្ចិ ឧបដ្ឋិតោ [បតិដ្ឋិតោ (សី. ស្យា.)]. ឧគ្គណ្ហតុ, ភន្តេ, អាយស្មា ឧត្តរោ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ. បរិយាបុណាតុ, ភន្តេ, អាយស្មា ឧត្តរោ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ. ធារេតុ, ភន្តេ, អាយស្មា ឧត្តរោ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ. អត្ថសំហិតោ អយំ, ភន្តេ, ធម្មបរិយាយោ អាទិព្រហ្មចរិយកោ’’តិ [អាទិព្រហ្មចរិយិកោ (សី. ក.)]. អដ្ឋមំ.

៩. នន្ទសុត្តំ

៩. ‘‘‘កុលបុត្តោ’តិ, ភិក្ខវេ, នន្ទំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. ‘ពលវា’តិ, ភិក្ខវេ, នន្ទំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. ‘បាសាទិកោ’តិ, ភិក្ខវេ, នន្ទំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. ‘តិព្ពរាគោ’តិ, ភិក្ខវេ, នន្ទំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. កិមញ្ញត្រ, ភិក្ខវេ, នន្ទោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ, សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ, យេហិ [យេន (ក.)] នន្ទោ សក្កោតិ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ! តត្រិទំ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ ហោតិ. សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បុរត្ថិមា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកេតិ – ‘ឯវំ មេ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកយតោ នាភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវិស្សន្តី’តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បច្ឆិមា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ…បេ… ឧត្តរា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ… ទក្ខិណា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ… ឧទ្ធំ ឧល្លោកេតព្ពា ហោតិ… អធោ ឱលោកេតព្ពា ហោតិ… អនុទិសា អនុវិលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ អនុទិសំ អនុវិលោកេតិ – ‘ឯវំ មេ អនុទិសំ អនុវិលោកយតោ នាភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវិស្សន្តី’តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ ហោតិ.

‘‘តត្រិទំ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ ហោតិ. ឥធ, ភិក្ខវេ, នន្ទោ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’តិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ ហោតិ.

‘‘តត្រិទំ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស ជាគរិយានុយោគស្មិំ ហោតិ. ឥធ, ភិក្ខវេ, នន្ទោ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ; រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ; រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេតិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វា; រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បច្ចុដ្ឋាយ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស ជាគរិយានុយោគស្មិំ ហោតិ.

‘‘តត្រិទំ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស សតិសម្បជញ្ញស្មិំ ហោតិ. ឥធ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ; វិទិតា សញ្ញា…បេ… វិទិតា វិតក្កា…បេ… អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស សតិសម្បជញ្ញស្មិំ ហោតិ.

‘‘កិមញ្ញត្រ, ភិក្ខវេ, នន្ទោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ, សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ, យេហិ នន្ទោ សក្កោតិ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’’ន្តិ! នវមំ.

១០. ការណ្ឌវសុត្តំ

១០. ឯកំ សមយំ ភគវា ចម្បាយំ វិហរតិ គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ អញ្ញេនាញ្ញំ បដិចរតិ, ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ.

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘និទ្ធមថេតំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលំ; និទ្ធមថេតំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលំ. អបនេយ្យេសោ [អបនេយ្យោ សោ (សី.), អបនេយ្យោ (ស្យា.)], ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ. កិំ វោ តេន បរបុត្តេន វិសោធិតេន [កិំ វោបរបុត្តោ វិហេឋិយតិ (សី.), កិំ បរបុត្តោ វិហេឋេតិ (ស្យា.), កិំ វោ បរបុត្តា វិហេឋេតិ (បី.), កិំ សោ បរបុត្តោ វិសោធេតិ (ក.)]! ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តាទិសំយេវ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ, សេយ្យថាបិ អញ្ញេសំ ភទ្ទកានំ ភិក្ខូនំ – យាវស្ស ភិក្ខូ អាបត្តិំ ន បស្សន្តិ. យតោ ច ខ្វស្ស ភិក្ខូ អាបត្តិំ បស្សន្តិ, តមេនំ ឯវំ ជានន្តិ – ‘សមណទូសីវាយំ [សមណរូបី (ក.)] សមណបលាបោ សមណការណ្ឌវោ’តិ [សមណករណ្ឌវោតិ (ក.)]. តមេនំ ឥតិ វិទិត្វា ពហិទ្ធា នាសេន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? មា អញ្ញេ ភទ្ទកេ ភិក្ខូ ទូសេសី’’តិ!

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សម្បន្នេ យវករណេ យវទូសី [យវរូបី (ក.)] ជាយេថ យវបលាបោ យវការណ្ឌវោតិ. តស្ស តាទិសំយេវ មូលំ ហោតិ, សេយ្យថាបិ អញ្ញេសំ ភទ្ទកានំ យវានំ; តាទិសំយេវ នាឡំ ហោតិ, សេយ្យថាបិ អញ្ញេសំ ភទ្ទកានំ យវានំ; តាទិសំយេវ បត្តំ ហោតិ, សេយ្យថាបិ អញ្ញេសំ ភទ្ទកានំ យវានំ – យាវស្ស សីសំ ន និព្ពត្តតិ. យតោ ច ខ្វស្ស សីសំ និព្ពត្តតិ, តមេនំ ឯវំ ជានន្តិ – ‘យវទូសីវាយំ យវបលាបោ យវការណ្ឌវោ’តិ. តមេនំ ឥតិ វិទិត្វា សមូលំ ឧប្បាដេត្វា ពហិទ្ធា យវករណស្ស ឆឌ្ឌេន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? មា អញ្ញេ ភទ្ទកេ យវេ ទូសេសីតិ!

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តាទិសំយេវ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ, សេយ្យថាបិ អញ្ញេសំ ភទ្ទកានំ ភិក្ខូនំ – យាវស្ស ភិក្ខូ អាបត្តិំ ន បស្សន្តិ. យតោ ច ខ្វស្ស ភិក្ខូ អាបត្តិំ បស្សន្តិ, តមេនំ ឯវំ ជានន្តិ – ‘សមណទូសីវាយំ សមណបលាបោ សមណការណ្ឌវោ’តិ. តមេនំ ឥតិ វិទិត្វា ពហិទ្ធា នាសេន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? មា អញ្ញេ ភទ្ទកេ ភិក្ខូ ទូសេសីតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហតោ ធញ្ញរាសិស្ស ផុណមានស្ស [វុយ្ហមានស្ស (សី. បី.), ផុសយមានស្ស (ស្យា.), បុនមានស្ស (?)] តត្ថ យានិ តានិ ធញ្ញានិ ទឡ្ហានិ សារវន្តានិ តានិ ឯកមន្តំ បុញ្ជំ ហោតិ, យានិ បន តានិ ធញ្ញានិ ទុព្ពលានិ បលាបានិ តានិ វាតោ ឯកមន្តំ អបវហតិ [អបកស្សតិ (សី.)]. តមេនំ សាមិកា សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ អបសម្មជ្ជន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? មា អញ្ញេ ភទ្ទកេ ធញ្ញេ ទូសេសីតិ! ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តាទិសំយេវ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ, សេយ្យថាបិ អញ្ញេសំ ភទ្ទកានំ ភិក្ខូនំ – យាវស្ស ភិក្ខូ អាបត្តិំ ន បស្សន្តិ. យតោ ច ខ្វស្ស ភិក្ខូ អាបត្តិំ បស្សន្តិ, តមេនំ ឯវំ ជានន្តិ – ‘សមណទូសីវាយំ សមណបលាបោ សមណការណ្ឌវោ’តិ. តមេនំ ឥតិ វិទិត្វា ពហិទ្ធា នាសេន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? មា អញ្ញេ ភទ្ទកេ ភិក្ខូ ទូសេសីតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ឧទបានបនាឡិយត្ថិកោ តិណ្ហំ កុឋារិំ [កុធារិំ (ស្យា. កំ. ក.)] អាទាយ វនំ បវិសេយ្យ. សោ យំ យទេវ រុក្ខំ កុឋារិបាសេន អាកោដេយ្យ តត្ថ យានិ តានិ រុក្ខានិ ទឡ្ហានិ សារវន្តានិ តានិ កុឋារិបាសេន អាកោដិតានិ កក្ខឡំ បដិនទន្តិ; យានិ បន តានិ រុក្ខានិ អន្តោបូតីនិ អវស្សុតានិ កសម្ពុជាតានិ តានិ កុឋារិបាសេន អាកោដិតានិ ទទ្ទរំ បដិនទន្តិ. តមេនំ មូលេ ឆិន្ទតិ, មូលេ ឆិន្ទិត្វា អគ្គេ ឆិន្ទតិ, អគ្គេ ឆិន្ទិត្វា អន្តោ សុវិសោធិតំ វិសោធេតិ, អន្តោ សុវិសោធិតំ វិសោធេត្វា ឧទបានបនាឡិំ យោជេតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តាទិសំយេវ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ, សេយ្យថាបិ អញ្ញេសំ ភទ្ទកានំ ភិក្ខូនំ – យាវស្ស ភិក្ខូ អាបត្តិំ ន បស្សន្តិ. យតោ ច ខ្វស្ស ភិក្ខូ អាបត្តិំ បស្សន្តិ, តមេនំ ឯវំ ជានន្តិ – ‘សមណទូសីវាយំ សមណបលាបោ សមណការណ្ឌវោ’តិ. តមេនំ ឥតិ វិទិត្វា ពហិទ្ធា នាសេន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? មា អញ្ញេ ភទ្ទកេ ភិក្ខូ ទូសេសី’’តិ.

‘‘សំវាសាយំ វិជានាថ, បាបិច្ឆោ កោធនោ ឥតិ;

មក្ខី ថម្ភី បឡាសី ច, ឥស្សុកី មច្ឆរី សឋោ.

‘‘សន្តវាចោ ជនវតិ, សមណោ វិយ ភាសតិ;

រហោ ករោតិ ករណំ, បាបទិដ្ឋិ អនាទរោ.

‘‘សំសប្បី ច មុសាវាទី, តំ វិទិត្វា យថាតថំ;

សព្ពេ សមគ្គា ហុត្វាន, អភិនិព្ពជ្ជយាថ [អភិនិព្ពិជ្ជយេថ (ក.)] នំ.

‘‘ការណ្ឌវំ [ករណ្ឌវំ (ក.) សុ. និ. ២៨៣ បស្សិតព្ពំ] និទ្ធមថ, កសម្ពុំ អបកស្សថ [អវកស្សថ (ក.)];

តតោ បលាបេ វាហេថ, អស្សមណេ សមណមានិនេ.

‘‘និទ្ធមិត្វាន បាបិច្ឆេ, បាបអាចារគោចរេ;

សុទ្ធាសុទ្ធេហិ សំវាសំ, កប្បយវ្ហោ បតិស្សតា;

តតោ សមគ្គា និបកា, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សថា’’តិ. ទសមំ;

មេត្តាវគ្គោ បឋមោ.