៥. ធម្មិកវគ្គោ

១. នាគសុត្តំ

៤៣. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘អាយាមានន្ទ, យេន បុព្ពារាមោ មិគារមាតុបាសាទោ តេនុបសង្កមិស្សាម ទិវាវិហារាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ.

អថ ខោ ភគវា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ យេន បុព្ពារាមោ មិគារមាតុបាសាទោ តេនុបសង្កមិ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘អាយាមានន្ទ, យេន បុព្ពកោដ្ឋកោ តេនុបសង្កមិស្សាម គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ យេន បុព្ពកោដ្ឋកោ តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ. បុព្ពកោដ្ឋកេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិ គត្តានិ បុព្ពាបយមានោ.

តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស សេតោ នាម នាគោ មហាតូរិយ [មហាតុរិយ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តាឡិតវាទិតេន បុព្ពកោដ្ឋកា បច្ចុត្តរតិ. អបិស្សុ តំ ជនោ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘‘អភិរូបោ វត, ភោ, រញ្ញោ នាគោ; ទស្សនីយោ វត, ភោ, រញ្ញោ នាគោ; បាសាទិកោ វត, ភោ, រញ្ញោ នាគោ; កាយុបបន្នោ វត, ភោ, រញ្ញោ នាគោ’’តិ! ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា ឧទាយី ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ហត្ថិមេវ នុ ខោ, ភន្តេ, មហន្តំ ព្រហន្តំ [មហន្តំ ព្រុហន្តំ (សី.), មហត្តំ ព្រហ្មត្តំ (ក.)] កាយុបបន្នំ ជនោ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘នាគោ វត, ភោ, នាគោ’តិ, ឧទាហុ អញ្ញម្បិ កញ្ចិ [កិញ្ចិ (ក.)] មហន្តំ ព្រហន្តំ កាយុបបន្នំ ជនោ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘នាគោ វត, ភោ, នាគោ’’’តិ? ‘‘ហត្ថិម្បិ ខោ, ឧទាយិ, មហន្តំ ព្រហន្តំ កាយុបបន្នំ ជនោ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘នាគោ វត, ភោ, នាគោ’តិ! អស្សម្បិ ខោ, ឧទាយិ, មហន្តំ ព្រហន្តំ…បេ… គោណម្បិ ខោ, ឧទាយិ, មហន្តំ ព្រហន្តំ…បេ… ឧរគម្បិ [នាគម្បិ (ក.)] ខោ, ឧទាយិ, មហន្តំ ព្រហន្តំ…បេ… រុក្ខម្បិ ខោ, ឧទាយិ, មហន្តំ ព្រហន្តំ…បេ… មនុស្សម្បិ ខោ, ឧទាយិ, មហន្តំ ព្រហន្តំ កាយុបបន្នំ ជនោ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘នាគោ វត, ភោ, នាគោ’តិ! អបិ ច, ឧទាយិ, យោ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អាគុំ ន ករោតិ កាយេន វាចាយ មនសា, តមហំ ‘នាគោ’តិ ព្រូមី’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ, ភន្តេ, ភគវតា – អបិ ច, ឧទាយិ, យោ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អាគុំ ន ករោតិ កាយេន វាចាយ មនសា, តមហំ ‘នាគោ’តិ ព្រូមី’’តិ. ឥទញ្ច បនាហំ, ភន្តេ, ភគវតា សុភាសិតំ ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទាមិ –

‘‘មនុស្សភូតំ សម្ពុទ្ធំ, អត្តទន្តំ សមាហិតំ;

ឥរិយមានំ ព្រហ្មបថេ, ចិត្តស្សូបសមេ រតំ.

‘‘យំ មនុស្សា នមស្សន្តិ, សព្ពធម្មាន បារគុំ;

ទេវាបិ តំ [នំ (សី. បី.)] នមស្សន្តិ, ឥតិ មេ អរហតោ សុតំ.

‘‘សព្ពសំយោជនាតីតំ, វនា និព្ពន [និព្ពាន (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មាគតំ;

កាមេហិ នេក្ខម្មរតំ [នេក្ខម្មេ រតំ (ក. សី.)], មុត្តំ សេលាវ កញ្ចនំ.

‘‘សព្ពេ អច្ចរុចី នាគោ, ហិមវាញ្ញេ សិលុច្ចយេ;

សព្ពេសំ នាគនាមានំ, សច្ចនាមោ អនុត្តរោ.

‘‘នាគំ វោ [តេ (ក.)] កិត្តយិស្សាមិ, ន ហិ អាគុំ ករោតិ សោ;

សោរច្ចំ អវិហិំសា ច, បាទា នាគស្ស តេ ទុវេ.

‘‘តបោ ច ព្រហ្មចរិយំ, ចរណា នាគស្ស ត្យាបរេ;

សទ្ធាហត្ថោ មហានាគោ, ឧបេក្ខាសេតទន្តវា.

‘‘សតិ គីវា សិរោ បញ្ញា, វីមំសា ធម្មចិន្តនា;

ធម្មកុច្ឆិសមាតបោ, វិវេកោ តស្ស វាលធិ.

‘‘សោ ឈាយី អស្សាសរតោ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោ [អជ្ឈត្តុបសមាហិតោ (ស្យា. ក.)];

គច្ឆំ សមាហិតោ នាគោ, ឋិតោ នាគោ សមាហិតោ.

‘‘សេយ្យំ សមាហិតោ នាគោ, និសិន្នោបិ សមាហិតោ;

សព្ពត្ថ សំវុតោ នាគោ, ឯសា នាគស្ស សម្បទា.

‘‘ភុញ្ជតិ អនវជ្ជានិ, សាវជ្ជានិ ន ភុញ្ជតិ;

ឃាសមច្ឆាទនំ លទ្ធា, សន្និធិំ បរិវជ្ជយំ.

‘‘សំយោជនំ អណុំ ថូលំ, សព្ពំ ឆេត្វាន ពន្ធនំ;

យេន យេនេវ គច្ឆតិ, អនបេក្ខោវ គច្ឆតិ.

‘‘យថាបិ ឧទកេ ជាតំ, បុណ្ឌរីកំ បវឌ្ឍតិ;

នុបលិប្បតិ [ន ឧបលិប្បតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.), នុបលិម្បតិ (ក.)] តោយេន, សុចិគន្ធំ មនោរមំ.

‘‘តថេវ លោកេ សុជាតោ, ពុទ្ធោ លោកេ វិហរតិ;

នុបលិប្បតិ លោកេន, តោយេន បទុមំ យថា.

‘‘មហាគិនីវ ជលិតោ [មហាគ្គិនិ បជ្ជលិតោ (សី. ស្យា. កំ.)], អនាហារូបសម្មតិ;

សង្ខារេសូបសន្តេសុ [អង្គារេសុ ច សន្តេសុ (ក.)], និព្ពុតោតិ បវុច្ចតិ.

‘‘អត្ថស្សាយំ វិញ្ញាបនី, ឧបមា វិញ្ញូហិ ទេសិតា;

វិញ្ញស្សន្តិ [វិញ្ញិស្សន្តិ (ក.)] មហានាគា, នាគំ នាគេន ទេសិតំ.

‘‘វីតរាគោ វីតទោសោ, វីតមោហោ អនាសវោ;

សរីរំ វិជហំ នាគោ, បរិនិព្ពិស្សតិ [បរិនិព្ពាតិ (បី. ក.)] អនាសវោ’’តិ. បឋមំ;

២. មិគសាលាសុត្តំ

៤៤. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន មិគសាលាយ ឧបាសិកាយ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ មិគសាលា [មិគសាណា (ក.) អ. និ. ១០.៧៥] ឧបាសិកា យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ មិគសាលា ឧបាសិកា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច –

‘‘កថំ កថំ នាមាយំ, ភន្តេ អានន្ទ, ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ អញ្ញេយ្យោ, យត្រ ហិ នាម ព្រហ្មចារី ច អព្រហ្មចារី ច ឧភោ សមសមគតិកា ភវិស្សន្តិ អភិសម្បរាយំ? បិតា មេ, ភន្តេ, បុរាណោ ព្រហ្មចារី អហោសិ អារាចារី វិរតោ មេថុនា គាមធម្មា. សោ កាលង្កតោ ភគវតា ព្យាកតោ សកទាគាមិសត្តោ [សកទាគាមិបត្តោ (ក. ស្យា. បី.)] តុសិតំ កាយំ ឧបបន្នោតិ. បេត្តេយ្យោបិ [បេត្តយ្យោ បិយោ (សី. បី. ក.), បិតុ បិយោ (ស្យា. កំ.)] មេ, ភន្តេ, ឥសិទត្តោ អព្រហ្មចារី អហោសិ សទារសន្តុដ្ឋោ. សោបិ កាលង្កតោ ភគវតា ព្យាកតោ សកទាគាមិបត្តោ តុសិតំ កាយំ ឧបបន្នោតិ. កថំ កថំ នាមាយំ, ភន្តេ អានន្ទ, ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ អញ្ញេយ្យោ, យត្រ ហិ នាម ព្រហ្មចារី ច អព្រហ្មចារី ច ឧភោ សមសមគតិកា ភវិស្សន្តិ អភិសម្បរាយ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ ខោ បនេតំ, ភគិនិ, ភគវតា ព្យាកត’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ មិគសាលាយ ឧបាសិកាយ និវេសនេ បិណ្ឌបាតំ គហេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន មិគសាលាយ ឧបាសិកាយ និវេសនំ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិំ. អថ ខោ, ភន្តេ, មិគសាលា ឧបាសិកា យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ, ភន្តេ, មិគសាលា ឧបាសិកា មំ ឯតទវោច – ‘កថំ កថំ នាមាយំ, ភន្តេ អានន្ទ, ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ អញ្ញេយ្យោ, យត្រ ហិ នាម ព្រហ្មចារី ច អព្រហ្មចារី ច ឧភោ សមសមគតិកា ភវិស្សន្តិ អភិសម្បរាយំ. បិតា មេ, ភន្តេ, បុរាណោ ព្រហ្មចារី អហោសិ អារាចារី វិរតោ មេថុនា គាមធម្មា. សោ កាលង្កតោ ភគវតា ព្យាកតោ សកទាគាមិបត្តោ តុសិតំ កាយំ ឧបបន្នោតិ. បេត្តេយ្យោបិ មេ, ភន្តេ, ឥសិទត្តោ អព្រហ្មចារី អហោសិ សទារសន្តុដ្ឋោ. សោបិ កាលង្កតោ ភគវតា ព្យាកតោ សកទាគាមិបត្តោ តុសិតំ កាយំ ឧបបន្នោតិ. កថំ កថំ នាមាយំ, ភន្តេ អានន្ទ, ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ អញ្ញេយ្យោ, យត្រ ហិ នាម ព្រហ្មចារី ច អព្រហ្មចារី ច ឧភោ សមសមគតិកា ភវិស្សន្តិ អភិសម្បរាយ’ន្តិ? ឯវំ វុត្តេ អហំ, ភន្តេ, មិគសាលំ ឧបាសិកំ ឯតទវោចំ – ‘ឯវំ ខោ បនេតំ, ភគិនិ, ភគវតា ព្យាកត’’’ន្តិ.

‘‘កា ចានន្ទ, មិគសាលា ឧបាសិកា ពាលា អព្យត្តា អម្មកា អម្មកសញ្ញា [អម្ពកា អម្ពកបញ្ញា (សី. បី.), អម្ពកា អម្ពកសញ្ញា (ស្យា. កំ.) អ. និ. ១០.៧៥ បស្សិតព្ពំ], កេ ច បុរិសបុគ្គលបរោបរិយញាណេ? ឆយិមេ, អានន្ទ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ.

‘‘កតមេ ឆ? ឥធានន្ទ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សោរតោ ហោតិ សុខសំវាសោ, អភិនន្ទន្តិ សព្រហ្មចារី ឯកត្តវាសេន. តស្ស សវនេនបិ អកតំ ហោតិ, ពាហុសច្ចេនបិ អកតំ ហោតិ, ទិដ្ឋិយាបិ អប្បដិវិទ្ធំ ហោតិ, សាមាយិកម្បិ វិមុត្តិំ ន លភតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ហានាយ បរេតិ នោ វិសេសាយ, ហានគាមីយេវ ហោតិ នោ វិសេសគាមី.

‘‘ឥធ បនានន្ទ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សោរតោ ហោតិ សុខសំវាសោ, អភិនន្ទន្តិ សព្រហ្មចារី ឯកត្តវាសេន. តស្ស សវនេនបិ កតំ ហោតិ, ពាហុសច្ចេនបិ កតំ ហោតិ, ទិដ្ឋិយាបិ បដិវិទ្ធំ ហោតិ, សាមាយិកម្បិ វិមុត្តិំ លភតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា វិសេសាយ បរេតិ នោ ហានាយ, វិសេសគាមីយេវ ហោតិ នោ ហានគាមី.

‘‘តត្រានន្ទ, បមាណិកា បមិណន្តិ – ‘ឥមស្សបិ តេវ ធម្មា អបរស្សបិ តេវ ធម្មា, កស្មា តេសំ ឯកោ ហីនោ ឯកោ បណីតោ’តិ! តញ្ហិ តេសំ, អានន្ទ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ.

‘‘តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោ សោរតោ ហោតិ សុខសំវាសោ, អភិនន្ទន្តិ សព្រហ្មចារី ឯកត្តវាសេន, តស្ស សវនេនបិ កតំ ហោតិ, ពាហុសច្ចេនបិ កតំ ហោតិ, ទិដ្ឋិយាបិ បដិវិទ្ធំ ហោតិ, សាមាយិកម្បិ វិមុត្តិំ លភតិ. អយំ, អានន្ទ, បុគ្គលោ អមុនា បុរិមេន បុគ្គលេន អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ច. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមំ ហានន្ទ, បុគ្គលំ ធម្មសោតោ និព្ពហតិ, តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ អញ្ញត្រ តថាគតេន! តស្មាតិហានន្ទ, មា បុគ្គលេសុ បមាណិកា អហុវត្ថ; មា បុគ្គលេសុ បមាណំ គណ្ហិត្ថ. ខញ្ញតិ ហានន្ទ, បុគ្គលេសុ បមាណំ គណ្ហន្តោ. អហំ វា, អានន្ទ, បុគ្គលេសុ បមាណំ គណ្ហេយ្យំ, យោ វា បនស្ស មាទិសោ.

‘‘ឥធ បនានន្ទ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស កោធមានោ អធិគតោ [អវិគតោ (ក.)] ហោតិ, សមយេន សមយញ្ចស្ស លោភធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្ស សវនេនបិ អកតំ ហោតិ, ពាហុសច្ចេនបិ អកតំ ហោតិ, ទិដ្ឋិយាបិ អប្បដិវិទ្ធំ ហោតិ, សាមាយិកម្បិ វិមុត្តិំ ន លភតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ហានាយ បរេតិ នោ វិសេសាយ, ហានគាមីយេវ ហោតិ នោ វិសេសគាមី.

‘‘ឥធ បនានន្ទ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស កោធមានោ អធិគតោ ហោតិ, សមយេន សមយញ្ចស្ស លោភធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្ស សវនេនបិ កតំ ហោតិ…បេ… នោ ហានគាមី.

‘‘តត្រានន្ទ, បមាណិកា បមិណន្តិ…បេ… យោ វា បនស្ស មាទិសោ.

‘‘ឥធ, បនានន្ទ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស កោធមានោ អធិគតោ ហោតិ, សមយេន សមយញ្ចស្ស វចីសង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្ស សវនេនបិ អកតំ ហោតិ…បេ… សាមាយិកម្បិ វិមុត្តិំ ន លភតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ហានាយ បរេតិ នោ វិសេសាយ, ហានគាមីយេវ ហោតិ នោ វិសេសគាមី.

‘‘ឥធ បនានន្ទ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស កោធមានោ អធិគតោ ហោតិ, សមយេន សមយញ្ចស្ស វចីសង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្ស សវនេនបិ កតំ ហោតិ, ពាហុសច្ចេនបិ កតំ ហោតិ, ទិដ្ឋិយាបិ បដិវិទ្ធំ ហោតិ, សាមាយិកម្បិ វិមុត្តិំ លភតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា វិសេសាយ បរេតិ នោ ហានាយ, វិសេសគាមីយេវ ហោតិ នោ ហានគាមី.

‘‘តត្រានន្ទ, បមាណិកា បមិណន្តិ – ‘ឥមស្សបិ តេវ ធម្មា, អបរស្សបិ តេវ ធម្មា. កស្មា តេសំ ឯកោ ហីនោ, ឯកោ បណីតោ’តិ? តញ្ហិ តេសំ, អានន្ទ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ.

‘‘តត្រានន្ទ, យស្ស បុគ្គលស្ស កោធមានោ អធិគតោ ហោតិ, សមយេន សមយញ្ចស្ស វចីសង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស សវនេនបិ កតំ ហោតិ, ពាហុសច្ចេនបិ កតំ ហោតិ, ទិដ្ឋិយាបិ បដិវិទ្ធំ ហោតិ, សាមាយិកម្បិ វិមុត្តិំ លភតិ. អយំ, អានន្ទ, បុគ្គលោ អមុនា បុរិមេន បុគ្គលេន អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ច. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមំ ហានន្ទ, បុគ្គលំ ធម្មសោតោ និព្ពហតិ. តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ អញ្ញត្រ តថាគតេន! តស្មាតិហានន្ទ, មា បុគ្គលេសុ បមាណិកា អហុវត្ថ; មា បុគ្គលេសុ បមាណំ គណ្ហិត្ថ. ខញ្ញតិ ហានន្ទ, បុគ្គលេសុ បមាណំ គណ្ហន្តោ. អហំ វា, អានន្ទ, បុគ្គលេសុ បមាណំ គណ្ហេយ្យំ, យោ វា បនស្ស មាទិសោ.

‘‘កា ចានន្ទ, មិគសាលា ឧបាសិកា ពាលា អព្យត្តា អម្មកា អម្មកសញ្ញា, កេ ច បុរិសបុគ្គលបរោបរិយញាណេ! ឥមេ ខោ, អានន្ទ, ឆ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ.

‘‘យថារូបេន, អានន្ទ, សីលេន បុរាណោ សមន្នាគតោ អហោសិ, តថារូបេន សីលេន ឥសិទត្តោ សមន្នាគតោ អភវិស្ស. នយិធ បុរាណោ ឥសិទត្តស្ស គតិម្បិ អញ្ញស្ស. យថារូបាយ ច, អានន្ទ, បញ្ញាយ ឥសិទត្តោ សមន្នាគតោ អហោសិ, តថារូបាយ បញ្ញាយ បុរាណោ សមន្នាគតោ អភវិស្ស. នយិធ ឥសិទត្តោ បុរាណស្ស គតិម្បិ អញ្ញស្ស. ឥតិ ខោ, អានន្ទ, ឥមេ បុគ្គលា ឧភោ ឯកង្គហីនា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ឥណសុត្តំ

៤៥. ‘‘ទាលិទ្ទិយំ [ទាឡិទ្ទិយំ (សី.)], ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ លោកស្មិំ កាមភោគិនោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, ទលិទ្ទោ [ទឡិទ្ទោ (សី.)] អស្សកោ អនាឡ្ហិកោ [អនទ្ធិកោ (ស្យា. កំ.)] ឥណំ អាទិយតិ, ឥណាទានម្បិ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ លោកស្មិំ កាមភោគិនោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, ទលិទ្ទោ អស្សកោ អនាឡ្ហិកោ ឥណំ អាទិយិត្វា វឌ្ឍិំ បដិស្សុណាតិ, វឌ្ឍិបិ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខា លោកស្មិំ កាមភោគិនោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, ទលិទ្ទោ អស្សកោ អនាឡ្ហិកោ វឌ្ឍិំ បដិស្សុណិត្វា កាលាភតំ [កាលគតំ (ក.)] វឌ្ឍិំ ន ទេតិ, ចោទេន្តិបិ នំ; ចោទនាបិ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខា លោកស្មិំ កាមភោគិនោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, ទលិទ្ទោ អស្សកោ អនាឡ្ហិកោ ចោទិយមានោ ន ទេតិ, អនុចរន្តិបិ នំ; អនុចរិយាបិ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខា លោកស្មិំ កាមភោគិនោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, ទលិទ្ទោ អស្សកោ អនាឡ្ហិកោ អនុចរិយមានោ ន ទេតិ, ពន្ធន្តិបិ នំ; ពន្ធនម្បិ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ លោកស្មិំ កាមភោគិនោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទាលិទ្ទិយម្បិ ទុក្ខំ លោកស្មិំ កាមភោគិនោ, ឥណាទានម្បិ ទុក្ខំ លោកស្មិំ កាមភោគិនោ, វឌ្ឍិបិ ទុក្ខា លោកស្មិំ កាមភោគិនោ, ចោទនាបិ ទុក្ខា លោកស្មិំ កាមភោគិនោ, អនុចរិយាបិ ទុក្ខា លោកស្មិំ កាមភោគិនោ, ពន្ធនម្បិ ទុក្ខំ លោកស្មិំ កាមភោគិនោ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្ស កស្សចិ សទ្ធា នត្ថិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, ហិរី នត្ថិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, ឱត្តប្បំ នត្ថិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, វីរិយំ នត្ថិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, បញ្ញា នត្ថិ កុសលេសុ ធម្មេសុ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ ទលិទ្ទោ អស្សកោ អនាឡ្ហិកោ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទលិទ្ទោ អស្សកោ អនាឡ្ហិកោ សទ្ធាយ អសតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, ហិរិយា អសតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, ឱត្តប្បេ អសតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, វីរិយេ អសតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, បញ្ញាយ អសតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. ឥទមស្ស ឥណាទានស្មិំ វទាមិ.

‘‘សោ តស្ស កាយទុច្ចរិតស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ [បទហតិ (ក.)]. ‘មា មំ ជញ្ញូ’តិ ឥច្ឆតិ, ‘មា មំ ជញ្ញូ’តិ សង្កប្បតិ, ‘មា មំ ជញ្ញូ’តិ វាចំ ភាសតិ, ‘មា មំ ជញ្ញូ’តិ កាយេន បរក្កមតិ. សោ តស្ស វចីទុច្ចរិតស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ…បេ… សោ តស្ស មនោទុច្ចរិតស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ…បេ… ‘មា មំ ជញ្ញូ’តិ កាយេន បរក្កមតិ. ឥទមស្ស វឌ្ឍិយា វទាមិ.

‘‘តមេនំ បេសលា សព្រហ្មចារី ឯវមាហំសុ – ‘អយញ្ច សោ អាយស្មា ឯវំការី ឯវំសមាចារោ’តិ. ឥទមស្ស ចោទនាយ វទាមិ.

‘‘តមេនំ អរញ្ញគតំ វា រុក្ខមូលគតំ វា សុញ្ញាគារគតំ វា វិប្បដិសារសហគតា បាបកា អកុសលវិតក្កា សមុទាចរន្តិ. ឥទមស្ស អនុចរិយាយ វទាមិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទលិទ្ទោ អស្សកោ អនាឡ្ហិកោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា និរយពន្ធនេ វា ពជ្ឈតិ តិរច្ឆានយោនិពន្ធនេ វា. នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកពន្ធនម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំទារុណំ ឯវំកដុកំ [ឯវំទុក្ខំ (ស្យា. កំ. ក.)] ឯវំអន្តរាយករំ អនុត្តរស្ស យោគក្ខេមស្ស អធិគមាយ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, និរយពន្ធនំ វា តិរច្ឆានយោនិពន្ធនំ វា’’តិ.

‘‘ទាលិទ្ទិយំ ទុក្ខំ លោកេ, ឥណាទានញ្ច វុច្ចតិ;

ទលិទ្ទោ ឥណមាទាយ, ភុញ្ជមានោ វិហញ្ញតិ.

‘‘តតោ អនុចរន្តិ នំ, ពន្ធនម្បិ និគច្ឆតិ;

ឯតញ្ហិ ពន្ធនំ ទុក្ខំ, កាមលាភាភិជប្បិនំ.

‘‘តថេវ អរិយវិនយេ, សទ្ធា យស្ស ន វិជ្ជតិ;

អហិរីកោ អនោត្តប្បី, បាបកម្មវិនិព្ពយោ.

‘‘កាយទុច្ចរិតំ កត្វា, វចីទុច្ចរិតានិ ច;

មនោទុច្ចរិតំ កត្វា, ‘មា មំ ជញ្ញូ’តិ ឥច្ឆតិ.

‘‘សោ សំសប្បតិ [សង្កប្បតិ (ក.)] កាយេន, វាចាយ ឧទ ចេតសា;

បាបកម្មំ បវឌ្ឍេន្តោ, តត្ថ តត្ថ បុនប្បុនំ.

‘‘សោ បាបកម្មោ ទុម្មេធោ, ជានំ ទុក្កដមត្តនោ;

ទលិទ្ទោ ឥណមាទាយ, ភុញ្ជមានោ វិហញ្ញតិ.

‘‘តតោ អនុចរន្តិ នំ, សង្កប្បា មានសា ទុខា;

គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, យស្ស វិប្បដិសារជា.

‘‘សោ បាបកម្មោ ទុម្មេធោ, ជានំ ទុក្កដមត្តនោ;

យោនិមញ្ញតរំ គន្ត្វា, និរយេ វាបិ ពជ្ឈតិ.

‘‘ឯតញ្ហិ ពន្ធនំ ទុក្ខំ, យម្ហា ធីរោ បមុច្ចតិ;

ធម្មលទ្ធេហិ ភោគេហិ, ទទំ ចិត្តំ បសាទយំ.

‘‘ឧភយត្ថ កដគ្គាហោ, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;

ទិដ្ឋធម្មហិតត្ថាយ, សម្បរាយសុខាយ ច;

ឯវមេតំ គហដ្ឋានំ, ចាគោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ.

‘‘តថេវ អរិយវិនយេ, សទ្ធា យស្ស បតិដ្ឋិតា;

ហិរីមនោ ច ឱត្តប្បី, បញ្ញវា សីលសំវុតោ.

‘‘ឯសោ ខោ អរិយវិនយេ, ‘សុខជីវី’តិ វុច្ចតិ;

និរាមិសំ សុខំ លទ្ធា, ឧបេក្ខំ អធិតិដ្ឋតិ.

‘‘បញ្ច នីវរណេ ហិត្វា, និច្ចំ អារទ្ធវីរិយោ;

ឈានានិ ឧបសម្បជ្ជ, ឯកោទិ និបកោ សតោ.

‘‘ឯវំ ញត្វា យថាភូតំ, សព្ពសំយោជនក្ខយេ;

សព្ពសោ អនុបាទាយ, សម្មា ចិត្តំ វិមុច្ចតិ.

‘‘តស្ស សម្មា វិមុត្តស្ស, ញាណំ ចេ ហោតិ តាទិនោ;

‘អកុប្បា មេ វិមុត្តី’តិ, ភវសំយោជនក្ខយេ.

‘‘ឯតំ ខោ បរមំ ញាណំ, ឯតំ សុខមនុត្តរំ;

អសោកំ វិរជំ ខេមំ, ឯតំ អានណ្យមុត្តម’’ន្តិ. តតិយំ;

៤. មហាចុន្ទសុត្តំ

៤៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា មហាចុន្ទោ ចេតីសុ វិហរតិ សយំជាតិយំ [សហជាតិយំ (សី. បី.), សញ្ជាតិយំ (ស្យា. កំ.)]. តត្រ ខោ អាយស្មា មហាចុន្ទោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ មហាចុន្ទស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា មហាចុន្ទោ ឯតទវោច –

‘‘ឥធាវុសោ, ធម្មយោគា ភិក្ខូ ឈាយី ភិក្ខូ អបសាទេន្តិ – ‘ឥមេ បន ឈាយិនោម្ហា, ឈាយិនោម្ហាតិ ឈាយន្តិ បជ្ឈាយន្តិ និជ្ឈាយន្តិ អវជ្ឈាយន្តិ [អបជ្ឈាយន្តិ (ម. និ. ១.៥០៨)]. កិមិមេ [កិំ ហិមេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឈាយន្តិ, កិន្តិមេ ឈាយន្តិ, កថំ ឥមេ ឈាយន្តី’តិ? តត្ថ ធម្មយោគា ច ភិក្ខូ នប្បសីទន្តិ, ឈាយី ច ភិក្ខូ នប្បសីទន្តិ, ន ច ពហុជនហិតាយ បដិបន្នា ហោន្តិ ពហុជនសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ.

‘‘ឥធ បនាវុសោ, ឈាយី ភិក្ខូ ធម្មយោគេ ភិក្ខូ អបសាទេន្តិ – ‘ឥមេ បន ធម្មយោគម្ហា, ធម្មយោគម្ហាតិ ឧទ្ធតា ឧន្នឡា ចបលា មុខរា វិកិណ្ណវាចា មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានា អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា បាកតិន្ទ្រិយា. កិមិមេ ធម្មយោគា, កិន្តិមេ ធម្មយោគា, កថំ ឥមេ ធម្មយោគា’តិ? តត្ថ ឈាយី ច ភិក្ខូ នប្បសីទន្តិ, ធម្មយោគា ច ភិក្ខូ នប្បសីទន្តិ, ន ច ពហុជនហិតាយ បដិបន្នា ហោន្តិ ពហុជនសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ.

‘‘ឥធ បនាវុសោ, ធម្មយោគា ភិក្ខូ ធម្មយោគានញ្ញេវ ភិក្ខូនំ វណ្ណំ ភាសន្តិ, នោ ឈាយីនំ ភិក្ខូនំ វណ្ណំ ភាសន្តិ. តត្ថ ធម្មយោគា ច ភិក្ខូ នប្បសីទន្តិ, ឈាយី ច ភិក្ខូ នប្បសីទន្តិ, ន ច ពហុជនហិតាយ បដិបន្នា ហោន្តិ ពហុជនសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ.

‘‘ឥធ បនាវុសោ, ឈាយី ភិក្ខូ ឈាយីនញ្ញេវ ភិក្ខូនំ វណ្ណំ ភាសន្តិ, នោ ធម្មយោគានំ ភិក្ខូនំ វណ្ណំ ភាសន្តិ. តត្ថ ឈាយី ច ភិក្ខូ នប្បសីទន្តិ, ធម្មយោគា ច ភិក្ខូ នប្បសីទន្តិ, ន ច ពហុជនហិតាយ បដិបន្នា ហោន្តិ ពហុជនសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ.

‘‘តស្មាតិហាវុសោ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ធម្មយោគា សមានា ឈាយីនំ ភិក្ខូនំ វណ្ណំ ភាសិស្សាមា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, អាវុសោ, សិក្ខិតព្ពំ. តំ កិស្ស ហេតុ? អច្ឆរិយា ហេតេ, អាវុសោ, បុគ្គលា ទុល្លភា លោកស្មិំ, យេ អមតំ ធាតុំ កាយេន ផុសិត្វា វិហរន្តិ. តស្មាតិហាវុសោ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ឈាយី សមានា ធម្មយោគានំ ភិក្ខូនំ វណ្ណំ ភាសិស្សាមា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, អាវុសោ, សិក្ខិតព្ពំ. តំ កិស្ស ហេតុ? អច្ឆរិយា ហេតេ, អាវុសោ, បុគ្គលា ទុល្លភា លោកស្មិំ យេ គម្ភីរំ អត្ថបទំ បញ្ញាយ អតិវិជ្ឈ បស្សន្តី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមសន្ទិដ្ឋិកសុត្តំ

៤៧. អថ ខោ មោឡិយសីវកោ [មោលិយសីវកោ (សី. បី.), មោឡិសីវកោ (ក.)] បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មោឡិយសីវកោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតិ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ?

‘‘តេន ហិ, សីវក, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆាមិ. យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សីវក, សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ លោភំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ លោភោ’តិ បជានាសិ, អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ លោភំ ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ លោភោ’តិ បជានាសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ ខោ ត្វំ, សីវក, សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ លោភំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ លោភោ’តិ បជានាសិ, អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ លោភំ ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ លោភោ’តិ បជានាសិ – ឯវម្បិ ខោ, សីវក, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតិ…បេ….

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សីវក, សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ទោសំ…បេ… សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មោហំ…បេ… សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ លោភធម្មំ…បេ… សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ទោសធម្មំ…បេ… សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មោហធម្មំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ មោហធម្មោ’តិ បជានាសិ, អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មោហធម្មំ ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ មោហធម្មោ’តិ បជានាសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ ខោ ត្វំ, សីវក, សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មោហធម្មំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ មោហធម្មោ’តិ បជានាសិ, អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មោហធម្មំ ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ មោហធម្មោ’តិ បជានាសិ – ឯវំ ខោ, សីវក, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតិ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ.

‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… ឧបាសកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយសន្ទិដ្ឋិកសុត្តំ

៤៨. អថ ខោ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ’តិ, ភោ គោតម, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភោ គោតម, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតិ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ?

‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ. យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ព្រាហ្មណ, សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ រាគំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ រាគោ’តិ បជានាសិ, អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ រាគំ ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ រាគោ’តិ បជានាសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភោ’’. ‘‘យំ ខោ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ រាគំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ រាគោ’តិ បជានាសិ, អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ រាគំ ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ រាគោ’តិ បជានាសិ – ឯវម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតិ…បេ….

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ព្រាហ្មណ, សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ទោសំ…បេ… សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មោហំ…បេ… សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ កាយសន្ទោសំ…បេ… សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ វចីសន្ទោសំ…បេ… សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មនោសន្ទោសំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ មនោសន្ទោសោ’តិ បជានាសិ, អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មនោសន្ទោសំ ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ មនោសន្ទោសោ’តិ បជានាសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភោ’’. ‘‘យំ ខោ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មនោសន្ទោសំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ មនោសន្ទោសោ’តិ បជានាសិ, អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ មនោសន្ទោសំ ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ មនោសន្ទោសោ’តិ បជានាសិ – ឯវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតិ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ.

‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ខេមសុត្តំ

៤៩. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ច ខេមោ អាយស្មា ច សុមនោ សាវត្ថិយំ វិហរន្តិ អន្ធវនស្មិំ. អថ ខោ អាយស្មា ច ខេមោ អាយស្មា ច សុមនោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ខេមោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘អត្ថិ មេ សេយ្យោតិ វា អត្ថិ មេ សទិសោតិ វា អត្ថិ មេ ហីនោតិ វា’’’តិ. ឥទមវោចាយស្មា ខេមោ. សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា ខេមោ ‘‘សមនុញ្ញោ មេ សត្ថា’’តិ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ អាយស្មា សុមនោ អចិរបក្កន្តេ អាយស្មន្តេ ខេមេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘នត្ថិ មេ សេយ្យោតិ វា នត្ថិ មេ សទិសោតិ វា នត្ថិ មេ ហីនោតិ វា’’’តិ. ឥទមវោចាយស្មា សុមនោ. សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា សុមនោ ‘‘សមនុញ្ញោ មេ សត្ថា’’តិ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ ភគវា អចិរបក្កន្តេសុ អាយស្មន្តេ ច ខេមេ អាយស្មន្តេ ច សុមនេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, កុលបុត្តា អញ្ញំ ព្យាករោន្តិ. អត្ថោ ច វុត្តោ អត្តា ច អនុបនីតោ. អថ ច បន ឥធេកច្ចេ មោឃបុរិសា ហសមានកា [ហសមានកំ (ក.) មហាវ. ២៤៥] មញ្ញេ អញ្ញំ ព្យាករោន្តិ. តេ បច្ឆា វិឃាតំ អាបជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘ន ឧស្សេសុ ន ឱមេសុ, សមត្តេ នោបនីយរេ [នោបនិយ្យរេ (ស្យា. បី. ក.)];

ខីណា ជាតិ វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, ចរន្តិ សំយោជនវិប្បមុត្តា’’តិ. សត្តមំ;

៨. ឥន្ទ្រិយសំវរសុត្តំ

៥០. [អ. និ. ៥.២៤, ១៦៨; ២.៧.៦៥] ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរេ, ភិក្ខវេ, អសតិ ឥន្ទ្រិយសំវរវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ សីលំ; សីលេ អសតិ សីលវិបន្នស្ស ហតូបនិសោ ហោតិ សម្មាសមាធិ; សម្មាសមាធិម្ហិ អសតិ សម្មាសមាធិវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ យថាភូតញាណទស្សនំ; យថាភូតញាណទស្សនេ អសតិ យថាភូតញាណទស្សនវិបន្នស្ស ហតូបនិសោ ហោតិ និព្ពិទាវិរាគោ; និព្ពិទាវិរាគេ អសតិ និព្ពិទាវិរាគវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រុក្ខោ សាខាបលាសវិបន្នោ. តស្ស បបដិកាបិ ន បារិបូរិំ គច្ឆតិ, តចោបិ ន បារិបូរិំ គច្ឆតិ, ផេគ្គុបិ ន បារិបូរិំ គច្ឆតិ, សារោបិ ន បារិបូរិំ គច្ឆតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយសំវរេ អសតិ ឥន្ទ្រិយសំវរវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ សីលំ…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សនំ.

‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរេ, ភិក្ខវេ, សតិ ឥន្ទ្រិយសំវរសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នំ ហោតិ សីលំ; សីលេ សតិ សីលសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នោ ហោតិ សម្មាសមាធិ; សម្មាសមាធិម្ហិ សតិ សម្មាសមាធិសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នំ ហោតិ យថាភូតញាណទស្សនំ; យថាភូតញាណទស្សនេ សតិ យថាភូតញាណទស្សនសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នោ ហោតិ និព្ពិទាវិរាគោ; និព្ពិទាវិរាគេ សតិ និព្ពិទាវិរាគសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នំ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រុក្ខោ សាខាបលាសសម្បន្នោ. តស្ស បបដិកាបិ បារិបូរិំ គច្ឆតិ, តចោបិ បារិបូរិំ គច្ឆតិ, ផេគ្គុបិ បារិបូរិំ គច្ឆតិ, សារោបិ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយសំវរេ សតិ ឥន្ទ្រិយសំវរសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នំ ហោតិ សីលំ…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សន’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. អានន្ទសុត្តំ

៥១. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ អស្សុតញ្ចេវ ធម្មំ សុណាតិ, សុតា ចស្ស ធម្មា ន សម្មោសំ គច្ឆន្តិ, យេ ចស្ស ធម្មា បុព្ពេ ចេតសា សម្ផុដ្ឋបុព្ពា តេ ច សមុទាចរន្តិ, អវិញ្ញាតញ្ច វិជានាតី’’តិ? ‘‘អាយស្មា ខោ អានន្ទោ ពហុស្សុតោ. បដិភាតុ អាយស្មន្តំយេវ អានន្ទ’’ន្តិ. ‘‘តេនហាវុសោ សារិបុត្ត, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសិ. អាយស្មា អានន្ទោ ឯតទវោច –

‘‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ. សោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតិ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ វាចេតិ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន សជ្ឈាយំ ករោតិ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ចេតសា អនុវិតក្កេតិ អនុវិចារេតិ មនសានុបេក្ខតិ. យស្មិំ អាវាសេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា តស្មិំ អាវាសេ វស្សំ ឧបេតិ. តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ – ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ; ឥមស្ស ក្វត្ថោ’តិ? តេ តស្ស អាយស្មតោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានីករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ អស្សុតញ្ចេវ ធម្មំ សុណាតិ, សុតា ចស្ស ធម្មា ន សម្មោសំ គច្ឆន្តិ, យេ ចស្ស ធម្មា បុព្ពេ ចេតសា សម្ផុដ្ឋបុព្ពា តេ ច សមុទាចរន្តិ, អវិញ្ញាតញ្ច វិជានាតី’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ, អព្ភុតំ, អាវុសោ, យាវ សុភាសិតំ ចិទំ អាយស្មតា អានន្ទេន. ឥមេហិ ច មយំ ឆហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតំ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ធារេម. អាយស្មា ហិ អានន្ទោ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ. អាយស្មា អានន្ទោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតិ, អាយស្មា អានន្ទោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ វាចេតិ, អាយស្មា អានន្ទោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន សជ្ឈាយំ ករោតិ, អាយស្មា អានន្ទោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ចេតសា អនុវិតក្កេតិ អនុវិចារេតិ មនសានុបេក្ខតិ. អាយស្មា អានន្ទោ យស្មិំ អាវាសេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា តស្មិំ អាវាសេ វស្សំ ឧបេតិ. តេ អាយស្មា អានន្ទោ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ – ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ; ឥមស្ស ក្វត្ថោ’តិ? តេ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានីករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តី’’តិ. នវមំ.

១០. ខត្តិយសុត្តំ

៥២. អថ ខោ ជាណុស្សោណិ [ជាណុសោណិ (ក.)] ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ខត្តិយា, ភោ គោតម, កិំអធិប្បាយា, កិំឧបវិចារា, កិំអធិដ្ឋានា, កិំអភិនិវេសា, កិំបរិយោសានា’’តិ? ‘‘ខត្តិយា ខោ, ព្រាហ្មណ, ភោគាធិប្បាយា បញ្ញូបវិចារា ពលាធិដ្ឋានា បថវីភិនិវេសា ឥស្សរិយបរិយោសានា’’តិ.

‘‘ព្រាហ្មណា បន, ភោ គោតម, កិំអធិប្បាយា, កិំឧបវិចារា, កិំអធិដ្ឋានា, កិំអភិនិវេសា, កិំបរិយោសានា’’តិ? ‘‘ព្រាហ្មណា ខោ, ព្រាហ្មណ, ភោគាធិប្បាយា បញ្ញូបវិចារា មន្តាធិដ្ឋានា យញ្ញាភិនិវេសា ព្រហ្មលោកបរិយោសានា’’តិ.

‘‘គហបតិកា បន, ភោ គោតម, កិំអធិប្បាយា, កិំឧបវិចារា, កិំអធិដ្ឋានា, កិំអភិនិវេសា, កិំបរិយោសានា’’តិ? ‘‘គហបតិកា ខោ, ព្រាហ្មណ, ភោគាធិប្បាយា បញ្ញូបវិចារា សិប្បាធិដ្ឋានា កម្មន្តាភិនិវេសា និដ្ឋិតកម្មន្តបរិយោសានា’’តិ.

‘‘ឥត្ថី បន, ភោ គោតម, កិំអធិប្បាយា, កិំឧបវិចារា, កិំអធិដ្ឋានា, កិំអភិនិវេសា, កិំបរិយោសានា’’តិ? ‘‘ឥត្ថី ខោ, ព្រាហ្មណ, បុរិសាធិប្បាយា អលង្ការូបវិចារា បុត្តាធិដ្ឋានា អសបតីភិនិវេសា ឥស្សរិយបរិយោសានា’’តិ.

‘‘ចោរា បន, ភោ គោតម, កិំអធិប្បាយា, កិំឧបវិចារា, កិំអធិដ្ឋានា, កិំអភិនិវេសា, កិំបរិយោសានា’’តិ? ‘‘ចោរា ខោ, ព្រាហ្មណ, អាទានាធិប្បាយា គហនូបវិចារា សត្ថាធិដ្ឋានា អន្ធការាភិនិវេសា អទស្សនបរិយោសានា’’តិ.

‘‘សមណា បន, ភោ គោតម, កិំអធិប្បាយា, កិំឧបវិចារា, កិំអធិដ្ឋានា, កិំអភិនិវេសា, កិំបរិយោសានា’’តិ? ‘‘សមណា ខោ, ព្រាហ្មណ, ខន្តិសោរច្ចាធិប្បាយា បញ្ញូបវិចារា សីលាធិដ្ឋានា អាកិញ្ចញ្ញាភិនិវេសា [អកិញ្ចនាភិនិវេសា (ស្យា. ក.)] និព្ពានបរិយោសានា’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ គោតម, អព្ភុតំ, ភោ គោតម! ខត្តិយានម្បិ ភវំ គោតមោ ជានាតិ អធិប្បាយញ្ច ឧបវិចារញ្ច អធិដ្ឋានញ្ច អភិនិវេសញ្ច បរិយោសានញ្ច. ព្រាហ្មណានម្បិ ភវំ គោតមោ ជានាតិ…បេ… គហបតីនម្បិ ភវំ គោតមោ ជានាតិ… ឥត្ថីនម្បិ ភវំ គោតមោ ជានាតិ… ចោរានម្បិ ភវំ គោតមោ ជានាតិ … សមណានម្បិ ភវំ គោតមោ ជានាតិ អធិប្បាយញ្ច ឧបវិចារញ្ច អធិដ្ឋានញ្ច អភិនិវេសញ្ច បរិយោសានញ្ច. អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ទសមំ.

១១. អប្បមាទសុត្តំ

៥៣. អថ ខោ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ គោតម, ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ យោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ, យោ ច អត្ថោ សម្បរាយិកោ’’តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ យោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ, យោ ច អត្ថោ សម្បរាយិកោ’’តិ.

‘‘កតមោ បន, ភោ គោតម, ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ យោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ, យោ ច អត្ថោ សម្បរាយិកោ’’តិ? ‘‘អប្បមាទោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ, យោ ច អត្ថោ សម្បរាយិកោ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, យានិ កានិចិ ជង្គលានំ [ជង្គមានំ (សី. បី.) អ. និ. ១០.១៥; ម. និ. ១.៣០០] បាណានំ បទជាតានិ, សព្ពានិ តានិ ហត្ថិបទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ; ហត្ថិបទំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ, យទិទំ មហន្តត្តេន. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, អប្បមាទោ ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ, យោ ច អត្ថោ សម្បរាយិកោ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, កូដាគារស្ស យា កាចិ គោបានសិយោ សព្ពា តា កូដង្គមា កូដនិន្នា កូដសមោសរណា, កូដំ តាសំ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ …បេ….

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, បព្ពជលាយកោ បព្ពជំ [ពព្ពជលាយកោ ពព្ពជំ (សី. បី.)] លាយិត្វា អគ្គេ គហេត្វា ឱធុនាតិ និធុនាតិ និច្ឆាទេតិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ…បេ….

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, អម្ពបិណ្ឌិយា វណ្ដច្ឆិន្នាយ យានិ កានិចិ អម្ពានិ វណ្ដូបនិពន្ធនានិ សព្ពានិ តានិ តទន្វយានិ ភវន្តិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ…បេ….

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, យេ កេចិ ខុទ្ទរាជានោ [កុឌ្ឌរាជានោ (សី. ស្យា. អដ្ឋ.), កុទ្ទរាជានោ (បី.) អ. និ. ១០.១៥] សព្ពេតេ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស អនុយន្តា [អនុយុត្តា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភវន្តិ, រាជា តេសំ ចក្កវត្តី អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ…បេ….

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, យា កាចិ តារករូបានំ បភា សព្ពា តា ចន្ទស្ស បភាយ កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ, ចន្ទប្បភា តាសំ អគ្គមក្ខាយតិ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, អប្បមាទោ ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ យោ ច អត្ថោ សម្បរាយិកោ.

‘‘អយំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ, យោ ច អត្ថោ សម្បរាយិកោ’’តិ.