៤. សុមនវគ្គោ

១. សុមនសុត្តំ

៣១. ឯកំ សមយំ…បេ… អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ សុមនា រាជកុមារី បញ្ចហិ រថសតេហិ បញ្ចហិ រាជកុមារិសតេហិ បរិវុតា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ សុមនា រាជកុមារី ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធស្សុ, ភន្តេ, ភគវតោ ទ្វេ សាវកា សមសទ្ធា សមសីលា សមបញ្ញា – ឯកោ ទាយកោ, ឯកោ អទាយកោ. តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យុំ. ទេវភូតានំ បន នេសំ [តេសំ (សី.)], ភន្តេ, សិយា វិសេសោ, សិយា នានាករណ’’ន្តិ?

‘‘សិយា, សុមនេ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘យោ សោ, សុមនេ, ទាយកោ សោ អមុំ អទាយកំ ទេវភូតោ សមានោ បញ្ចហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហាតិ – ទិព្ពេន អាយុនា, ទិព្ពេន វណ្ណេន, ទិព្ពេន សុខេន, ទិព្ពេន យសេន, ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន. យោ សោ, សុមនេ, ទាយកោ សោ អមុំ អទាយកំ ទេវភូតោ សមានោ ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហាតិ’’.

‘‘សចេ បន តេ, ភន្តេ, តតោ ចុតា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆន្តិ, មនុស្សភូតានំ បន នេសំ, ភន្តេ, សិយា វិសេសោ, សិយា នានាករណ’’ន្តិ? ‘‘សិយា, សុមនេ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘យោ សោ, សុមនេ, ទាយកោ សោ អមុំ អទាយកំ មនុស្សភូតោ សមានោ បញ្ចហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហាតិ – មានុសកេន អាយុនា, មានុសកេន វណ្ណេន, មានុសកេន សុខេន, មានុសកេន យសេន, មានុសកេន អាធិបតេយ្យេន. យោ សោ, សុមនេ, ទាយកោ សោ អមុំ អទាយកំ មនុស្សភូតោ សមានោ ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហាតិ’’.

‘‘សចេ បន តេ, ភន្តេ, ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, បព្ពជិតានំ បន នេសំ, ភន្តេ, សិយា វិសេសោ, សិយា នានាករណ’’ន្តិ? ‘‘សិយា, សុមនេ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘យោ សោ, សុមនេ, ទាយកោ សោ អមុំ អទាយកំ បព្ពជិតោ សមានោ បញ្ចហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហាតិ – យាចិតោវ ពហុលំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតិ អប្បំ អយាចិតោ, យាចិតោវ ពហុលំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ អប្បំ អយាចិតោ, យាចិតោវ ពហុលំ សេនាសនំ បរិភុញ្ជតិ អប្បំ អយាចិតោ, យាចិតោវ ពហុលំ គិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បរិភុញ្ជតិ អប្បំ អយាចិតោ. យេហិ ខោ បន សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិហរតិ ត្យស្ស មនាបេនេវ ពហុលំ កាយកម្មេន សមុទាចរន្តិ អប្បំ អមនាបេន, មនាបេនេវ ពហុលំ វចីកម្មេន សមុទាចរន្តិ អប្បំ អមនាបេន, មនាបេនេវ ពហុលំ មនោកម្មេន សមុទាចរន្តិ អប្បំ អមនាបេន, មនាបំយេវ ពហុលំ ឧបហារំ ឧបហរន្តិ អប្បំ អមនាបំ. យោ សោ, សុមនេ, ទាយកោ សោ អមុំ អទាយកំ បព្ពជិតោ សមានោ ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហាតី’’តិ.

‘‘សចេ បន តេ, ភន្តេ, ឧភោ អរហត្តំ បាបុណន្តិ, អរហត្តប្បត្តានំ បន នេសំ, ភន្តេ, សិយា វិសេសោ, សិយា នានាករណ’’ន្តិ? ‘‘ឯត្ថ ខោ បនេសាហំ, សុមនេ, ន កិញ្ចិ នានាករណំ វទាមិ, យទិទំ វិមុត្តិយា វិមុត្តិ’’ន្តិ [វិមុត្តន្តិ (ស្យា. កំ.)].

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យាវញ្ចិទំ, ភន្តេ, អលមេវ ទានានិ ទាតុំ អលំ បុញ្ញានិ កាតុំ; យត្រ ហិ នាម ទេវភូតស្សាបិ ឧបការានិ បុញ្ញានិ, មនុស្សភូតស្សាបិ ឧបការានិ បុញ្ញានិ, បព្ពជិតស្សាបិ ឧបការានិ បុញ្ញានី’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, សុមនេ! អលញ្ហិ, សុមនេ, ទានានិ ទាតុំ អលំ បុញ្ញានិ កាតុំ! ទេវភូតស្សាបិ ឧបការានិ បុញ្ញានិ, មនុស្សភូតស្សាបិ ឧបការានិ បុញ្ញានិ, បព្ពជិតស្សាបិ ឧបការានិ បុញ្ញានី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន [ឥទំ វត្វា (សី. បី.) ឯវមុបរិបិ] សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘យថាបិ ចន្ទោ វិមលោ, គច្ឆំ អាកាសធាតុយា;

សព្ពេ តារាគណេ លោកេ, អាភាយ អតិរោចតិ.

‘‘តថេវ សីលសម្បន្នោ, សទ្ធោ បុរិសបុគ្គលោ;

សព្ពេ មច្ឆរិនោ លោកេ, ចាគេន អតិរោចតិ.

‘‘យថាបិ មេឃោ ថនយំ, វិជ្ជុមាលី សតក្កកុ;

ថលំ និន្នញ្ច បូរេតិ, អភិវស្សំ វសុន្ធរំ.

‘‘ឯវំ ទស្សនសម្បន្នោ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ;

មច្ឆរិំ អធិគណ្ហាតិ, បញ្ចឋានេហិ បណ្ឌិតោ.

‘‘អាយុនា យសសា ចេវ [អាយុនា ច យសេន ច (ក.)], វណ្ណេន ច សុខេន ច;

ស វេ ភោគបរិព្យូឡ្ហោ [ភោគបរិព្ពូឡ្ហោ (សី.)], បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ. បឋមំ;

២. ចុន្ទីសុត្តំ

៣២. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ ចុន្ទី រាជកុមារី បញ្ចហិ រថសតេហិ បញ្ចហិ ច កុមារិសតេហិ បរិវុតា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ ចុន្ទី រាជកុមារី ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ភាតា ចុន្ទោ នាម រាជកុមារោ, សោ ឯវមាហ – ‘យទេវ សោ ហោតិ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ពុទ្ធំ សរណំ គតោ, ធម្មំ សរណំ គតោ, សង្ឃំ សរណំ គតោ, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ, មុសាវាទា បដិវិរតោ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ, សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំយេវ ឧបបជ្ជតិ, នោ ទុគ្គតិ’ន្តិ. សាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ បុច្ឆាមិ – ‘កថំរូបេ ខោ, ភន្តេ, សត្ថរិ បសន្នោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំយេវ ឧបបជ្ជតិ, នោ ទុគ្គតិំ? កថំរូបេ ធម្មេ បសន្នោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំយេវ ឧបបជ្ជតិ, នោ ទុគ្គតិំ? កថំរូបេ សង្ឃេ បសន្នោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំយេវ ឧបបជ្ជតិ, នោ ទុគ្គតិំ? កថំរូបេសុ សីលេសុ បរិបូរការី កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំយេវ ឧបបជ្ជតិ, នោ ទុគ្គតិ’’’ន្តិ?

‘‘យាវតា, ចុន្ទិ, សត្តា អបទា វា ទ្វិបទា វា ចតុប្បទា វា ពហុប្បទា វា [អបាទា វា ទ្វីបាទា វាចតុប្បាទា វា ពហុប្បាទា វា (សី.) អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០] រូបិនោ វា អរូបិនោ វា សញ្ញិនោ វា អសញ្ញិនោ វា នេវសញ្ញិនាសញ្ញិនោ វា, តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. យេ ខោ, ចុន្ទិ, ពុទ្ធេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា. អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតិ.

‘‘យាវតា, ចុន្ទិ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ. យេ, ចុន្ទិ, អរិយេ អដ្ឋង្គិកេ មគ្គេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា, អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតិ.

‘‘យាវតា, ចុន្ទិ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ [តេសំ ធម្មានំ (សី. បី. ក.)] អគ្គមក្ខាយតិ, យទិទំ – មទនិម្មទនោ បិបាសវិនយោ អាលយសមុគ្ឃាតោ វដ្ដុបច្ឆេទោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. យេ ខោ, ចុន្ទិ, វិរាគេ ធម្មេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា. អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតិ.

‘‘យាវតា, ចុន្ទិ, សង្ឃា វា គណា វា, តថាគតសាវកសង្ឃោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ, យទិទំ – ចត្តារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា, ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. យេ ខោ, ចុន្ទិ, សង្ឃេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា. អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតិ.

‘‘យាវតា, ចុន្ទិ, សីលានិ, អរិយកន្តានិ សីលានិ តេសំ [អរិយកន្តានិតេសំ (សី. ស្យា. កំ.)] អគ្គមក្ខាយតិ, យទិទំ – អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ ភុជិស្សានិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ. យេ ខោ, ចុន្ទិ, អរិយកន្តេសុ សីលេសុ បរិបូរការិនោ, អគ្គេ តេ បរិបូរការិនោ. អគ្គេ ខោ បន បរិបូរការីនំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតី’’តិ.

‘‘អគ្គតោ វេ បសន្នានំ, អគ្គំ ធម្មំ វិជានតំ;

អគ្គេ ពុទ្ធេ បសន្នានំ, ទក្ខិណេយ្យេ អនុត្តរេ.

‘‘អគ្គេ ធម្មេ បសន្នានំ, វិរាគូបសមេ សុខេ;

អគ្គេ សង្ឃេ បសន្នានំ, បុញ្ញក្ខេត្តេ អនុត្តរេ.

‘‘អគ្គស្មិំ ទានំ ទទតំ, អគ្គំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ;

អគ្គំ អាយុ ច វណ្ណោ ច, យសោ កិត្តិ សុខំ ពលំ.

‘‘អគ្គស្ស ទាតា មេធាវី, អគ្គធម្មសមាហិតោ;

ទេវភូតោ មនុស្សោ វា, អគ្គប្បត្តោ បមោទតី’’តិ. ទុតិយំ;

៣. ឧគ្គហសុត្តំ

៣៣. ឯកំ សមយំ ភគវា ភទ្ទិយេ វិហរតិ ជាតិយា វនេ. អថ ខោ ឧគ្គហោ មេណ្ឌកនត្តា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧគ្គហោ មេណ្ឌកនត្តា ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ អត្តចតុត្ថោ ភត្ត’’ន្តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ ឧគ្គហោ មេណ្ឌកនត្តា ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ ភគវា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ឧគ្គហស្ស មេណ្ឌកនត្តុនោ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ ឧគ្គហោ មេណ្ឌកនត្តា ភគវន្តំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ ឧគ្គហោ មេណ្ឌកនត្តា ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧគ្គហោ មេណ្ឌកនត្តា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមា មេ, ភន្តេ, កុមារិយោ បតិកុលានិ គមិស្សន្តិ. ឱវទតុ តាសំ, ភន្តេ, ភគវា; អនុសាសតុ តាសំ, ភន្តេ, ភគវា, យំ តាសំ អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

អថ ខោ ភគវា តា កុមារិយោ ឯតទវោច – ‘‘តស្មាតិហ, កុមារិយោ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘យស្ស វោ [យស្ស ខោ (សី. ស្យា. កំ.)] មាតាបិតរោ ភត្តុនោ ទស្សន្តិ អត្ថកាមា ហិតេសិនោ អនុកម្បកា អនុកម្បំ ឧបាទាយ, តស្ស ភវិស្សាម បុព្ពុដ្ឋាយិនិយោ បច្ឆានិបាតិនិយោ កិំការបដិស្សាវិនិយោ មនាបចារិនិយោ បិយវាទិនិយោ’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, កុមារិយោ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘តស្មាតិហ, កុមារិយោ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘យេ តេ ភត្តុ គរុនោ [គុរុនោ (ក.)] ភវិស្សន្តិ មាតាតិ វា បិតាតិ វា សមណព្រាហ្មណាតិ វា, តេ សក្ករិស្សាម គរុំ ករិស្សាម [គរុករិស្សាម (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មានេស្សាម បូជេស្សាម អព្ភាគតេ ច អាសនោទកេន បដិបូជេស្សាមា’តិ [បូជេស្សាមាតិ (សី.)]. ឯវញ្ហិ វោ, កុមារិយោ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘តស្មាតិហ, កុមារិយោ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘យេ តេ ភត្តុ អព្ភន្តរា កម្មន្តា ឧណ្ណាតិ វា កប្បាសាតិ វា, តត្ថ ទក្ខា ភវិស្សាម អនលសា, តត្រុបាយាយ វីមំសាយ សមន្នាគតា, អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុ’ន្តិ. ឯវញ្ហិ វោ, កុមារិយោ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘តស្មាតិហ, កុមារិយោ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘យោ សោ ភត្តុ អព្ភន្តរោ [អព្ភន្តរេ (ក.)] អន្តោជនោ ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា កម្មករាតិ វា, តេសំ កតញ្ច កតតោ ជានិស្សាម អកតញ្ច អកតតោ ជានិស្សាម, គិលានកានញ្ច ពលាពលំ ជានិស្សាម, ខាទនីយំ ភោជនីយញ្ចស្ស បច្ចំសេន [បច្ចយំ តេន (ក. សី.), បច្ចយំសេន (ស្យា. កំ.), បច្ចយំ សេនាសនំ បច្ចត្តំសេន (ក.) អ. និ. ៨.៤៦] សំវិភជិស្សាមា’តិ [វិភជិស្សាមាតិ (សី. ស្យា. កំ.)]. ឯវញ្ហិ វោ, កុមារិយោ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘តស្មាតិហ, កុមារិយោ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘យំ ភត្តា អាហរិស្សតិ ធនំ វា ធញ្ញំ វា រជតំ វា ជាតរូបំ វា, តំ អារក្ខេន [តំ អារក្ខាយ (សី.)] គុត្តិយា សម្បាទេស្សាម, តត្ថ ច ភវិស្សាម អធុត្តី អថេនី អសោណ្ឌី អវិនាសិកាយោ’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, កុមារិយោ, សិក្ខិតព្ពំ. ឥមេហិ ខោ, កុមារិយោ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនាបកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតី’’តិ.

‘‘យោ នំ ភរតិ សព្ពទា, និច្ចំ អាតាបិ ឧស្សុកោ;

សព្ពកាមហរំ បោសំ, ភត្តារំ នាតិមញ្ញតិ.

‘‘ន ចាបិ សោត្ថិ ភត្តារំ, ឥស្សាចារេន [ឥច្ឆាចារេន (សី.), ឥស្សាវាទេន (បី.)] រោសយេ;

ភត្តុ ច គរុនោ សព្ពេ, បដិបូជេតិ បណ្ឌិតា.

‘‘ឧដ្ឋាហិកា [ឧដ្ឋាយិកា (ស្យា. កំ. ក.)] អនលសា, សង្គហិតបរិជ្ជនា;

ភត្តុ មនាបំ [មនាបា (សី.)] ចរតិ, សម្ភតំ អនុរក្ខតិ.

‘‘យា ឯវំ វត្តតី នារី, ភត្តុឆន្ទវសានុគា;

មនាបា នាម តេ ទេវា, យត្ថ សា ឧបបជ្ជតី’’តិ. តតិយំ;

៤. សីហសេនាបតិសុត្តំ

៣៤. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ សីហោ សេនាបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សីហោ សេនាបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សក្កា នុ ខោ, ភន្តេ, ភគវា សន្ទិដ្ឋិកំ ទានផលំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ?

‘‘សក្កា, សីហា’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ទាយកោ, សីហ, ទានបតិ ពហុនោ ជនស្ស បិយោ ហោតិ មនាបោ. យម្បិ, សីហ, ទាយកោ ទានបតិ ពហុនោ ជនស្ស បិយោ ហោតិ មនាបោ, ឥទម្បិ សន្ទិដ្ឋិកំ ទានផលំ.

‘‘បុន ចបរំ, សីហ, ទាយកំ ទានបតិំ សន្តោ សប្បុរិសា ភជន្តិ. យម្បិ, សីហ, ទាយកំ ទានបតិំ សន្តោ សប្បុរិសា ភជន្តិ, ឥទម្បិ សន្ទិដ្ឋិកំ ទានផលំ.

‘‘បុន ចបរំ, សីហ, ទាយកស្ស ទានបតិនោ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ. យម្បិ, សីហ, ទាយកស្ស ទានបតិនោ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, ឥទម្បិ សន្ទិដ្ឋិកំ ទានផលំ.

‘‘បុន ចបរំ, សីហ, ទាយកោ ទានបតិ យំ យទេវ បរិសំ ឧបសង្កមតិ – យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិបរិសំ យទិ សមណបរិសំ – វិសារទោ [វិសារទោវ (សី.) អ. និ. ៧.៥៧ បស្សិតព្ពំ] ឧបសង្កមតិ អមង្កុភូតោ. យម្បិ, សីហ, ទាយកោ ទានបតិ យំ យទេវ បរិសំ ឧបសង្កមតិ – យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិបរិសំ យទិ សមណបរិសំ – វិសារទោ ឧបសង្កមតិ អមង្កុភូតោ, ឥទម្បិ សន្ទិដ្ឋិកំ ទានផលំ.

‘‘បុន ចបរំ, សីហ, ទាយកោ ទានបតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. យម្បិ, សីហ, ទាយកោ ទានបតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ, ឥទំ [ឥទម្បិ សីហ (ក.)] សម្បរាយិកំ ទានផល’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ សីហោ សេនាបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យានិមានិ, ភន្តេ, ភគវតា ចត្តារិ សន្ទិដ្ឋិកានិ ទានផលានិ អក្ខាតានិ, នាហំ ឯត្ថ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមិ; អហំ បេតានិ ជានាមិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ ពហុនោ ជនស្ស បិយោ មនាបោ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ; មំ សន្តោ សប្បុរិសា ភជន្តិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ; មយ្ហំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘សីហោ សេនាបតិ ទាយកោ ការកោ សង្ឃុបដ្ឋាកោ’តិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ យំ យទេវ បរិសំ ឧបសង្កមាមិ – យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិបរិសំ យទិ សមណបរិសំ – វិសារទោ ឧបសង្កមាមិ អមង្កុភូតោ. យានិមានិ, ភន្តេ, ភគវតា ចត្តារិ សន្ទិដ្ឋិកានិ ទានផលានិ អក្ខាតានិ, នាហំ ឯត្ថ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមិ; អហំ បេតានិ ជានាមិ. យញ្ច ខោ មំ, ភន្តេ, ភគវា ឯវមាហ – ‘ទាយកោ, សីហ, ទានបតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតី’តិ, ឯតាហំ ន ជានាមិ; ឯត្ថ ច បនាហំ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមី’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, សីហ, ឯវមេតំ, សីហ! ទាយកោ ទានបតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតី’’តិ.

‘‘ទទំ បិយោ ហោតិ ភជន្តិ នំ ពហូ,

កិត្តិញ្ច បប្បោតិ យសោ ច វឌ្ឍតិ [យសស្ស វឌ្ឍតិ (ស្យា. កំ.), យសំ បវឌ្ឍតិ (ក.)];

អមង្កុភូតោ បរិសំ វិគាហតិ,

វិសារទោ ហោតិ នរោ អមច្ឆរី.

‘‘តស្មា ហិ ទានានិ ទទន្តិ បណ្ឌិតា,

វិនេយ្យ មច្ឆេរមលំ សុខេសិនោ;

តេ ទីឃរត្តំ តិទិវេ បតិដ្ឋិតា,

ទេវានំ សហព្យគតា រមន្តិ តេ [សហព្យតំ គតា រមន្តិ (សី.), សហព្យតា រមន្តិ តេ (ក.)].

‘‘កតាវកាសា កតកុសលា ឥតោ ចុតា [តតោ ចុតា (សី.)],

សយំបភា អនុវិចរន្តិ នន្ទនំ [នន្ទនេ (ស្យា. កំ.)];

តេ តត្ថ នន្ទន្តិ រមន្តិ មោទរេ,

សមប្បិតា កាមគុណេហិ បញ្ចហិ;

‘‘កត្វាន វាក្យំ អសិតស្ស តាទិនោ,

រមន្តិ សគ្គេ [រមន្តិ សុមនា (ក.), កមន្តិ សព្ពេ (ស្យា. កំ.)] សុគតស្ស សាវកា’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. ទានានិសំសសុត្តំ

៣៥. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, ទានេ អានិសំសា. កតមេ បញ្ច? ពហុនោ ជនស្ស បិយោ ហោតិ មនាបោ; សន្តោ សប្បុរិសា ភជន្តិ; កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ; គិហិធម្មា អនបគតោ [គិហិធម្មា អនបេតោ (សី. បី.), គិហិធម្មមនុបគតោ (ក.)] ហោតិ; កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ទានេ អានិសំសា’’តិ.

‘‘ទទមានោ បិយោ ហោតិ, សតំ ធម្មំ អនុក្កមំ;

សន្តោ នំ សទា ភជន្តិ [សន្តោ ភជន្តិ សប្បុរិសា (សី.)], សញ្ញតា ព្រហ្មចារយោ.

‘‘តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ, សព្ពទុក្ខាបនូទនំ;

យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, បរិនិព្ពាតិ អនាសវោ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. កាលទានសុត្តំ

៣៦. ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, កាលទានានិ. កតមានិ បញ្ច? អាគន្តុកស្ស ទានំ ទេតិ; គមិកស្ស ទានំ ទេតិ; គិលានស្ស ទានំ ទេតិ; ទុព្ភិក្ខេ ទានំ ទេតិ; យានិ តានិ នវសស្សានិ នវផលានិ តានិ បឋមំ សីលវន្តេសុ បតិដ្ឋាបេតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច កាលទានានី’’តិ.

‘‘កាលេ ទទន្តិ សប្បញ្ញា, វទញ្ញូ វីតមច្ឆរា;

កាលេន ទិន្នំ អរិយេសុ, ឧជុភូតេសុ តាទិសុ.

‘‘វិប្បសន្នមនា តស្ស, វិបុលា ហោតិ ទក្ខិណា;

យេ តត្ថ អនុមោទន្តិ, វេយ្យាវច្ចំ ករោន្តិ វា;

ន តេន [ន តេសំ (បី. ក.)] ទក្ខិណា ឩនា, តេបិ បុញ្ញស្ស ភាគិនោ.

‘‘តស្មា ទទេ អប្បដិវានចិត្តោ, យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ;

បុញ្ញានិ បរលោកស្មិំ, បតិដ្ឋា ហោន្តិ បាណិន’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ;

៩. ភោជនសុត្តំ

៣៧. ‘‘ភោជនំ, ភិក្ខវេ, ទទមានោ ទាយកោ បដិគ្គាហកានំ បញ្ច ឋានានិ ទេតិ. កតមានិ បញ្ច? អាយុំ ទេតិ, វណ្ណំ ទេតិ, សុខំ ទេតិ, ពលំ ទេតិ, បដិភានំ [បដិភាណំ (សី.)] ទេតិ. អាយុំ ខោ បន ទត្វា អាយុស្ស ភាគី ហោតិ ទិព្ពស្ស វា មានុសស្ស វា; វណ្ណំ ទត្វា វណ្ណស្ស ភាគី ហោតិ ទិព្ពស្ស វា មានុសស្ស វា; សុខំ ទត្វា សុខស្ស ភាគី ហោតិ ទិព្ពស្ស វា មានុសស្ស វា; ពលំ ទត្វា ពលស្ស ភាគី ហោតិ ទិព្ពស្ស វា មានុសស្ស វា; បដិភានំ ទត្វា បដិភានស្ស ភាគី ហោតិ ទិព្ពស្ស វា មានុសស្ស វា. ភោជនំ, ភិក្ខវេ, ទទមានោ ទាយកោ បដិគ្គាហកានំ ឥមានិ បញ្ច ឋានានិ ទេតី’’តិ.

‘‘អាយុទោ ពលទោ ធីរោ, វណ្ណទោ បដិភានទោ;

សុខស្ស ទាតា មេធាវី, សុខំ សោ អធិគច្ឆតិ.

‘‘អាយុំ ទត្វា ពលំ វណ្ណំ, សុខញ្ច បដិភានកំ [បដិភាណកំ (សី.), បដិភានទោ (ស្យា. កំ. បី. ក.)];

ទីឃាយុ យសវា ហោតិ, យត្ថ យត្ថូបបជ្ជតី’’តិ. សត្តមំ;

៨. សទ្ធសុត្តំ

៣៨. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, សទ្ធេ កុលបុត្តេ អានិសំសា. កតមេ បញ្ច? យេ តេ, ភិក្ខវេ, លោកេ សន្តោ សប្បុរិសា តេ សទ្ធញ្ញេវ បឋមំ អនុកម្បន្តា អនុកម្បន្តិ, នោ តថា អស្សទ្ធំ; សទ្ធញ្ញេវ បឋមំ ឧបសង្កមន្តា ឧបសង្កមន្តិ, នោ តថា អស្សទ្ធំ; សទ្ធញ្ញេវ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តា បដិគ្គណ្ហន្តិ, នោ តថា អស្សទ្ធំ; សទ្ធញ្ញេវ បឋមំ ធម្មំ ទេសេន្តា ទេសេន្តិ, នោ តថា អស្សទ្ធំ; សទ្ធោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច សទ្ធេ កុលបុត្តេ អានិសំសា.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សុភូមិយំ ចតុមហាបថេ មហានិគ្រោធោ សមន្តា បក្ខីនំ បដិសរណំ ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុនោ ជនស្ស បដិសរណំ ហោតិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកាន’’ន្តិ.

‘‘សាខាបត្តផលូបេតោ [សាខាបត្តពហុបេតោ (កត្ថចិ), សាខាបត្តបលាសូបេតោ (?)], ខន្ធិមាវ [ខន្ធិមា ច (សី.)] មហាទុមោ;

មូលវា ផលសម្បន្នោ, បតិដ្ឋា ហោតិ បក្ខិនំ.

‘‘មនោរមេ អាយតនេ, សេវន្តិ នំ វិហង្គមា;

ឆាយំ ឆាយត្ថិកា [ឆាយត្ថិនោ (សី.)] យន្តិ, ផលត្ថា ផលភោជិនោ.

‘‘តថេវ សីលសម្បន្នំ, សទ្ធំ បុរិសបុគ្គលំ;

និវាតវុត្តិំ អត្ថទ្ធំ, សោរតំ សខិលំ មុទុំ.

‘‘វីតរាគា វីតទោសា, វីតមោហា អនាសវា;

បុញ្ញក្ខេត្តានិ លោកស្មិំ, សេវន្តិ តាទិសំ នរំ.

‘‘តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ, សព្ពទុក្ខាបនូទនំ;

យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, បរិនិព្ពាតិ អនាសវោ’’តិ. អដ្ឋមំ;

៩. បុត្តសុត្តំ

៣៩. ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, ឋានានិ សម្បស្សន្តា មាតាបិតរោ បុត្តំ ឥច្ឆន្តិ កុលេ ជាយមានំ. កតមានិ បញ្ច? ភតោ វា នោ ភរិស្សតិ; កិច្ចំ វា នោ ករិស្សតិ; កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតិ; ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជិស្សតិ; អថ វា បន បេតានំ កាលង្កតានំ ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សតីតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ឋានានិ សម្បស្សន្តា មាតាបិតរោ បុត្តំ ឥច្ឆន្តិ កុលេ ជាយមាន’’ន្តិ.

[កថា. ៤៩១] ‘‘បញ្ច ឋានានិ សម្បស្សំ, បុត្តំ ឥច្ឆន្តិ បណ្ឌិតា;

ភតោ វា នោ ភរិស្សតិ, កិច្ចំ វា នោ ករិស្សតិ.

‘‘កុលវំសោ ចិរំ តិដ្ឋេ, ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជតិ;

អថ វា បន បេតានំ, ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សតិ.

‘‘ឋានានេតានិ សម្បស្សំ, បុត្តំ ឥច្ឆន្តិ បណ្ឌិតា;

តស្មា សន្តោ សប្បុរិសា, កតញ្ញូ កតវេទិនោ.

‘‘ភរន្តិ មាតាបិតរោ, បុព្ពេ កតមនុស្សរំ;

ករោន្តិ នេសំ កិច្ចានិ, យថា តំ បុព្ពការិនំ.

‘‘ឱវាទការី ភតបោសី, កុលវំសំ អហាបយំ;

សទ្ធោ សីលេន សម្បន្នោ, បុត្តោ ហោតិ បសំសិយោ’’តិ. នវមំ;

១០. មហាសាលបុត្តសុត្តំ

៤០. ‘‘ហិមវន្តំ, ភិក្ខវេ, បព្ពតរាជំ និស្សាយ មហាសាលា បញ្ចហិ វឌ្ឍីហិ វឌ្ឍន្តិ. កតមាហិ បញ្ចហិ? សាខាបត្តបលាសេន វឌ្ឍន្តិ; តចេន វឌ្ឍន្តិ; បបដិកាយ វឌ្ឍន្តិ; ផេគ្គុនា វឌ្ឍន្តិ; សារេន វឌ្ឍន្តិ. ហិមវន្តំ, ភិក្ខវេ, បព្ពតរាជំ និស្សាយ មហាសាលា ឥមាហិ បញ្ចហិ វឌ្ឍីហិ វឌ្ឍន្តិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សទ្ធំ កុលបុត្តំ និស្សាយ អន្តោជនោ បញ្ចហិ វឌ្ឍីហិ វឌ្ឍតិ. កតមាហិ បញ្ចហិ? សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ; សីលេន វឌ្ឍតិ; សុតេន វឌ្ឍតិ; ចាគេន វឌ្ឍតិ; បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ. សទ្ធំ, ភិក្ខវេ, កុលបុត្តំ និស្សាយ អន្តោជនោ ឥមាហិ បញ្ចហិ វឌ្ឍីហិ វឌ្ឍតី’’តិ.

‘‘យថា ហិ បព្ពតោ សេលោ, អរញ្ញស្មិំ ព្រហាវនេ;

តំ រុក្ខា ឧបនិស្សាយ, វឌ្ឍន្តេ តេ វនប្បតី.

‘‘តថេវ សីលសម្បន្នំ, សទ្ធំ កុលបុត្តំ ឥមំ [កុលបតិំ ឥធ (សី.), កុលបុត្តំ ឥធ (ស្យា.)];

ឧបនិស្សាយ វឌ្ឍន្តិ, បុត្តទារា ច ពន្ធវា;

អមច្ចា ញាតិសង្ឃា ច, យេ ចស្ស អនុជីវិនោ.

‘‘ត្យស្ស សីលវតោ សីលំ, ចាគំ សុចរិតានិ ច;

បស្សមានានុកុព្ពន្តិ, យេ ភវន្តិ វិចក្ខណា.

‘‘ឥមំ ធម្មំ ចរិត្វាន, មគ្គំ [សគ្គំ (ស្យា. ក.)] សុគតិគាមិនំ;

នន្ទិនោ ទេវលោកស្មិំ, មោទន្តិ កាមកាមិនោ’’តិ. ទសមំ;

សុមនវគ្គោ ចតុត្ថោ.