៣. តតិយបណ្ណាសកំ

(១១) ១. វលាហកវគ្គោ

១. បឋមវលាហកសុត្តំ

១០១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, វលាហកា. កតមេ ចត្តារោ? គជ្ជិតា នោ វស្សិតា, វស្សិតា នោ គជ្ជិតា, នេវ គជ្ជិតា នោ វស្សិតា, គជ្ជិតា ច វស្សិតា ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ វលាហកា. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ វលាហកូបមា [បុ. ប. ១៥៧] បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? គជ្ជិតា នោ វស្សិតា, វស្សិតា នោ គជ្ជិតា, នេវ គជ្ជិតា នោ វស្សិតា, គជ្ជិតា ច វស្សិតា ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គជ្ជិតា ហោតិ នោ វស្សិតា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ភាសិតា ហោតិ, នោ កត្តា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គជ្ជិតា ហោតិ, នោ វស្សិតា. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វលាហកោ គជ្ជិតា, នោ វស្សិតា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វស្សិតា ហោតិ, នោ គជ្ជិតា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ កត្តា ហោតិ, នោ ភាសិតា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វស្សិតា ហោតិ, នោ គជ្ជិតា. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វលាហកោ វស្សិតា, នោ គជ្ជិតា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវ គជ្ជិតា ហោតិ, នោ វស្សិតា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នេវ ភាសិតា ហោតិ, នោ កត្តា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវ គជ្ជិតា ហោតិ, នោ វស្សិតា. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វលាហកោ នេវ គជ្ជិតា [នេវ គជ្ជិតា ហោតិ (ក.)], នោ វស្សិតា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គជ្ជិតា ច ហោតិ វស្សិតា ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ភាសិតា ច ហោតិ កត្តា ច. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គជ្ជិតា ច ហោតិ វស្សិតា ច. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វលាហកោ គជ្ជិតា ច [គជ្ជិតា ច ហោតិ (ក.)] វស្សិតា ច; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ វលាហកូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយវលាហកសុត្តំ

១០២. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, វលាហកា. កតមេ ចត្តារោ? គជ្ជិតា នោ វស្សិតា, វស្សិតា នោ គជ្ជិតា, នេវ គជ្ជិតា នោ វស្សិតា គជ្ជិតា ច វស្សិតា ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ វលាហកា. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ វលាហកូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? គជ្ជិតា នោ វស្សិតា, វស្សិតា នោ គជ្ជិតា, នេវ គជ្ជិតា នោ វស្សិតា, គជ្ជិតា ច វស្សិតា ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គជ្ជិតា ហោតិ, នោ វស្សិតា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គជ្ជិតា ហោតិ, នោ វស្សិតា. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វលាហកោ គជ្ជិតា, នោ វស្សិតា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វស្សិតា ហោតិ, នោ គជ្ជិតា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ធម្មំ ន បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វស្សិតា ហោតិ, នោ គជ្ជិតា. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វលាហកោ វស្សិតា, នោ គជ្ជិតា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវ គជ្ជិតា ហោតិ, នោ វស្សិតា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នេវ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវ គជ្ជិតា ហោតិ, នោ វស្សិតា. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វលាហកោ នេវ គជ្ជិតា, នោ វស្សិតា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គជ្ជិតា ច ហោតិ វស្សិតា ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គជ្ជិតា ច ហោតិ វស្សិតា ច. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វលាហកោ គជ្ជិតា ច វស្សិតា ច; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ វលាហកូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. កុម្ភសុត្តំ

១០៣. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, កុម្ភា. កតមេ ចត្តារោ? តុច្ឆោ បិហិតោ, បូរោ វិវដោ, តុច្ឆោ វិវដោ, បូរោ បិហិតោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ កុម្ភា. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ កុម្ភូបមា [បុ. ប. ១៦០] បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? តុច្ឆោ បិហិតោ, បូរោ វិវដោ, តុច្ឆោ វិវដោ, បូរោ បិហិតោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ តុច្ឆោ ហោតិ បិហិតោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ តុច្ឆោ ហោតិ បិហិតោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, កុម្ភោ តុច្ឆោ បិហិតោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បូរោ ហោតិ វិវដោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ន បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បូរោ ហោតិ វិវដោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, កុម្ភោ បូរោ វិវដោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ តុច្ឆោ ហោតិ វិវដោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ន បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ តុច្ឆោ ហោតិ វិវដោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, កុម្ភោ តុច្ឆោ វិវដោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បូរោ ហោតិ បិហិតោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បូរោ ហោតិ បិហិតោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, កុម្ភោ បូរោ បិហិតោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ កុម្ភូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. ឧទករហទសុត្តំ

១០៤. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ឧទករហទា. កតមេ ចត្តារោ? ឧត្តានោ គម្ភីរោភាសោ, គម្ភីរោ ឧត្តានោភាសោ, ឧត្តានោ ឧត្តានោភាសោ, គម្ភីរោ គម្ភីរោភាសោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ឧទករហទា. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ឧទករហទូបមា [បុ. ប. ១៦១] បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? ឧត្តានោ គម្ភីរោភាសោ, គម្ភីរោ ឧត្តានោភាសោ, ឧត្តានោ ឧត្តានោភាសោ, គម្ភីរោ គម្ភីរោភាសោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧត្តានោ ហោតិ គម្ភីរោភាសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧត្តានោ ហោតិ គម្ភីរោភាសោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ឧទករហទោ ឧត្តានោ គម្ភីរោភាសោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គម្ភីរោ ហោតិ ឧត្តានោភាសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ន បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គម្ភីរោ ហោតិ ឧត្តានោភាសោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ឧទករហទោ គម្ភីរោ ឧត្តានោភាសោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧត្តានោ ហោតិ ឧត្តានោភាសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ន បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧត្តានោ ហោតិ ឧត្តានោភាសោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ឧទករហទោ ឧត្តានោ ឧត្តានោភាសោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គម្ភីរោ ហោតិ គម្ភីរោភាសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គម្ភីរោ ហោតិ គម្ភីរោភាសោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ឧទករហទោ គម្ភីរោ គម្ភីរោភាសោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ឧទករហទូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អម្ពសុត្តំ

១០៥. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អម្ពានិ. កតមានិ ចត្តារិ? អាមំ បក្កវណ្ណិ [បក្កវណ្ណី (បុ. ប. ១៥៩)], បក្កំ អាមវណ្ណិ [អាមវណ្ណី (សី. ស្យា. កំ. បី.)], អាមំ អាមវណ្ណិ, បក្កំ បក្កវណ្ណិ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អម្ពានិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អម្ពូបមា [បក្កវណ្ណី (បុ. ប. ១៥៩)] បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? អាមោ បក្កវណ្ណី, បក្កោ អាមវណ្ណី, អាមោ អាមវណ្ណី, បក្កោ បក្កវណ្ណី.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាមោ ហោតិ បក្កវណ្ណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាមោ ហោតិ បក្កវណ្ណី. សេយ្យថាបិ តំ, ភិក្ខវេ, អម្ពំ អាមំ បក្កវណ្ណិ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បក្កោ ហោតិ អាមវណ្ណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ន បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បក្កោ ហោតិ អាមវណ្ណី. សេយ្យថាបិ តំ, ភិក្ខវេ, អម្ពំ បក្កំ អាមវណ្ណិ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាមោ ហោតិ អាមវណ្ណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ន បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាមោ ហោតិ អាមវណ្ណី. សេយ្យថាបិ តំ, ភិក្ខវេ, អម្ពំ អាមំ អាមវណ្ណិ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បក្កោ ហោតិ បក្កវណ្ណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស បាសាទិកំ ហោតិ អភិក្កន្តំ បដិក្កន្តំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បក្កោ ហោតិ បក្កវណ្ណី. សេយ្យថាបិ តំ, ភិក្ខវេ, អម្ពំ បក្កំ បក្កវណ្ណិ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អម្ពូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយអម្ពសុត្តំ

(ឆដ្ឋំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតំ, បាឡិបោត្ថកេសុ បន កត្ថចិបិ ន ទិស្សតិ.) [( ) ‘‘ឆដ្ឋំ ឧក្កានត្ថមេវា’’តិ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតំ, បាឡិបោត្ថកេសុ បន កត្ថចិបិ ន ទិស្សតិ. ‘‘… អាមំ បក្កោភាសំ, បក្កំ អាមោភាស’’ន្តិអាទិនា បាឋោ ភវេយ្យ]

៧. មូសិកសុត្តំ

១០៧. ‘‘ចតស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, មូសិកា. កតមា ចតស្សោ? គាធំ កត្តា នោ វសិតា, វសិតា នោ គាធំ កត្តា, នេវ គាធំ កត្តា នោ វសិតា, គាធំ កត្តា ច វសិតា ច – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, ចតស្សោ មូសិកា. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ មូសិកូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? គាធំ កត្តា នោ វសិតា, វសិតា នោ គាធំ កត្តា, នេវ គាធំ កត្តា នោ វសិតា, គាធំ កត្តា ច វសិតា ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គាធំ កត្តា ហោតិ នោ វសិតា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គាធំ កត្តា ហោតិ, នោ វសិតា. សេយ្យថាបិ សា, ភិក្ខវេ, មូសិកា គាធំ កត្តា, នោ វសិតា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វសិតា ហោតិ, នោ គាធំ កត្តា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ធម្មំ ន បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វសិតា ហោតិ, នោ គាធំ កត្តា. សេយ្យថាបិ សា, ភិក្ខវេ, មូសិកា វសិតា ហោតិ, នោ គាធំ កត្តា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ, បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវ គាធំ កត្តា ហោតិ នោ វសិតា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ធម្មំ ន បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវ គាធំ កត្តា ហោតិ, នោ វសិតា. សេយ្យថាបិ សា, ភិក្ខវេ, មូសិកា នេវ គាធំ កត្តា ហោតិ, នោ វសិតា; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គាធំ កត្តា ច ហោតិ វសិតា ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គាធំ កត្តា ច ហោតិ វសិតា ច. សេយ្យថាបិ សា, ភិក្ខវេ, មូសិកា គាធំ កត្តា ច ហោតិ វសិតា ច; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ មូសិកូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. ពលីពទ្ទសុត្តំ

១០៨. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ពលីពទ្ទា [ពលិវទ្ទា (សី. ស្យា. កំ. បី.), ពលិពទ្ធា (ក.) បុ. ប. ១៦២]. កតមេ ចត្តារោ? សគវចណ្ឌោ នោ បរគវចណ្ឌោ, បរគវចណ្ឌោ នោ សគវចណ្ឌោ, សគវចណ្ឌោ ច បរគវចណ្ឌោ ច, នេវ សគវចណ្ឌោ នោ បរគវចណ្ឌោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ពលីពទ្ទា. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ពលីពទ្ទូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? សគវចណ្ឌោ នោ បរគវចណ្ឌោ, បរគវចណ្ឌោ នោ សគវចណ្ឌោ, សគវចណ្ឌោ ច បរគវចណ្ឌោ ច, នេវ សគវចណ្ឌោ នោ បរគវចណ្ឌោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សគវចណ្ឌោ ហោតិ, នោ បរគវចណ្ឌោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សកបរិសំ ឧព្ពេជេតា ហោតិ, នោ បរបរិសំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សគវចណ្ឌោ ហោតិ, នោ បរគវចណ្ឌោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ពលីពទ្ទោ សគវចណ្ឌោ, នោ បរគវចណ្ឌោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បរគវចណ្ឌោ ហោតិ, នោ សគវចណ្ឌោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ បរបរិសំ ឧព្ពេជេតា ហោតិ, នោ សកបរិសំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បរគវចណ្ឌោ ហោតិ, នោ សគវចណ្ឌោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ពលីពទ្ទោ បរគវចណ្ឌោ, នោ សគវចណ្ឌោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សគវចណ្ឌោ ច ហោតិ បរគវចណ្ឌោ ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សកបរិសំ ឧព្ពេជេតា ហោតិ បរបរិសញ្ច. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សគវចណ្ឌោ ច ហោតិ បរគវចណ្ឌោ ច. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ពលីពទ្ទោ សគវចណ្ឌោ ច បរគវចណ្ឌោ ច; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវ សគវចណ្ឌោ ហោតិ នោ បរគវចណ្ឌោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នេវ សកបរិសំ ឧព្ពេជេតា ហោតិ, នោ បរបរិសញ្ច. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវ សគវចណ្ឌោ ហោតិ, នោ បរគវចណ្ឌោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ពលីពទ្ទោ នេវ សគវចណ្ឌោ, នោ បរគវចណ្ឌោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ពលីពទ្ទូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. រុក្ខសុត្តំ

១០៩. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, រុក្ខា. កតមេ ចត្តារោ? ផេគ្គុ ផេគ្គុបរិវារោ, ផេគ្គុ សារបរិវារោ, សារោ ផេគ្គុបរិវារោ, សារោ សារបរិវារោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ រុក្ខា. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ រុក្ខូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? ផេគ្គុ ផេគ្គុបរិវារោ, ផេគ្គុ សារបរិវារោ, សារោ ផេគ្គុបរិវារោ, សារោ សារបរិវារោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ផេគ្គុ ហោតិ ផេគ្គុបរិវារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ; បរិសាបិស្ស ហោតិ ទុស្សីលា បាបធម្មា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ផេគ្គុ ហោតិ ផេគ្គុបរិវារោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, រុក្ខោ ផេគ្គុ ផេគ្គុបរិវារោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ផេគ្គុ ហោតិ សារបរិវារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ; បរិសា ច ខ្វស្ស ហោតិ សីលវតី កល្យាណធម្មា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ផេគ្គុ ហោតិ សារបរិវារោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, រុក្ខោ ផេគ្គុ សារបរិវារោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សារោ ហោតិ ផេគ្គុបរិវារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ; បរិសា ច ខ្វស្ស ហោតិ ទុស្សីលា បាបធម្មា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សារោ ហោតិ ផេគ្គុបរិវារោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, រុក្ខោ សារោ ផេគ្គុបរិវារោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សារោ ហោតិ សារបរិវារោ? ឥធ ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ; បរិសាបិស្ស ហោតិ សីលវតី កល្យាណធម្មា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សារោ ហោតិ សារបរិវារោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, រុក្ខោ សារោ សារបរិវារោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ រុក្ខូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ [បុ. ប. ១៧០]. នវមំ.

១០. អាសីវិសសុត្តំ

១១០. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាសីវិសា [អាសិវិសា (ក.) បុ. ប. ១៦៣]. កតមេ ចត្តារោ? អាគតវិសោ ន ឃោរវិសោ, ឃោរវិសោ ន អាគតវិសោ, អាគតវិសោ ច ឃោរវិសោ ច, នេវាគតវិសោ ន ឃោរវិសោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាសីវិសា. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាសីវិសូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? អាគតវិសោ ន ឃោរវិសោ, ឃោរវិសោ ន អាគតវិសោ, អាគតវិសោ ច ឃោរវិសោ ច, នេវាគតវិសោ ន ឃោរវិសោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាគតវិសោ ហោតិ, ន ឃោរវិសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ [កោបោ (ក.) បុ. ប. ១៦៣] ន ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាគតវិសោ ហោតិ, ន ឃោរវិសោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, អាសីវិសោ អាគតវិសោ, ន ឃោរវិសោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឃោរវិសោ ហោតិ, ន អាគតវិសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ន ហេវ ខោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឃោរវិសោ ហោតិ, ន អាគតវិសោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, អាសីវិសោ ឃោរវិសោ, ន អាគតវិសោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាគតវិសោ ច ហោតិ ឃោរវិសោ ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាគតវិសោ ច ហោតិ ឃោរវិសោ ច. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, អាសីវិសោ អាគតវិសោ ច ឃោរវិសោ ច; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវាគតវិសោ ហោតិ ន ឃោរវិសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ន ហេវ ខោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ន ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវាគតវិសោ ហោតិ, ន ឃោរវិសោ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, អាសីវិសោ នេវាគតវិសោ ន ឃោរវិសោ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាសីវិសូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. ទសមំ.

វលាហកវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ទ្វេ វលាហា កុម្ភ-ឧទក, រហទា ទ្វេ ហោន្តិ អម្ពានិ;

មូសិកា ពលីពទ្ទា រុក្ខា, អាសីវិសេន តេ ទសាតិ.

(១២) ២. កេសិវគ្គោ

១. កេសិសុត្តំ

១១១. អថ ខោ កេសិ អស្សទម្មសារថិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ កេសិំ អស្សទម្មសារថិំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ត្វំ ខោសិ, កេសិ, បញ្ញាតោ អស្សទម្មសារថីតិ [សញ្ញាតោ អស្សទម្មសារថិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. កថំ បន ត្វំ, កេសិ, អស្សទម្មំ វិនេសី’’តិ? ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, អស្សទម្មំ សណ្ហេនបិ វិនេមិ, ផរុសេនបិ វិនេមិ, សណ្ហផរុសេនបិ វិនេមី’’តិ. ‘‘សចេ តេ, កេសិ, អស្សទម្មោ សណ្ហេន វិនយំ ន ឧបេតិ, ផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, សណ្ហផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, កិន្តិ នំ ករោសី’’តិ? ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, អស្សទម្មោ សណ្ហេន វិនយំ ន ឧបេតិ, ផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, សណ្ហផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ; ហនាមិ នំ, ភន្តេ. តំ កិស្ស ហេតុ? មា មេ អាចរិយកុលស្ស អវណ្ណោ អហោសី’’តិ.

‘‘ភគវា បន, ភន្តេ, អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ. កថំ បន, ភន្តេ, ភគវា បុរិសទម្មំ វិនេតី’’តិ? ‘‘អហំ ខោ, កេសិ, បុរិសទម្មំ សណ្ហេនបិ វិនេមិ, ផរុសេនបិ វិនេមិ, សណ្ហផរុសេនបិ វិនេមិ. តត្រិទំ, កេសិ, សណ្ហស្មិំ – ឥតិ កាយសុចរិតំ ឥតិ កាយសុចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ វចីសុចរិតំ ឥតិ វចីសុចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ មនោសុចរិតំ ឥតិ មនោសុចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ ទេវា, ឥតិ មនុស្សាតិ. តត្រិទំ, កេសិ, ផរុសស្មិំ – ឥតិ កាយទុច្ចរិតំ ឥតិ កាយទុច្ចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ វចីទុច្ចរិតំ ឥតិ វចីទុច្ចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ មនោទុច្ចរិតំ ឥតិ មនោទុច្ចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ និរយោ, ឥតិ តិរច្ឆានយោនិ, ឥតិ បេត្តិវិសយោ’’តិ.

‘‘តត្រិទំ, កេសិ, សណ្ហផរុសស្មិំ – ឥតិ កាយសុចរិតំ ឥតិ កាយសុចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ កាយទុច្ចរិតំ ឥតិ កាយទុច្ចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ វចីសុចរិតំ ឥតិ វចីសុចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ វចីទុច្ចរិតំ ឥតិ វចីទុច្ចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ មនោសុចរិតំ ឥតិ មនោសុចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ មនោទុច្ចរិតំ ឥតិ មនោទុច្ចរិតស្ស វិបាកោ, ឥតិ ទេវា, ឥតិ មនុស្សា, ឥតិ និរយោ, ឥតិ តិរច្ឆានយោនិ, ឥតិ បេត្តិវិសយោ’’តិ.

‘‘សចេ តេ, ភន្តេ, បុរិសទម្មោ សណ្ហេន វិនយំ ន ឧបេតិ, ផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, សណ្ហផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, កិន្តិ នំ ភគវា ករោតី’’តិ? ‘‘សចេ មេ, កេសិ, បុរិសទម្មោ សណ្ហេន វិនយំ ន ឧបេតិ, ផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, សណ្ហផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, ហនាមិ នំ, កេសី’’តិ. ‘‘ន ខោ, ភន្តេ, ភគវតោ បាណាតិបាតោ កប្បតិ. អថ ច បន ភគវា ឯវមាហ – ‘ហនាមិ, នំ កេសី’’’តិ! ‘‘សច្ចំ, កេសិ! ន តថាគតស្ស បាណាតិបាតោ កប្បតិ. អបិ ច យោ បុរិសទម្មោ សណ្ហេន វិនយំ ន ឧបេតិ, ផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, សណ្ហផរុសេន វិនយំ ន ឧបេតិ, ន តំ តថាគតោ វត្តព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញតិ, នាបិ វិញ្ញូ សព្រហ្មចារី វត្តព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញន្តិ. វធោ ហេសោ, កេសិ, អរិយស្ស វិនយេ – យំ ន តថាគតោ វត្តព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញតិ, នាបិ វិញ្ញូ សព្រហ្មចារី វត្តព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញន្តី’’តិ.

‘‘សោ ហិ នូន, ភន្តេ, សុហតោ ហោតិ – យំ ន តថាគតោ វត្តព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញតិ, នាបិ វិញ្ញូ សព្រហ្មចារី វត្តព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ. អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… ឧបាសកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. បឋមំ.

២. ជវសុត្តំ

១១២. ‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ រញ្ញោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ រាជារហោ ហោតិ រាជភោគ្គោ, រញ្ញោ អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. កតមេហិ ចតូហិ? អជ្ជវេន, ជវេន, ខន្តិយា, សោរច្ចេន – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ រញ្ញោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ រាជារហោ ហោតិ, រាជភោគ្គោ, រញ្ញោ អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាហុនេយ្យោ ហោតិ…បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. កតមេហិ ចតូហិ? អជ្ជវេន, ជវេន, ខន្តិយា, សោរច្ចេន – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាហុនេយ្យោ ហោតិ…បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បតោទសុត្តំ

១១៣. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ភទ្រា អស្សាជានីយា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ បតោទច្ឆាយំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘កិំ នុ ខោ មំ អជ្ជ អស្សទម្មសារថិ ការណំ ការេស្សតិ, កិមស្សាហំ [កថមស្សាហំ (ក.)] បដិករោមី’តិ! ឯវរូបោបិ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ ន ហេវ ខោ បតោទច្ឆាយំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ, អបិ ច ខោ លោមវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘កិំ នុ ខោ មំ អជ្ជ អស្សទម្មសារថិ ការណំ ការេស្សតិ, កិមស្សាហំ បដិករោមី’តិ! ឯវរូបោបិ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ ន ហេវ ខោ បតោទច្ឆាយំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ នាបិ លោមវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ, អបិ ច ខោ ចម្មវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘កិំ នុ ខោ មំ អជ្ជ អស្សទម្មសារថិ ការណំ ការេស្សតិ, កិមស្សាហំ បដិករោមី’តិ! ឯវរូបោបិ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ ន ហេវ ខោ បតោទច្ឆាយំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ នាបិ លោមវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ នាបិ ចម្មវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ, អបិ ច ខោ អដ្ឋិវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘កិំ នុ ខោ មំ អជ្ជ អស្សទម្មសារថិ ការណំ ការេស្សតិ, កិមស្សាហំ បដិករោមី’តិ! ឯវរូបោបិ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ភទ្រា អស្សាជានីយា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោមេ ភទ្រា បុរិសាជានីយា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ សុណាតិ – ‘អមុកស្មិំ នាម គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ទុក្ខិតោ វា កាលង្កតោ [កាលកតោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា’តិ. សោ តេន សំវិជ្ជតិ, សំវេគំ អាបជ្ជតិ. សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតិ. បហិតត្តោ កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ [បរមត្ថសច្ចំ (ក.) ម. និ. ២.១៨៣ បស្សិតព្ពំ] សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សតិ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភទ្រោ អស្សាជានីយោ បតោទច្ឆាយំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ ភទ្រំ បុរិសាជានីយំ វទាមិ. ឯវរូបោបិ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ ន ហេវ ខោ សុណាតិ – ‘អមុកស្មិំ នាម គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ទុក្ខិតោ វា កាលង្កតោ វា’តិ, អបិ ច ខោ សាមំ បស្សតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ទុក្ខិតំ វា កាលង្កតំ វា. សោ តេន សំវិជ្ជតិ, សំវេគំ អាបជ្ជតិ. សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតិ. បហិតត្តោ កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សតិ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភទ្រោ អស្សាជានីយោ លោមវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ ភទ្រំ បុរិសាជានីយំ វទាមិ. ឯវរូបោបិ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ ន ហេវ ខោ សុណាតិ – ‘អមុកស្មិំ នាម គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ទុក្ខិតោ វា កាលង្កតោ វា’តិ, នាបិ សាមំ បស្សតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ទុក្ខិតំ វា កាលង្កតំ វា, អបិ ច ខ្វស្ស ញាតិ វា សាលោហិតោ វា ទុក្ខិតោ វា ហោតិ កាលង្កតោ វា. សោ តេន សំវិជ្ជតិ, សំវេគំ អាបជ្ជតិ. សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតិ. បហិតត្តោ កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សតិ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភទ្រោ អស្សាជានីយោ ចម្មវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ ភទ្រំ បុរិសាជានីយំ វទាមិ. ឯវរូបោបិ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ ន ហេវ ខោ សុណាតិ – ‘អមុកស្មិំ នាម គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ទុក្ខិតោ វា កាលង្កតោ វា’តិ, នាបិ សាមំ បស្សតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ទុក្ខិតំ វា កាលង្កតំ វា, នាបិស្ស ញាតិ វា សាលោហិតោ វា ទុក្ខិតោ វា ហោតិ កាលង្កតោ វា, អបិ ច ខោ សាមញ្ញេវ ផុដ្ឋោ ហោតិ សារីរិកាហិ វេទនាហិ ទុក្ខាហិ តិព្ពាហិ [តិប្បាហិ (សី. បី.)] ខរាហិ កដុកាហិ អសាតាហិ អមនាបាហិ បាណហរាហិ. សោ តេន សំវិជ្ជតិ, សំវេគំ អាបជ្ជតិ. សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតិ. បហិតត្តោ កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សតិ. សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភទ្រោ អស្សាជានីយោ អដ្ឋិវេធវិទ្ធោ សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ; តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ ភទ្រំ បុរិសាជានីយំ វទាមិ. ឯវរូបោបិ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ ភទ្រោ បុរិសាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ភទ្រា បុរិសាជានីយា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. នាគសុត្តំ

១១៤. ‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ រញ្ញោ នាគោ រាជារហោ ហោតិ រាជភោគ្គោ, រញ្ញោ អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ សោតា ច ហោតិ, ហន្តា ច, ខន្តា ច, គន្តា ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ សោតា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ យមេនំ ហត្ថិទម្មសារថិ ការណំ ការេតិ – យទិ វា កតបុព្ពំ យទិ វា អកតបុព្ពំ – តំ អដ្ឋិំ កត្វា [អដ្ឋិកត្វា (សី. ស្យា. កំ. បី.) អ. និ. ៥.១៤០] មនសិ កត្វា សព្ពចេតសា [សព្ពំ ចេតសោ (សព្ពត្ថ)] សមន្នាហរិត្វា ឱហិតសោតោ សុណាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ សោតា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ ហន្តា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ សង្គាមគតោ ហត្ថិម្បិ ហនតិ, ហត្ថារុហម្បិ ហនតិ, អស្សម្បិ ហនតិ, អស្សារុហម្បិ ហនតិ, រថម្បិ ហនតិ, រថិកម្បិ ហនតិ, បត្តិកម្បិ ហនតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ ហន្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ ខន្តា ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ សង្គាមគតោ ខមោ ហោតិ សត្តិប្បហារានំ អសិប្បហារានំ ឧសុប្បហារានំ ផរសុប្បហារានំ [‘‘ផរសុប្បហារាន’’ន្តិ ឥទំ បទំ ស្យាមបោត្ថកេ នត្ថិ. ម. និ. ៣.២១៧ បស្សិតព្ពំ] ភេរិបណវសង្ខតិណវនិន្នាទសទ្ទានំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ ខន្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ គន្តា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ យមេនំ ហត្ថិទម្មសារថិ ទិសំ បេសេតិ – យទិ វា គតបុព្ពំ យទិ វា អគតបុព្ពំ – តំ ខិប្បមេវ គន្តា ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគោ គន្តា ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ រញ្ញោ នាគោ រាជារហោ ហោតិ រាជភោគ្គោ, រញ្ញោ អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាហុនេយ្យោ ហោតិ …បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សោតា ច ហោតិ, ហន្តា ច, ខន្តា ច, គន្តា ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សោតា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ ទេសិយមានេ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពចេតសា សមន្នាហរិត្វា ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សោតា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ហន្តា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ (ហនតិ) [( ) នត្ថិ សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ. អ. និ. ៤.១៦៤ បដិបទាវគ្គេ ចតុត្ថសុត្តេ បន ‘‘សមេតី’’តិ បទំ សព្ពត្ថបិ ទិស្សតិ] ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតិ, ឧប្បន្នំ ព្យាបាទវិតក្កំ…បេ… ឧប្បន្នំ វិហិំសាវិតក្កំ…បេ… ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ហនតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ហន្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ខន្តា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្ស ជិឃច្ឆាយ បិបាសាយ, ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សានំ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថានំ ឧប្បន្នានំ សារីរិកានំ វេទនានំ ទុក្ខានំ តិព្ពានំ ខរានំ កដុកានំ អសាតានំ អមនាបានំ បាណហរានំ អធិវាសកជាតិកោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ខន្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គន្តា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យាយំ ទិសា អគតបុព្ពា ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ, តំ ខិប្បញ្ញេវ គន្តា ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គន្តា ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាហុនេយ្យោ ហោតិ…បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ឋានសុត្តំ

១១៥. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ឋានានិ. កតមានិ ចត្តារិ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ឋានំ អមនាបំ កាតុំ; តញ្ច កយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតិ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ឋានំ អមនាបំ កាតុំ; តញ្ច កយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតិ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ឋានំ មនាបំ កាតុំ; តញ្ច កយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតិ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ឋានំ មនាបំ កាតុំ; តញ្ច កយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតិ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យមិទំ [យទិទំ (ស្យា. កំ. ក.)] ឋានំ អមនាបំ កាតុំ; តញ្ច កយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតិ – ឥទំ, ភិក្ខវេ, ឋានំ ឧភយេនេវ ន កត្តព្ពំ មញ្ញតិ [បញ្ញាយតិ (?)]. យម្បិទំ [យទិទំ (ក.)] ឋានំ អមនាបំ កាតុំ; ឥមិនាបិ នំ [តំ (សី. បី.) ស្យាមបោត្ថកេ នត្ថិ] ន កត្តព្ពំ មញ្ញតិ. យម្បិទំ ឋានំ កយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតិ; ឥមិនាបិ នំ [តំ (បី.) សី. ស្យា. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] ន កត្តព្ពំ មញ្ញតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, ឋានំ ឧភយេនេវ ន កត្តព្ពំ មញ្ញតិ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យមិទំ ឋានំ អមនាបំ កាតុំ; តញ្ច កយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតិ – ឥមស្មិំ, ភិក្ខវេ, ឋានេ ពាលោ ច បណ្ឌិតោ ច វេទិតព្ពោ បុរិសថាមេ បុរិសវីរិយេ បុរិសបរក្កមេ. ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘កិញ្ចាបិ ខោ ឥទំ ឋានំ អមនាបំ កាតុំ; អថ ចរហិទំ ឋានំ កយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតី’តិ. សោ តំ ឋានំ ន ករោតិ. តស្ស តំ ឋានំ អកយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតិ. បណ្ឌិតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘កិញ្ចាបិ ខោ ឥទំ ឋានំ អមនាបំ កាតុំ; អថ ចរហិទំ ឋានំ កយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតី’តិ. សោ តំ ឋានំ ករោតិ. តស្ស តំ ឋានំ កយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតិ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យមិទំ [យទិទំ (ស្យា. កំ.)] ឋានំ មនាបំ កាតុំ; តញ្ច កយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតិ – ឥមស្មិម្បិ, ភិក្ខវេ, ឋានេ ពាលោ ច បណ្ឌិតោ ច វេទិតព្ពោ បុរិសថាមេ បុរិសវីរិយេ បុរិសបរក្កមេ. ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘កិញ្ចាបិ ខោ ឥទំ ឋានំ មនាបំ កាតុំ; អថ ចរហិទំ ឋានំ កយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតី’តិ. សោ តំ ឋានំ ករោតិ. តស្ស តំ ឋានំ កយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតិ. បណ្ឌិតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘កិញ្ចាបិ ខោ ឥទំ ឋានំ មនាបំ កាតុំ; អថ ចរហិទំ ឋានំ កយិរមានំ អនត្ថាយ សំវត្តតី’តិ. សោ តំ ឋានំ ន ករោតិ. តស្ស តំ ឋានំ អកយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតិ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យមិទំ ឋានំ មនាបំ កាតុំ, តញ្ច កយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតិ – ឥទំ, ភិក្ខវេ, ឋានំ ឧភយេនេវ កត្តព្ពំ មញ្ញតិ. យម្បិទំ ឋានំ មនាបំ កាតុំ, ឥមិនាបិ នំ កត្តព្ពំ មញ្ញតិ; យម្បិទំ ឋានំ កយិរមានំ អត្ថាយ សំវត្តតិ, ឥមិនាបិ នំ កត្តព្ពំ មញ្ញតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, ឋានំ ឧភយេនេវ កត្តព្ពំ មញ្ញតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ឋានានី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. អប្បមាទសុត្តំ

១១៦. ‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ អប្បមាទោ ករណីយោ. កតមេហិ ចតូហិ? កាយទុច្ចរិតំ, ភិក្ខវេ, បជហថ, កាយសុចរិតំ ភាវេថ; តត្ថ ច មា បមាទត្ថ. វចីទុច្ចរិតំ, ភិក្ខវេ, បជហថ, វចីសុចរិតំ ភាវេថ; តត្ថ ច មា បមាទត្ថ. មនោទុច្ចរិតំ, ភិក្ខវេ, បជហថ, មនោសុចរិតំ ភាវេថ; តត្ថ ច មា បមាទត្ថ. មិច្ឆាទិដ្ឋិំ, ភិក្ខវេ, បជហថ, សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេថ; តត្ថ ច មា បមាទត្ថ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ កាយទុច្ចរិតំ បហីនំ ហោតិ កាយសុចរិតំ ភាវិតំ, វចីទុច្ចរិតំ បហីនំ ហោតិ វចីសុចរិតំ ភាវិតំ, មនោទុច្ចរិតំ បហីនំ ហោតិ មនោសុចរិតំ ភាវិតំ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ បហីនា ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ ភាវិតា, សោ ន ភាយតិ សម្បរាយិកស្ស មរណស្សា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អារក្ខសុត្តំ

១១៧. ‘‘ចតូសុ, ភិក្ខវេ, ឋានេសុ អត្តរូបេន អប្បមាទោ សតិ ចេតសោ អារក្ខោ ករណីយោ. កតមេសុ ចតូសុ? ‘មា មេ រជនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ រជ្ជី’តិ អត្តរូបេន អប្បមាទោ សតិ ចេតសោ អារក្ខោ ករណីយោ; ‘មា មេ ទោសនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ ទុស្សី’តិ អត្តរូបេន អប្បមាទោ សតិ ចេតសោ អារក្ខោ ករណីយោ; ‘មា មេ មោហនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ មុយ្ហី’តិ អត្តរូបេន អប្បមាទោ សតិ ចេតសោ អារក្ខោ ករណីយោ; ‘មា មេ មទនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ មជ្ជី’តិ អត្តរូបេន អប្បមាទោ សតិ ចេតសោ អារក្ខោ ករណីយោ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ រជនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ ន រជ្ជតិ វីតរាគត្តា, ទោសនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ ន ទុស្សតិ វីតទោសត្តា, មោហនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ ន មុយ្ហតិ វីតមោហត្តា, មទនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ ន មជ្ជតិ វីតមទត្តា, សោ ន ឆម្ភតិ ន កម្បតិ ន វេធតិ ន សន្តាសំ អាបជ្ជតិ, ន ច បន សមណវចនហេតុបិ គច្ឆតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. សំវេជនីយសុត្តំ

១១៨. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, សទ្ធស្ស កុលបុត្តស្ស ទស្សនីយានិ សំវេជនីយានិ ឋានានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ‘ឥធ តថាគតោ ជាតោ’តិ, ភិក្ខវេ, សទ្ធស្ស កុលបុត្តស្ស ទស្សនីយំ សំវេជនីយំ ឋានំ. ‘ឥធ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ, ភិក្ខវេ, សទ្ធស្ស កុលបុត្តស្ស ទស្សនីយំ សំវេជនីយំ ឋានំ. ‘ឥធ តថាគតោ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តេសី’តិ, ភិក្ខវេ, សទ្ធស្ស កុលបុត្តស្ស ទស្សនីយំ សំវេជនីយំ ឋានំ. ‘ឥធ តថាគតោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោ’តិ, ភិក្ខវេ, សទ្ធស្ស កុលបុត្តស្ស ទស្សនីយំ សំវេជនីយំ ឋានំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ សទ្ធស្ស កុលបុត្តស្ស ទស្សនីយានិ សំវេជនីយានិ ឋានានី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមភយសុត្តំ

១១៩. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ភយានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ជាតិភយំ, ជរាភយំ, ព្យាធិភយំ, មរណភយំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ភយានី’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយភយសុត្តំ

១២០. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ភយានិ. កតមានិ ចត្តារិ? អគ្គិភយំ, ឧទកភយំ, រាជភយំ, ចោរភយំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ភយានី’’តិ. ទសមំ.

កេសិវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

កេសិ ជវោ បតោទោ ច, នាគោ ឋានេន បញ្ចមំ;

អប្បមាទោ ច អារក្ខោ, សំវេជនីយញ្ច ទ្វេ ភយាតិ.

(១៣) ៣. ភយវគ្គោ

១. អត្តានុវាទសុត្តំ

១២១. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ភយានិ. កតមានិ ចត្តារិ? អត្តានុវាទភយំ, បរានុវាទភយំ, ទណ្ឌភយំ, ទុគ្គតិភយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្តានុវាទភយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហញ្ចេវ [អហញ្ចេ (?)] ខោ បន កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, កិញ្ច តំ យំ មំ [កិញ្ច តំ មំ (សី.), កិញ្ច មំ (ស្យា. កំ.), កិញ្ច តំ កម្មំ (បី. ក.)] អត្តា សីលតោ ន ឧបវទេយ្យា’តិ! សោ អត្តានុវាទភយស្ស ភីតោ កាយទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតំ ភាវេតិ, វចីទុច្ចរិតំ បហាយ វចីសុចរិតំ ភាវេតិ, មនោទុច្ចរិតំ បហាយ មនោសុចរិតំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អត្តានុវាទភយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, បរានុវាទភយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហញ្ចេវ ខោ បន កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, កិញ្ច តំ យំ មំ បរេ សីលតោ ន ឧបវទេយ្យុ’ន្តិ! សោ បរានុវាទភយស្ស ភីតោ កាយទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតំ ភាវេតិ, វចីទុច្ចរិតំ បហាយ វចីសុចរិតំ ភាវេតិ, មនោទុច្ចរិតំ បហាយ មនោសុចរិតំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បរានុវាទភយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ទណ្ឌភយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បស្សតិ ចោរំ អាគុចារិំ, រាជានោ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តេ, កសាហិបិ តាឡេន្តេ, វេត្តេហិបិ តាឡេន្តេ, អទ្ធទណ្ឌកេហិបិ តាឡេន្តេ, ហត្ថម្បិ ឆិន្ទន្តេ, បាទម្បិ ឆិន្ទន្តេ, ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទន្តេ, កណ្ណម្បិ ឆិន្ទន្តេ, នាសម្បិ ឆិន្ទន្តេ, កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទន្តេ, ពិលង្គថាលិកម្បិ ករោន្តេ, សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករោន្តេ, រាហុមុខម្បិ ករោន្តេ, ជោតិមាលិកម្បិ ករោន្តេ, ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករោន្តេ, ឯរកវត្តិកម្បិ ករោន្តេ, ចីរកវាសិកម្បិ ករោន្តេ, ឯណេយ្យកម្បិ ករោន្តេ, ពលិសមំសិកម្បិ ករោន្តេ, កហាបណកម្បិ ករោន្តេ, ខារាបតច្ឆិកម្បិ ករោន្តេ, បលិឃបរិវត្តិកម្បិ ករោន្តេ, បលាលបីឋកម្បិ ករោន្តេ, តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចន្តេ, សុនខេហិបិ ខាទាបេន្តេ, ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេន្តេ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តេ.

‘‘តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យថារូបានំ ខោ បាបកានំ កម្មានំ ហេតុ ចោរំ អាគុចារិំ រាជានោ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តិ, កសាហិបិ តាឡេន្តិ…បេ… អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តិ, អហញ្ចេវ ខោ បន ឯវរូបំ បាបកម្មំ ករេយ្យំ, មម្បិ រាជានោ គហេត្វា ឯវរូបា វិវិធា កម្មការណា ការេយ្យុំ, កសាហិបិ តាឡេយ្យុំ, វេត្តេហិបិ តាឡេយ្យុំ, អទ្ធទណ្ឌកេហិបិ តាឡេយ្យុំ, ហត្ថម្បិ ឆិន្ទេយ្យុំ, បាទម្បិ ឆិន្ទេយ្យុំ, ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទេយ្យុំ, កណ្ណម្បិ ឆិន្ទេយ្យុំ, នាសម្បិ ឆិន្ទេយ្យុំ, កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទេយ្យុំ, ពិលង្គថាលិកម្បិ ករេយ្យុំ, សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករេយ្យុំ; រាហុមុខម្បិ ករេយ្យុំ, ជោតិមាលិកម្បិ ករេយ្យុំ, ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករេយ្យុំ, ឯរកវត្តិកម្បិ ករេយ្យុំ, ចីរកវាសិកម្បិ ករេយ្យុំ, ឯណេយ្យកម្បិ ករេយ្យុំ, ពលិសមំសិកម្បិ ករេយ្យុំ, កហាបណកម្បិ ករេយ្យុំ, ខារាបតច្ឆិកម្បិ ករេយ្យុំ, បលិឃបរិវត្តិកម្បិ ករេយ្យុំ, បលាលបីឋកម្បិ ករេយ្យុំ, តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចេយ្យុំ, សុនខេហិបិ ខាទាបេយ្យុំ, ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេយ្យុំ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទេយ្យុ’ន្តិ. សោ ទណ្ឌភយស្ស ភីតោ ន បរេសំ បាភតំ វិលុម្បន្តោ ចរតិ. កាយទុច្ចរិតំ បហាយ…បេ… សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទណ្ឌភយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ទុគ្គតិភយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘កាយទុច្ចរិតស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ អភិសម្បរាយំ, វចីទុច្ចរិតស្ស បាបកោ វិបាកោ អភិសម្បរាយំ, មនោទុច្ចរិតស្ស បាបកោ វិបាកោ អភិសម្បរាយំ. អហញ្ចេវ ខោ បន កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរេយ្យំ, កិញ្ច តំ យាហំ ន កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ’ន្តិ! សោ ទុគ្គតិភយស្ស ភីតោ កាយទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតំ ភាវេតិ, វចីទុច្ចរិតំ បហាយ វចីសុចរិតំ ភាវេតិ, មនោទុច្ចរិតំ បហាយ មនោសុចរិតំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទុគ្គតិភយំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ភយានី’’តិ. បឋមំ.

២. ឩមិភយសុត្តំ

១២២. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ភយានិ ឧទកោរោហន្តស្ស [ឧទកោរោហន្តេ (ម. និ. ២.១៦១)] បាដិកង្ខិតព្ពានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឩមិភយំ, កុម្ភីលភយំ, អាវដ្ដភយំ, សុសុកាភយំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ភយានិ ឧទកោរោហន្តស្ស បាដិកង្ខិតព្ពានិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ភយានិ ឥធេកច្ចស្ស កុលបុត្តស្ស ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អគារស្មា [សទ្ធា អគារស្មា (សី. ស្យា. កំ.)] អនគារិយំ បព្ពជិតស្ស [បព្ពជតោ (សី.)] បាដិកង្ខិតព្ពានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឩមិភយំ, កុម្ភីលភយំ, អាវដ្ដភយំ, សុសុកាភយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ឩមិភយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ; អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ! តមេនំ តថា បព្ពជិតំ សមានំ សព្រហ្មចារិនោ ឱវទន្តិ អនុសាសន្តិ – ‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ អាលោកេតព្ពំ, ឯវំ តេ វិលោកេតព្ពំ, ឯវំ តេ សមិញ្ជិតព្ពំ, ឯវំ តេ បសារិតព្ពំ, ឯវំ តេ សង្ឃាដិបត្តចីវរំ ធារេតព្ព’ន្តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘មយំ ខោ បុព្ពេ អគារិយភូតា សមានា អញ្ញេ ឱវទាមបិ អនុសាសាមបិ. ឥមេ បនម្ហាកំ បុត្តមត្តា មញ្ញេ នត្តមត្តា មញ្ញេ ឱវទិតព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញន្តី’តិ. សោ កុបិតោ អនត្តមនោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឩមិភយស្ស ភីតោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តោ. ឩមិភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, កោធូបាយាសស្សេតំ អធិវចនំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឩមិភយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, កុម្ភីលភយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ; អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ! តមេនំ តថា បព្ពជិតំ សមានំ សព្រហ្មចារិនោ ឱវទន្តិ អនុសាសន្តិ – ‘ឥទំ តេ ខាទិតព្ពំ, ឥទំ តេ ន ខាទិតព្ពំ, ឥទំ តេ ភុញ្ជិតព្ពំ, ឥទំ តេ ន ភុញ្ជិតព្ពំ, ឥទំ តេ សាយិតព្ពំ, ឥទំ តេ ន សាយិតព្ពំ, ឥទំ តេ បាតព្ពំ, ឥទំ តេ ន បាតព្ពំ, កប្បិយំ តេ ខាទិតព្ពំ, អកប្បិយំ តេ ន ខាទិតព្ពំ, កប្បិយំ តេ ភុញ្ជិតព្ពំ, អកប្បិយំ តេ ន ភុញ្ជិតព្ពំ, កប្បិយំ តេ សាយិតព្ពំ, អកប្បិយំ តេ ន សាយិតព្ពំ, កប្បិយំ តេ បាតព្ពំ, អកប្បិយំ តេ ន បាតព្ពំ, កាលេ តេ ខាទិតព្ពំ, វិកាលេ តេ ន ខាទិតព្ពំ, កាលេ តេ ភុញ្ជិតព្ពំ, វិកាលេ តេ ន ភុញ្ជិតព្ពំ, កាលេ តេ សាយិតព្ពំ, វិកាលេ តេ ន សាយិតព្ពំ, កាលេ តេ បាតព្ពំ, វិកាលេ តេ ន បាតព្ព’ន្តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘មយំ ខោ បុព្ពេ អគារិយភូតា សមានា យំ ឥច្ឆាម តំ ខាទាម, យំ ន ឥច្ឆាម ន តំ ខាទាម; យំ ឥច្ឆាម តំ ភុញ្ជាម, យំ ន ឥច្ឆាម ន តំ ភុញ្ជាម; យំ ឥច្ឆាម តំ សាយាម, យំ ន ឥច្ឆាម ន តំ សាយាម; យំ ឥច្ឆាម តំ បិវាម, យំ ន ឥច្ឆាម ន តំ បិវាម; កប្បិយម្បិ ខាទាម អកប្បិយម្បិ ខាទាម កប្បិយម្បិ ភុញ្ជាម អកប្បិយម្បិ ភុញ្ជាម កប្បិយម្បិ សាយាម អកប្បិយម្បិ សាយាម កប្បិយម្បិ បិវាម អកប្បិយម្បិ បិវាម, កាលេបិ ខាទាម វិកាលេបិ ខាទាម កាលេបិ ភុញ្ជាម វិកាលេបិ ភុញ្ជាម កាលេបិ សាយាម វិកាលេបិ សាយាម កាលេបិ បិវាម វិកាលេបិ បិវាម; យម្បិ នោ សទ្ធា គហបតិកា ទិវា វិកាលេ បណីតំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទេន្តិ, តត្របិមេ [តត្ថបិមេ (ម. និ. ២.១៦៣)] មុខាវរណំ មញ្ញេ ករោន្តី’តិ. សោ កុបិតោ អនត្តមនោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កុម្ភីលភយស្ស ភីតោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តោ. កុម្ភីលភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឱទរិកត្តស្សេតំ អធិវចនំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កុម្ភីលភយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, អាវដ្ដភយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ, ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ; អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ! សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសតិ អរក្ខិតេនេវ កាយេន អរក្ខិតាយ វាចាយ អរក្ខិតេន ចិត្តេន អនុបដ្ឋិតាយ សតិយា អសំវុតេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ. សោ តត្ថ បស្សតិ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតំ សមង្គីភូតំ បរិចារយមានំ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘មយំ ខោ បុព្ពេ អគារិយភូតា សមានា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារិម្ហា; សំវិជ្ជន្តិ ខោ បន មេ កុលេ ភោគា. សក្កា ភោគេ ច ភុញ្ជិតុំ បុញ្ញានិ ច កាតុំ. យំនូនាហំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជេយ្យំ បុញ្ញានិ ច ករេយ្យ’ន្តិ! សោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាវដ្ដភយស្ស ភីតោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តោ. អាវដ្ដភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចនំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អាវដ្ដភយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, សុសុកាភយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ; អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ! សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសតិ អរក្ខិតេនេវ កាយេន អរក្ខិតាយ វាចាយ អរក្ខិតេន ចិត្តេន អនុបដ្ឋិតាយ សតិយា អសំវុតេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ. សោ តត្ថ បស្សតិ មាតុគាមំ ទុន្និវត្ថំ វា ទុប្បារុតំ វា. តស្ស មាតុគាមំ ទិស្វា ទុន្និវត្ថំ វា ទុប្បារុតំ វា រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេតិ. សោ រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុសុកាភយស្ស ភីតោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តោ. សុសុកាភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, មាតុគាមស្សេតំ អធិវចនំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សុសុកាភយំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ភយានិ ឥធេកច្ចស្ស កុលបុត្តស្ស ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតស្ស បាដិកង្ខិតព្ពានី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បឋមនានាករណសុត្តំ

១២៣. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? [កថា. ៦៧១ អាទយោ] ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. តត្ថ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. ព្រហ្មកាយិកានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ កប្បោ អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា សតិ [យទិទំ ចុតិយា ឧបបត្តិយា ចាតិ (ក.) អ. និ. ៣.១១៧ បស្សិតព្ពំ].

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. តត្ថ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ អាភស្សរានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. អាភស្សរានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ ទ្វេ កប្បា អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា សតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. តត្ថ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ, កាលំ កុរុមានោ សុភកិណ្ហានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. សុភកិណ្ហានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ ចត្តារោ កប្បា អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា សតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. តត្ថ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ វេហប្ផលានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. វេហប្ផលានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ បញ្ច កប្បសតានិ អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា សតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយនានាករណសុត្តំ

១២៤. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ យទេវ តត្ថ ហោតិ រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ, តេ ធម្មេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ សល្លតោ អឃតោ អាពាធតោ បរតោ បលោកតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ សមនុបស្សតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុទ្ធាវាសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឧបបត្តិ អសាធារណា បុថុជ្ជនេហិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ…បេ… តតិយំ ឈានំ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ យទេវ តត្ថ ហោតិ រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ, តេ ធម្មេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ សល្លតោ អឃតោ អាពាធតោ បរតោ បលោកតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ សមនុបស្សតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុទ្ធាវាសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឧបបត្តិ អសាធារណា បុថុជ្ជនេហិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមមេត្តាសុត្តំ

១២៥. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន ផរិត្វា វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. តត្ថ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. ព្រហ្មកាយិកានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ កប្បោ អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា សតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ករុណាសហគតេន ចេតសា…បេ… មុទិតាសហគតេន ចេតសា…បេ… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន ផរិត្វា វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. តត្ថ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ អាភស្សរានំ [ស្យាមបោត្ថកេ បន ករុណាទយោ តយោ វិហារា អាភស្សរាទីហិ តីហិ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា បរិបុណ្ណមេវ ទស្សិតំ] ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. អាភស្សរានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ ទ្វេ កប្បា អាយុប្បមាណំ…បេ… សុភកិណ្ហានំ [ស្យាមបោត្ថកេ បន ករុណាទយោ តយោ វិហារា អាភស្សរាទីហិ តីហិ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា បរិបុណ្ណមេវ ទស្សិតំ] ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. សុភកិណ្ហានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ ចត្តារោ កប្បា អាយុប្បមាណំ…បេ… វេហប្ផលានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. វេហប្ផលានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ បញ្ច កប្បសតានិ អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា សតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយមេត្តាសុត្តំ

១២៦. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន ផរិត្វា វិហរតិ. សោ យទេវ តត្ថ ហោតិ រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ តេ ធម្មេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ សល្លតោ អឃតោ អាពាធតោ បរតោ បលោកតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ សមនុបស្សតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុទ្ធាវាសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឧបបត្តិ អសាធារណា បុថុជ្ជនេហិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ករុណា…បេ… មុទិតា…បេ… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន ផរិត្វា វិហរតិ. សោ យទេវ តត្ថ ហោតិ រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ តេ ធម្មេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ សល្លតោ អឃតោ អាពាធតោ បរតោ បលោកតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ សមនុបស្សតិ. សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុទ្ធាវាសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឧបបត្តិ អសាធារណា បុថុជ្ជនេហិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បឋមតថាគតអច្ឆរិយសុត្តំ

១២៧. ‘‘តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវា ចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា [អព្ភុតធម្មា (ស្យា. កំ. ក.)] បាតុភវន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? យទា, ភិក្ខវេ, ពោធិសត្តោ តុសិតា កាយា ចវិត្វា សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, អថ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ. យាបិ តា លោកន្តរិកា អឃា អសំវុតា អន្ធការា អន្ធការតិមិសា យត្ថបិមេសំ [យត្ថិមេសំ (សី. ស្យា. កំ.)] ចន្ទិមសូរិយានំ ឯវំមហិទ្ធិកានំ ឯវំមហានុភាវានំ អាភា នានុភោន្តិ, តត្ថបិ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ. យេបិ តត្ថ សត្តា ឧបបន្នា តេបិ តេនោភាសេន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានន្តិ – ‘អញ្ញេបិ កិរ, ភោ, សន្តិ សត្តា ឥធូបបន្នា’តិ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវា អយំ បឋមោ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ [អព្ភុតធម្មោ (ស្យា. កំ. ក.)] បាតុភវតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យទា ពោធិសត្តោ សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អថ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ. យាបិ តា លោកន្តរិកា អឃា អសំវុតា អន្ធការា អន្ធការតិមិសា យត្ថបិមេសំ ចន្ទិមសូរិយានំ ឯវំមហិទ្ធិកានំ ឯវំមហានុភាវានំ អាភា នានុភោន្តិ, តត្ថបិ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ. យេបិ តត្ថ សត្តា ឧបបន្នា តេបិ តេនោភាសេន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានន្តិ – ‘អញ្ញេបិ កិរ, ភោ, សន្តិ សត្តា ឥធូបបន្នា’តិ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវា អយំ ទុតិយោ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ បាតុភវតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យទា តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, អថ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ. យាបិ តា លោកន្តរិកា អឃា អសំវុតា អន្ធការា អន្ធការតិមិសា យត្ថបិមេសំ ចន្ទិមសូរិយានំ ឯវំមហិទ្ធិកានំ ឯវំមហានុភាវានំ អាភា នានុភោន្តិ, តត្ថបិ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ. យេបិ តត្ថ សត្តា ឧបបន្នា តេបិ តេនោភាសេន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានន្តិ – ‘អញ្ញេបិ កិរ, ភោ, សន្តិ សត្តា ឥធូបបន្នា’តិ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវា អយំ តតិយោ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ បាតុភវតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យទា តថាគតោ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តេតិ, អថ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ. យាបិ តា លោកន្តរិកា អឃា អសំវុតា អន្ធការា អន្ធការតិមិសា យត្ថបិមេសំ ចន្ទិមសូរិយានំ ឯវំមហិទ្ធិកានំ ឯវំមហានុភាវានំ អាភា នានុភោន្តិ, តត្ថបិ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ. យេបិ តត្ថ សត្តា ឧបបន្នា តេបិ តេនោភាសេន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានន្តិ – ‘អញ្ញេបិ កិរ, ភោ, សន្តិ សត្តា ឥធូបបន្នា’តិ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវា អយំ ចតុត្ថោ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ បាតុភវតិ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវា ឥមេ ចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា បាតុភវន្តី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយតថាគតអច្ឆរិយសុត្តំ

១២៨. ‘‘តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវា ចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា បាតុភវន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? អាលយារាមា [អាលយរាមា (អញ្ញសុត្តេសុ)], ភិក្ខវេ, បជា អាលយរតា អាលយសម្មុទិតា; សា តថាគតេន អនាលយេ ធម្មេ ទេសិយមានេ សុស្សូសតិ សោតំ ឱទហតិ អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតិ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវា អយំ បឋមោ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ បាតុភវតិ.