(៨) ៣. អានន្ទវគ្គោ

១. ឆន្នសុត្តំ

៧២. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ ឆន្នោ បរិព្ពាជកោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឆន្នោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘តុម្ហេបិ, អាវុសោ អានន្ទ, រាគស្ស បហានំ បញ្ញាបេថ, ទោសស្ស បហានំ បញ្ញាបេថ, មោហស្ស បហានំ បញ្ញាបេថាតិ. មយំ ខោ, អាវុសោ, រាគស្ស បហានំ បញ្ញាបេម, ទោសស្ស បហានំ បញ្ញាបេម, មោហស្ស បហានំ បញ្ញបេមា’’តិ.

‘‘កិំ បន តុម្ហេ, អាវុសោ, រាគេ អាទីនវំ ទិស្វា រាគស្ស បហានំ បញ្ញាបេថ, កិំ ទោសេ អាទីនវំ ទិស្វា ទោសស្ស បហានំ បញ្ញាបេថ, កិំ មោហេ អាទីនវំ ទិស្វា មោហស្ស បហានំ បញ្ញាបេថា’’តិ?

‘‘រត្តោ ខោ, អាវុសោ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ; រាគេ បហីនេ នេវត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ន បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ន ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ន ចេតសិកំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. រត្តោ ខោ, អាវុសោ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ; រាគេ បហីនេ នេវ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, ន វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, ន មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. រត្តោ ខោ, អាវុសោ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, បរត្ថម្បិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ឧភយត្ថម្បិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ; រាគេ បហីនេ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ បជានាតិ, បរត្ថម្បិ យថាភូតំ បជានាតិ, ឧភយត្ថម្បិ យថាភូតំ បជានាតិ. រាគោ ខោ, អាវុសោ, អន្ធករណោ អចក្ខុករណោ អញ្ញាណករណោ បញ្ញានិរោធិកោ វិឃាតបក្ខិកោ អនិព្ពានសំវត្តនិកោ.

‘‘ទុដ្ឋោ ខោ, អាវុសោ, ទោសេន…បេ… មូឡ្ហោ ខោ, អាវុសោ, មោហេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ; មោហេ បហីនេ នេវត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ន បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ន ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ន ចេតសិកំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. មូឡ្ហោ ខោ, អាវុសោ, មោហេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ; មោហេ បហីនេ នេវ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, ន វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, ន មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. មូឡ្ហោ ខោ, អាវុសោ, មោហេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, បរត្ថម្បិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ឧភយត្ថម្បិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ; មោហេ បហីនេ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ បជានាតិ, បរត្ថម្បិ យថាភូតំ បជានាតិ, ឧភយត្ថម្បិ យថាភូតំ បជានាតិ. មោហោ ខោ, អាវុសោ, អន្ធករណោ អចក្ខុករណោ អញ្ញាណករណោ បញ្ញានិរោធិកោ វិឃាតបក្ខិកោ អនិព្ពានសំវត្តនិកោ. ឥទំ ខោ មយំ, អាវុសោ, រាគេ អាទីនវំ ទិស្វា រាគស្ស បហានំ បញ្ញាបេម. ឥទំ ទោសេ អាទីនវំ ទិស្វា ទោសស្ស បហានំ បញ្ញាបេម. ឥទំ មោហេ អាទីនវំ ទិស្វា មោហស្ស បហានំ បញ្ញាបេមា’’តិ.

‘‘អត្ថិ បនាវុសោ, មគ្គោ អត្ថិ បដិបទា ឯតស្ស រាគស្ស ទោសស្ស មោហស្ស បហានាយា’’តិ? ‘‘អត្ថាវុសោ, មគ្គោ អត្ថិ បដិបទា ឯតស្ស រាគស្ស ទោសស្ស មោហស្ស បហានាយា’’តិ. ‘‘កតមោ បនាវុសោ, មគ្គោ កតមា បដិបទា ឯតស្ស រាគស្ស ទោសស្ស មោហស្ស បហានាយា’’តិ? ‘‘អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. អយំ ខោ, អាវុសោ, មគ្គោ អយំ បដិបទា ឯតស្ស រាគស្ស ទោសស្ស មោហស្ស បហានាយា’’តិ. ‘‘ភទ្ទកោ ខោ, អាវុសោ, មគ្គោ ភទ្ទិកា បដិបទា ឯតស្ស រាគស្ស ទោសស្ស មោហស្ស បហានាយ. អលញ្ច បនាវុសោ អានន្ទ, អប្បមាទាយា’’តិ. បឋមំ.

២. អាជីវកសុត្តំ

៧៣. ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ. អថ ខោ អញ្ញតរោ អាជីវកសាវកោ គហបតិ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ អាជីវកសាវកោ គហបតិ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច –

‘‘កេសំ នោ, ភន្តេ អានន្ទ, ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ? កេ លោកេ សុប្បដិបន្នា? កេ លោកេ សុកតា’’តិ [សុគតាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]? ‘‘តេន ហិ, គហបតិ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ, យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, យេ រាគស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, ទោសស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, មោហស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, តេសំ ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘យេ, ភន្តេ, រាគស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, ទោសស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, មោហស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, តេសំ ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ. ឯវំ មេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, យេ រាគស្ស បហានាយ បដិបន្នា, ទោសស្ស បហានាយ បដិបន្នា, មោហស្ស បហានាយ បដិបន្នា, តេ លោកេ សុប្បដិបន្នា នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘យេ, ភន្តេ, រាគស្ស បហានាយ បដិបន្នា, ទោសស្ស បហានាយ បដិបន្នា, មោហស្ស បហានាយ បដិបន្នា, តេ លោកេ សុប្បដិបន្នា. ឯវំ មេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, យេសំ រាគោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, យេសំ ទោសោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, យេសំ មោហោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, តេ លោកេ សុកតា នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘យេសំ, ភន្តេ, រាគោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, យេសំ ទោសោ បហីនោ…បេ… យេសំ មោហោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, តេ លោកេ សុកតា. ឯវំ មេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ.

‘‘ឥតិ ខោ, គហបតិ, តយាវេតំ [តយា ចេតំ (សី. បី. ក.)] ព្យាកតំ – ‘យេ, ភន្តេ, រាគស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, ទោសស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, មោហស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេន្តិ, តេសំ ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ’តិ. តយាវេតំ ព្យាកតំ – ‘យេ, ភន្តេ, រាគស្ស បហានាយ បដិបន្នា, ទោសស្ស បហានាយ បដិបន្នា, មោហស្ស បហានាយ បដិបន្នា, តេ លោកេ សុប្បដិបន្នា’តិ. តយាវេតំ ព្យាកតំ – ‘យេសំ, ភន្តេ, រាគោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, យេសំ ទោសោ បហីនោ…បេ… យេសំ មោហោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, តេ លោកេ សុកតា’’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! ន ចេវ នាម សធម្មុក្កំសនា ភវិស្សតិ, ន ច បរធម្មាបសាទនា [ន បរធម្មាបសាទនា (សី. បី.), ន បរធម្មវម្ភនា (ម. និ. ២.២៣៦)]. អាយតនេវ [អាយតនេ ច (ម. និ. ២.២៣៦)] ធម្មទេសនា, អត្ថោ ច វុត្តោ, អត្តា ច អនុបនីតោ. តុម្ហេ, ភន្តេ អានន្ទ, រាគស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេថ, ទោសស្ស…បេ… មោហស្ស បហនាយ ធម្មំ ទេសេថ. តុម្ហាកំ, ភន្តេ អានន្ទ, ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ. តុម្ហេ, ភន្តេ អានន្ទ, រាគស្ស បហានាយ បដិបន្នា, ទោសស្ស…បេ… មោហស្ស បហានាយ បដិបន្នា. តុម្ហេ, ភន្តេ, លោកេ សុប្បដិបន្នា. តុម្ហាកំ, ភន្តេ អានន្ទ, រាគោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, តុម្ហាកំ ទោសោ បហីនោ…បេ… តុម្ហាកំ មោហោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. តុម្ហេ លោកេ សុកតា.

‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ; ឯវមេវំ អយ្យេន អានន្ទេន អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ អានន្ទ, តំ ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ អយ្យោ អានន្ទោ ធារេតុ, អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. មហានាមសក្កសុត្តំ

៧៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា គិលានាវុដ្ឋិតោ [គិលានវុដ្ឋិតោ (សទ្ទនីតិ)] ហោតិ អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា. អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ទីឃរត្តាហំ, ភន្តេ, ភគវតា ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘សមាហិតស្ស ញាណំ, នោ អសមាហិតស្សា’តិ. សមាធិ នុ ខោ, ភន្តេ, បុព្ពេ, បច្ឆា ញាណំ; ឧទាហុ ញាណំ បុព្ពេ, បច្ឆា សមាធី’’តិ? អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ភគវា ខោ គិលានវុដ្ឋិតោ អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា. អយញ្ច មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ អតិគម្ភីរំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. យំនូនាហំ មហានាមំ សក្កំ ឯកមន្តំ អបនេត្វា ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ មហានាមំ សក្កំ ពាហាយំ គហេត្វា ឯកមន្តំ អបនេត្វា មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘សេខម្បិ ខោ, មហានាម, សីលំ វុត្តំ ភគវតា, អសេខម្បិ សីលំ វុត្តំ ភគវតា; សេខោបិ សមាធិ វុត្តោ ភគវតា, អសេខោបិ សមាធិ វុត្តោ ភគវតា; សេខាបិ បញ្ញា វុត្តា ភគវតា, អសេខាបិ បញ្ញា វុត្តា ភគវតា. កតមញ្ច, មហានាម, សេខំ សីលំ? ឥធ, មហានាម, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ…បេ… សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. ឥទំ វុច្ចតិ, មហានាម, សេខំ សីលំ’’.

‘‘កតមោ ច, មហានាម, សេខោ សមាធិ? ឥធ, មហានាម, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, មហានាម, សេខោ សមាធិ.

‘‘កតមា ច, មហានាម, សេខា បញ្ញា? ឥធ, មហានាម, ភិក្ខុ ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ. អយំ វុច្ចតិ, មហានាម, សេខា បញ្ញា.

‘‘ស ខោ សោ, មហានាម, អរិយសាវកោ ឯវំ សីលសម្បន្នោ ឯវំ សមាធិសម្បន្នោ ឯវំ បញ្ញាសម្បន្នោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឯវំ ខោ, មហានាម, សេខម្បិ សីលំ វុត្តំ ភគវតា, អសេខម្បិ សីលំ វុត្តំ ភគវតា; សេខោបិ សមាធិ វុត្តោ ភគវតា, អសេខោបិ សមាធិ វុត្តោ ភគវតា; សេខាបិ បញ្ញា វុត្តា ភគវតា, អសេខាបិ បញ្ញា វុត្តា ភគវតា’’តិ. តតិយំ.

៤. និគណ្ឋសុត្តំ

៧៥. ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ អភយោ ច លិច្ឆវិ បណ្ឌិតកុមារកោ ច លិច្ឆវិ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អភយោ លិច្ឆវិ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘និគណ្ឋោ, ភន្តេ, នាដបុត្តោ [នាថបុត្តោ (សី. បី.)] សព្ពញ្ញូ សព្ពទស្សាវី អបរិសេសំ ញាណទស្សនំ បដិជានាតិ – ‘ចរតោ ច មេ តិដ្ឋតោ ច សុត្តស្ស ច ជាគរស្ស ច សតតំ សមិតំ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិត’ន្តិ. សោ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវំ បញ្ញបេតិ នវានំ កម្មានំ អករណា សេតុឃាតំ. ឥតិ កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ, ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ, វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតិ – ឯវមេតិស្សា សន្ទិដ្ឋិកាយ និជ្ជរាយ វិសុទ្ធិយា សមតិក្កមោ ហោតិ. ឥធ, ភន្តេ, ភគវា កិមាហា’’តិ?

‘‘តិស្សោ ខោ ឥមា, អភយ, និជ្ជរា វិសុទ្ធិយោ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតា សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. កតមា តិស្សោ? ឥធ, អភយ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ…បេ… សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. សោ នវញ្ច កម្មំ ន ករោតិ, បុរាណញ្ច កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតិ. សន្ទិដ្ឋិកា និជ្ជរា អកាលិកា ឯហិបស្សិកា ឱបនេយ្យិកា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពា វិញ្ញូហីតិ.

‘‘ស ខោ សោ, អភយ, ភិក្ខុ ឯវំ សីលសម្បន្នោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា, បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ នវញ្ច កម្មំ ន ករោតិ, បុរាណញ្ច កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតិ. សន្ទិដ្ឋិកា និជ្ជរា អកាលិកា ឯហិបស្សិកា ឱបនេយ្យិកា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពា វិញ្ញូហីតិ.

‘‘ស ខោ សោ, អភយ, ភិក្ខុ ឯវំ សមាធិសម្បន្នោ [ឯវំ សីលសម្បន្នោ ឯវំ សមាធិសម្បន្នោ (សី. ស្យា. កំ.)] អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ នវញ្ច កម្មំ ន ករោតិ, បុរាណញ្ច កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតិ. សន្ទិដ្ឋិកា និជ្ជរា អកាលិកា ឯហិបស្សិកា ឱបនេយ្យិកា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពា វិញ្ញូហីតិ. ឥមា ខោ, អភយ, តិស្សោ និជ្ជរា វិសុទ្ធិយោ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតា សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ បណ្ឌិតកុមារកោ លិច្ឆវិ អភយំ លិច្ឆវិំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ បន ត្វំ, សម្ម អភយ, អាយស្មតោ អានន្ទស្ស សុភាសិតំ សុភាសិតតោ នាព្ភនុមោទសី’’តិ? ‘‘ក្យាហំ, សម្ម បណ្ឌិតកុមារក, អាយស្មតោ អានន្ទស្ស សុភាសិតំ សុភាសិតតោ នាព្ភនុមោទិស្សាមិ! មុទ្ធាបិ តស្ស វិបតេយ្យ យោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស សុភាសិតំ សុភាសិតតោ នាព្ភនុមោទេយ្យា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. និវេសកសុត្តំ

៧៦. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យេ, អានន្ទ, អនុកម្បេយ្យាថ យេ ច សោតព្ពំ មញ្ញេយ្យុំ មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា តេ វោ, អានន្ទ, តីសុ ឋានេសុ សមាទបេតព្ពា [សមាទាបេតព្ពា (?)] និវេសេតព្ពា បតិដ្ឋាបេតព្ពា. កតមេសុ តីសុ? ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេ សមាទបេតព្ពា និវេសេតព្ពា បតិដ្ឋាបេតព្ពា – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ; សត្ថា ទេវមនុស្សានំ, ពុទ្ធោ ភគវា’តិ, ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេ សមាទបេតព្ពា និវេសេតព្ពា បតិដ្ឋាបេតព្ពា – ‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’តិ, សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេ សមាទបេតព្ពា និវេសេតព្ពា បតិដ្ឋាបេតព្ពា – ‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ឧជុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ញាយប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ សាមីចិប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, យទិទំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’’តិ.

‘‘សិយា, អានន្ទ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ អញ្ញថត្តំ – បថវីធាតុយា អាបោធាតុយា តេជោធាតុយា វាយោធាតុយា, ន ត្វេវ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតស្ស អរិយសាវកស្ស សិយា អញ្ញថត្តំ តត្រិទំ អញ្ញថត្តំ. សោ វតានន្ទ, ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា បេត្តិវិសយំ វា ឧបបជ្ជិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘សិយា, អានន្ទ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ អញ្ញថត្តំ – បថវីធាតុយា អាបោធាតុយា តេជោធាតុយា វាយោធាតុយា, ន ត្វេវ ធម្មេ…បេ… ន ត្វេវ សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតស្ស អរិយសាវកស្ស សិយា អញ្ញថត្តំ តត្រិទំ អញ្ញថត្តំ. សោ វតានន្ទ, សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា បេត្តិវិសយំ វា ឧបបជ្ជិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘យេ, អានន្ទ, អនុកម្បេយ្យាថ យេ ច សោតព្ពំ មញ្ញេយ្យុំ មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា តេ វោ, អានន្ទ, ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ សមាទបេតព្ពា និវេសេតព្ពា បតិដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. បឋមភវសុត្តំ

៧៧. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភវោ, ភវោតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ភវោ ហោតី’’តិ?

‘‘កាមធាតុវេបក្កញ្ច, អានន្ទ, កម្មំ នាភវិស្ស, អបិ នុ ខោ កាមភវោ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឥតិ ខោ, អានន្ទ, កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជំ, តណ្ហា ស្នេហោ [សិនេហោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ ហីនាយ ធាតុយា វិញ្ញាណំ បតិដ្ឋិតំ ឯវំ អាយតិំ [អាយតិ (សី.)] បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតិ. ( ) [(ឯវំ ខោ អានន្ទ ភវោ ហោតីតិ) (ក.) ទុតិយសុត្តេ បន ឥទំ បាឋនានត្តំ នត្ថិ]

‘‘រូបធាតុវេបក្កញ្ច, អានន្ទ, កម្មំ នាភវិស្ស, អបិ នុ ខោ រូបភវោ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឥតិ ខោ អានន្ទ, កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជំ, តណ្ហា ស្នេហោ. អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ មជ្ឈិមាយ ធាតុយា វិញ្ញាណំ បតិដ្ឋិតំ ឯវំ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតិ. ( ) [(ឯវំ ខោ អានន្ទ ភវោ ហោតីតិ) (ក.) ទុតិយសុត្តេ បន ឥទំ បាឋនានត្តំ នត្ថិ]

‘‘អរូបធាតុវេបក្កញ្ច, អានន្ទ, កម្មំ នាភវិស្ស, អបិ នុ ខោ អរូបភវោ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឥតិ ខោ, អានន្ទ, កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជំ, តណ្ហា ស្នេហោ. អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ បណីតាយ ធាតុយា វិញ្ញាណំ បតិដ្ឋិតំ ឯវំ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតិ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, ភវោ ហោតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ទុតិយភវសុត្តំ

៧៨. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភវោ, ភវោតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ភវោ ហោតី’’តិ?

‘‘កាមធាតុវេបក្កញ្ច, អានន្ទ, កម្មំ នាភវិស្ស, អបិ នុ ខោ កាមភវោ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ ភន្តេ’’. ‘‘ឥតិ ខោ, អានន្ទ, កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជំ, តណ្ហា ស្នេហោ. អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ ហីនាយ ធាតុយា ចេតនា បតិដ្ឋិតា បត្ថនា បតិដ្ឋិតា ឯវំ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតិ’’.

‘‘រូបធាតុវេបក្កញ្ច, អានន្ទ, កម្មំ នាភវិស្ស, អបិ នុ ខោ រូបភវោ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឥតិ ខោ, អានន្ទ, កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជំ, តណ្ហា ស្នេហោ. អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ មជ្ឈិមាយ ធាតុយា ចេតនា បតិដ្ឋិតា បត្ថនា បតិដ្ឋិតា ឯវំ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតិ’’.

‘‘អរូបធាតុវេបក្កញ្ច, អានន្ទ, កម្មំ នាភវិស្ស, អបិ នុ ខោ អរូបភវោ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឥតិ ខោ, អានន្ទ, កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជំ, តណ្ហា ស្នេហោ. អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ បណីតាយ ធាតុយា ចេតនា បតិដ្ឋិតា បត្ថនា បតិដ្ឋិតា ឯវំ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតិ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, ភវោ ហោតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. សីលព្ពតសុត្តំ

៧៩. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សព្ពំ នុ ខោ, អានន្ទ, សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ឧបដ្ឋានសារំ សផល’’ន្តិ? ‘‘ន ខ្វេត្ថ, ភន្តេ, ឯកំសេនា’’តិ. ‘‘តេន ហានន្ទ, វិភជស្សូ’’តិ.

‘‘យញ្ហិស្ស [យថារូបំ ហិស្ស (?) សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តានុរូបំ], ភន្តេ, សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ឧបដ្ឋានសារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, ឯវរូបំ សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ឧបដ្ឋានសារំ អផលំ. យញ្ច ខ្វាស្ស [យញ្ហិស្ស (ក.), យថារូបញ្ច ខ្វាស្ស (?)], ភន្តេ, សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ឧបដ្ឋានសារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, ឯវរូបំ សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ឧបដ្ឋានសារំ សផល’’ន្តិ. ឥទមវោច អាយស្មា អានន្ទោ; សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ‘‘សមនុញ្ញោ មេ សត្ថា’’តិ, ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា អចិរបក្កន្តេ អាយស្មន្តេ អានន្ទេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘សេខោ, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ; ន ច បនស្ស សុលភរូបោ សមសមោ បញ្ញាយា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. គន្ធជាតសុត្តំ

៨០. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘តីណិមានិ, ភន្តេ, គន្ធជាតានិ, យេសំ អនុវាតំយេវ គន្ធោ គច្ឆតិ, នោ បដិវាតំ. កតមានិ តីណិ? មូលគន្ធោ, សារគន្ធោ, បុប្ផគន្ធោ – ឥមានិ ខោ, ភន្តេ, តីណិ គន្ធជាតានិ, យេសំ អនុវាតំយេវ គន្ធោ គច្ឆតិ, នោ បដិវាតំ. អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចិ គន្ធជាតំ យស្ស អនុវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតិ, បដិវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតិ, អនុវាតបដិវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតី’’តិ?

‘‘អត្ថានន្ទ, កិញ្ចិ គន្ធជាតំ [អត្ថានន្ទ គន្ធជាតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] យស្ស អនុវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតិ, បដិវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតិ, អនុវាតបដិវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតី’’តិ. ‘‘កតមញ្ច បន, ភន្តេ, គន្ធជាតំ យស្ស អនុវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតិ, បដិវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតិ, អនុវាតបដិវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតី’’តិ?

‘‘ឥធានន្ទ, យស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ពុទ្ធំ សរណំ គតោ ហោតិ, ធម្មំ សរណំ គតោ ហោតិ, សង្ឃំ សរណំ គតោ ហោតិ, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ, មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ, សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ, វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ មុត្តចាគោ បយតបាណិ វោស្សគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ.

‘‘តស្ស ទិសាសុ សមណព្រាហ្មណា វណ្ណំ ភាសន្តិ – ‘អមុកស្មិំ [អសុកស្មិំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] នាម គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ពុទ្ធំ សរណំ គតោ ហោតិ, ធម្មំ សរណំ គតោ ហោតិ, សង្ឃំ សរណំ គតោ ហោតិ, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ, មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ, សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ, វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ មុត្តចាគោ បយតបាណិ វោស្សគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ’’’តិ.

‘‘ទេវតាបិស្ស [ទេវតាបិស្ស អមនុស្សា (សី. បី.), ទេវតាបិស្ស អមនុស្សាបិ (ក.), ទេវតាបិស្ស…បេ… មនុស្សាបិស្ស (?)] វណ្ណំ ភាសន្តិ – ‘អមុកស្មិំ នាម គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ពុទ្ធំ សរណំ គតោ ហោតិ, ធម្មំ សរណំ គតោ ហោតិ, សង្ឃំ សរណំ គតោ ហោតិ, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ… សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ, សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ, វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ មុត្តចាគោ បយតបាណិ វោស្សគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ’តិ. ឥទំ ខោ តំ, អានន្ទ, គន្ធជាតំ យស្ស អនុវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតិ, បដិវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតិ, អនុវាតបដិវាតម្បិ គន្ធោ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘ន បុប្ផគន្ធោ បដិវាតមេតិ,

ន ចន្ទនំ តគរមល្លិកា [តគ្គរមល្លិកា (បី.)] វា;

សតញ្ច គន្ធោ បដិវាតមេតិ,

សព្ពា ទិសា សប្បុរិសោ បវាយតី’’តិ. នវមំ;

១០. ចូឡនិកាសុត្តំ

៨១. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សម្មុខាមេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘ភគវតោ, អានន្ទ, សិខិស្ស អភិភូ នាម សាវកោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ [សហស្សីលោកធាតុំ (បី.) សំ. និ. ១.១៨៥ វិត្ថារោ] សរេន វិញ្ញាបេសី’តិ. ភគវា បន, ភន្តេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កីវតកំ បហោតិ សរេន វិញ្ញាបេតុ’’ន្តិ? ‘‘សាវកោ សោ, អានន្ទ, អប្បមេយ្យា តថាគតា’’តិ.

ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘ភគវតោ, អានន្ទ, សិខិស្ស អភិភូ នាម សាវកោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេសី’តិ. ភគវា បន, ភន្តេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កីវតកំ បហោតិ សរេន វិញ្ញាបេតុ’’ន្តិ? ‘‘សាវកោ សោ, អានន្ទ, អប្បមេយ្យា តថាគតា’’តិ.

តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សម្មុខាមេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘ភគវតោ, អានន្ទ, សិខិស្ស អភិភូ នាម សាវកោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេសី’តិ. ភគវា បន, ភន្តេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កីវតកំ បហោតិ សរេន វិញ្ញាបេតុ’’ន្តិ? ‘‘សុតា តេ, អានន្ទ, សហស្សី ចូឡនិកា លោកធាតូ’’តិ? ‘‘ឯតស្ស, ភគវា, កាលោ; ឯតស្ស, សុគត, កាលោ! យំ ភគវា ភាសេយ្យ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេនហានន្ទ, សុណាហិ សាធុកំ មនសិ ករោហិ, ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យាវតា, អានន្ទ, ចន្ទិមសូរិយា [ចន្ទិមសុរិយា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បរិហរន្តិ, ទិសា ភន្តិ វិរោចនា, តាវ សហស្សធា លោកោ. តស្មិំ សហស្សធា លោកេ សហស្សំ [តស្មិំ សហស្សំ (ស្យា. កំ. បី.)] ចន្ទានំ, សហស្សំ សូរិយានំ, សហស្សំ សិនេរុបព្ពតរាជានំ, សហស្សំ ជម្ពុទីបានំ, សហស្សំ អបរគោយានានំ, សហស្សំ ឧត្តរកុរូនំ, សហស្សំ បុព្ពវិទេហានំ, ចត្តារិ មហាសមុទ្ទសហស្សានិ, ចត្តារិ មហារាជសហស្សានិ, សហស្សំ ចាតុមហារាជិកានំ, សហស្សំ តាវតិំសានំ, សហស្សំ យាមានំ, សហស្សំ តុសិតានំ, សហស្សំ និម្មានរតីនំ, សហស្សំ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ, សហស្សំ ព្រហ្មលោកានំ – អយំ វុច្ចតានន្ទ, សហស្សី ចូឡនិកា លោកធាតុ.

‘‘យាវតានន្ទ, សហស្សី ចូឡនិកា លោកធាតុ តាវ សហស្សធា លោកោ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, ទ្វិសហស្សី មជ្ឈិមិកា លោកធាតុ.

‘‘យាវតានន្ទ, ទ្វិសហស្សី មជ្ឈិមិកា លោកធាតុ តាវ សហស្សធា លោកោ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, តិសហស្សី មហាសហស្សី លោកធាតុ.

‘‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, តថាគតោ តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុំ [តិសហស្សិ មហាសហស្សិំ លោកធាតុំ (ស្យា. កំ.), តិសហស្សីមហាសហស្សីលោកធាតុំ (បី.)] សរេន វិញ្ញាបេយ្យ, យាវតា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ.

‘‘យថា កថំ បន, ភន្តេ, ភគវា តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេយ្យ, យាវតា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ? ‘‘ឥធានន្ទ, តថាគតោ តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុំ ឱភាសេន ផរេយ្យ. យទា តេ សត្តា តំ អាលោកំ សញ្ជានេយ្យុំ, អថ តថាគតោ ឃោសំ ករេយ្យ សទ្ទមនុស្សាវេយ្យ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, តថាគតោ តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេយ្យ, យាវតា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោ (អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ) [(ភគវន្តំ) (សី.), ( ) នត្ថិ ស្យា. កំ. បោត្ថកេសុ. អដ្ឋកថាយ សមេតិ] ឯតទវោច – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ សត្ថា ឯវំមហិទ្ធិកោ ឯវំមហានុភាវោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា ឧទាយី អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ តុយ្ហេត្ថ, អាវុសោ អានន្ទ, យទិ តេ សត្ថា ឯវំមហិទ្ធិកោ ឯវំមហានុភាវោ’’តិ? ឯវំ វុត្តេ ភគវា អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ ឯតទវោច – ‘‘មា ហេវំ, ឧទាយិ, មា ហេវំ, ឧទាយិ. សចេ, ឧទាយិ, អានន្ទោ អវីតរាគោ កាលំ ករេយ្យ, តេន ចិត្តប្បសាទេន សត្តក្ខត្តុំ ទេវេសុ ទេវរជ្ជំ ការេយ្យ, សត្តក្ខត្តុំ ឥមស្មិំយេវ ជម្ពុទីបេ មហារជ្ជំ ការេយ្យ. អបិ ច, ឧទាយិ, អានន្ទោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ. ទសមំ.

អានន្ទវគ្គោ តតិយោ.