(១០) ៥. ឧបាលិវគ្គោ

១. កាមភោគីសុត្តំ

៩១. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ទសយិមេ, គហបតិ, កាមភោគី សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ទស? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេន; អធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេន ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតិ [ន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ (សី. ស្យា. បី.) ឯវមុបរិបិ] ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេន; អធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេន; អធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនបិ អសាហសេនបិ; ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេនបិ អសាហសេនបិ ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតិ ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនបិ អសាហសេនបិ; ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេនបិ អសាហសេនបិ អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនបិ អសាហសេនបិ; ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេនបិ អសាហសេនបិ អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន; ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតិ ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន; ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន; ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ. តេ ច ភោគេ គថិតោ [គធិតោ (ក.) អ. និ. ៣.១២៤ បស្សិតព្ពំ] មុច្ឆិតោ អជ្ឈោសន្នោ [អជ្ឈាបន្នោ (សព្ពត្ថ) អ. និ. ៣.១២៤ សុត្តវណ្ណនា ដីកា ឱលោកេតព្ពា] អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ.

‘‘ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន; ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ. តេ ច ភោគេ អគថិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេន, អធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេន ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតិ ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី តីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ. ‘អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតី’តិ, ឥមិនា តតិយេន ឋានេន គារយ្ហោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមេហិ តីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេន, អធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ទ្វីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ ឯកេន ឋានេន បាសំសោ. ‘អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘អត្តានំ សុខេតិ បីណេតី’តិ, ឥមិនា ឯកេន ឋានេន បាសំសោ. ‘ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតី’តិ ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន គារយ្ហោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមេហិ ទ្វីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ ឥមិនា ឯកេន ឋានេន បាសំសោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេន, អធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ ទ្វីហិ ឋានេហិ បាសំសោ. ‘អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនា’តិ, ឥមិនា ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘អត្តានំ សុខេតិ បីណេតី’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន បាសំសោ. ‘សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន បាសំសោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមិនា ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ, ឥមេហិ ទ្វីហិ ឋានេហិ បាសំសោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនបិ អសាហសេនបិ, ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេនបិ អសាហសេនបិ ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតិ ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឯកេន ឋានេន បាសំសោ តីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ. ‘ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេនា’តិ, ឥមិនា ឯកេន ឋានេន បាសំសោ. ‘អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតី’តិ, ឥមិនា តតិយេន ឋានេន គារយ្ហោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមិនា ឯកេន ឋានេន បាសំសោ ឥមេហិ តីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនបិ អសាហសេនបិ, ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេនបិ អសាហសេនបិ អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ទ្វីហិ ឋានេហិ បាសំសោ ទ្វីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ. ‘ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន បាសំសោ. ‘អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘អត្តានំ សុខេតិ បីណេតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន បាសំសោ. ‘ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន គារយ្ហោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមេហិ ទ្វីហិ ឋានេហិ បាសំសោ ឥមេហិ ទ្វីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនបិ អសាហសេនបិ, ធម្មាធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា សាហសេនបិ អសាហសេនបិ អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី តីហិ ឋានេហិ បាសំសោ ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន បាសំសោ. ‘អធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ សាហសេនា’តិ, ឥមិនា ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘អត្តានំ សុខេតិ បីណេតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន បាសំសោ. ‘សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតី’តិ, ឥមិនា តតិយេន ឋានេន បាសំសោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមេហិ តីហិ ឋានេហិ បាសំសោ ឥមិនា ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន, ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតិ ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឯកេន ឋានេន បាសំសោ ទ្វីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ. ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេនា’តិ, ឥមិនា ឯកេន ឋានេន បាសំសោ. ‘ន អត្តានំ សុខេតិ ន បីណេតី’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន គារយ្ហោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមិនា ឯកេន ឋានេន បាសំសោ ឥមេហិ ទ្វីហិ ឋានេហិ គារយ្ហោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន, ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ទ្វីហិ ឋានេហិ បាសំសោ ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន បាសំសោ. ‘អត្តានំ សុខេតិ បីណេតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន បាសំសោ. ‘ន សំវិភជតិ ន បុញ្ញានិ ករោតី’តិ ឥមិនា ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមេហិ ទ្វីហិ ឋានេហិ បាសំសោ ឥមិនា ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន, ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តេ ច ភោគេ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈោសន្នោ អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី តីហិ ឋានេហិ បាសំសោ ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ. ‘ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន បាសំសោ. ‘អត្តានំ សុខេតិ បីណេតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន បាសំសោ. ‘សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតី’តិ, ឥមិនា តតិយេន ឋានេន បាសំសោ. ‘តេ ច ភោគេ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈោសន្នោ អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតី’តិ, ឥមិនា ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមេហិ តីហិ ឋានេហិ បាសំសោ ឥមិនា ឯកេន ឋានេន គារយ្ហោ.

‘‘តត្រ, គហបតិ, យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន, ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តេ ច ភោគេ អគថិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ, អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ចតូហិ ឋានេហិ បាសំសោ. ‘ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេនា’តិ, ឥមិនា បឋមេន ឋានេន បាសំសោ. ‘អត្តានំ សុខេតិ បីណេតី’តិ, ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន បាសំសោ. ‘សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតី’តិ, ឥមិនា តតិយេន ឋានេន បាសំសោ. ‘តេ ច ភោគេ អគថិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតី’តិ, ឥមិនា ចតុត្ថេន ឋានេន បាសំសោ. អយំ, គហបតិ, កាមភោគី ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បាសំសោ.

‘‘ឥមេ ខោ, គហបតិ, ទស កាមភោគី សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ឥមេសំ ខោ, គហបតិ, ទសន្នំ កាមភោគីនំ យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន, ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តេ ច ភោគេ អគថិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ, អយំ ឥមេសំ ទសន្នំ កាមភោគីនំ អគ្គោ ច សេដ្ឋោ ច បាមោក្ខោ [មោក្ខោ (ក. សី.) អ. និ. ៤.៩៥; ៥.១៨១; សំ. និ. ៣.៦៦២] ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, គវា ខីរំ, ខីរម្ហា ទធិ, ទធិម្ហា នវនីតំ, នវនីតម្ហា សប្បិ, សប្បិម្ហា សប្បិមណ្ឌោ. សប្បិមណ្ឌោ តត្ថ អគ្គមក្ខាយតិ.

ឯវមេវំ ខោ, គហបតិ, ឥមេសំ ទសន្នំ កាមភោគីនំ យ្វាយំ កាមភោគី ធម្មេន ភោគេ បរិយេសតិ អសាហសេន, ធម្មេន ភោគេ បរិយេសិត្វា អសាហសេន អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ សំវិភជតិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តេ ច ភោគេ អគថិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ, អយំ ឥមេសំ ទសន្នំ កាមភោគីនំ អគ្គោ ច សេដ្ឋោ ច បាមោក្ខោ [មោក្ខោ (ក. សី.) អ. និ. ៥.១៨១] ច ឧត្តមោ ច បវរោ ចា’’តិ. បឋមំ.

២. ភយសុត្តំ

៩២. [អ. និ. ៩.២៧; សំ. និ. ៥.១០២៤] អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យតោ, ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកស្ស បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ចតូហិ ច សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, អរិយោ ចស្ស ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ. សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’តិ.

‘‘កតមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ? យំ, គហបតិ, បាណាតិបាតី បាណាតិបាតបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ នេវ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ [នេវ ទិដ្ឋធម្មិកំ] ភយំ វេរំ បសវតិ ន សម្បរាយិកម្បិ [ន សម្បរាយិកំ] ភយំ វេរំ បសវតិ ន ចេតសិកម្បិ [ន ចេតសិកំ (សី. ស្យា. បី.)] ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. បាណាតិបាតា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ.

‘‘យំ, គហបតិ, អទិន្នាទាយី…បេ… កាមេសុមិច្ឆាចារី… មុសាវាទី… សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋាយី សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ នេវ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ ន សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ ន ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ. ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ.

‘‘កតមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា…បេ… ពុទ្ធោ ភគវា’តិ; ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’តិ; សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, ឧជុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, ញាយប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, សាមីចិប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, យទិទំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា, ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’តិ; អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ ‘អខណ្ឌេហិ អច្ឆិទ្ទេហិ អសពលេហិ អកម្មាសេហិ ភុជិស្សេហិ វិញ្ញុប្បសត្ថេហិ អបរាមដ្ឋេហិ សមាធិសំវត្តនិកេហិ’. ឥមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘កតមោ ចស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ? ឥធ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ; ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ; ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ, យទិទំ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ, ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ; អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’តិ. អយញ្ចស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ.

‘‘យតោ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកស្ស ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ឥមេហិ ច ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, អយញ្ចស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ; សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. កិំទិដ្ឋិកសុត្តំ

៩៣. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ទិវា ទិវស្ស សាវត្ថិយា និក្ខមិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ តាវ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. បដិសល្លីនោ ភគវា. មនោភាវនីយានម្បិ ភិក្ខូនំ អកាលោ ទស្សនាយ. បដិសល្លីនា មនោភាវនីយា ភិក្ខូ. យំនូនាហំ យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ អារាមោ តេនុបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ អារាមោ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា សង្គម្ម សមាគម្ម ឧន្នាទិនោ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា អនេកវិហិតំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តា និសិន្នា ហោន្តិ. អទ្ទសំសុ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន អញ្ញមញ្ញំ សណ្ឋាបេសុំ – ‘‘អប្បសទ្ទា ភោន្តោ ហោន្តុ, មា ភោន្តោ សទ្ទមកត្ថ. អយំ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ អារាមំ អាគច្ឆតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកោ. យាវតា ខោ បន សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា គិហី ឱទាតវសនា សាវត្ថិយំ បដិវសន្តិ, អយំ តេសំ អញ្ញតរោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ. អប្បសទ្ទកាមា ខោ បន តេ អាយស្មន្តោ អប្បសទ្ទវិនីតា អប្បសទ្ទស្ស វណ្ណវាទិនោ. អប្បេវ នាម អប្បសទ្ទំ បរិសំ វិទិត្វា ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ.

អថ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា តុណ្ហី អហេសុំ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេហិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯតទវោចុំ – ‘‘វទេហិ, គហបតិ, កិំទិដ្ឋិកោ សមណោ គោតមោ’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សព្ពំ ទិដ្ឋិំ ជានាមី’’តិ.

‘‘ឥតិ កិរ ត្វំ, គហបតិ, ន សមណស្ស គោតមស្ស សព្ពំ ទិដ្ឋិំ ជានាសិ; វទេហិ, គហបតិ, កិំទិដ្ឋិកា ភិក្ខូ’’តិ? ‘‘ភិក្ខូនម្បិ ខោ អហំ, ភន្តេ, ន សព្ពំ ទិដ្ឋិំ ជានាមី’’តិ.

‘‘ឥតិ កិរ ត្វំ, គហបតិ, ន សមណស្ស គោតមស្ស សព្ពំ ទិដ្ឋិំ ជានាសិ នបិ ភិក្ខូនំ សព្ពំ ទិដ្ឋិំ ជានាសិ; វទេហិ, គហបតិ, កិំទិដ្ឋិកោសិ តុវ’’ន្តិ? ‘‘ឯតំ ខោ, ភន្តេ, អម្ហេហិ ន ទុក្ករំ ព្យាកាតុំ យំទិដ្ឋិកា មយំ. ឥង្ឃ តាវ អាយស្មន្តោ យថាសកានិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្យាករោន្តុ, បច្ឆាបេតំ អម្ហេហិ ន ទុក្ករំ ភវិស្សតិ ព្យាកាតុំ យំទិដ្ឋិកា មយ’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ បរិព្ពាជកោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិកោ អហំ, គហបតី’’តិ.

អញ្ញតរោបិ ខោ បរិព្ពាជកោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិកោ អហំ, គហបតី’’តិ.

អញ្ញតរោបិ ខោ បរិព្ពាជកោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘អន្តវា លោកោ…បេ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិកោ អហំ, គហបតី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ តេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោច – ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, អាយស្មា ឯវមាហ – ‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិកោ អហំ, គហបតី’តិ, ឥមស្ស អយមាយស្មតោ ទិដ្ឋិ អត្តនោ វា អយោនិសោមនសិការហេតុ ឧប្បន្នា បរតោឃោសបច្ចយា វា. សា ខោ បនេសា ទិដ្ឋិ ភូតា សង្ខតា ចេតយិតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. យំ ខោ បន កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ ចេតយិតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ តទនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ តទេវេសោ អាយស្មា អល្លីនោ, តទេវេសោ អាយស្មា អជ្ឈុបគតោ.

‘‘យោបាយំ, ភន្តេ, អាយស្មា ឯវមាហ – ‘អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិកោ អហំ, គហបតី’តិ, ឥមស្សាបិ អយមាយស្មតោ ទិដ្ឋិ អត្តនោ វា អយោនិសោមនសិការហេតុ ឧប្បន្នា បរតោឃោសបច្ចយា វា. សា ខោ បនេសា ទិដ្ឋិ ភូតា សង្ខតា ចេតយិតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. យំ ខោ បន កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ ចេតយិតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ តទនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ តទេវេសោ អាយស្មា អល្លីនោ, តទេវេសោ អាយស្មា អជ្ឈុបគតោ.

‘‘យោបាយំ, ភន្តេ, អាយស្មា ឯវមាហ – ‘អន្តវា លោកោ …បេ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិកោ អហំ, គហបតី’តិ, ឥមស្សាបិ អយមាយស្មតោ ទិដ្ឋិ អត្តនោ វា អយោនិសោមនសិការហេតុ ឧប្បន្នា បរតោឃោសបច្ចយា វា. សា ខោ បនេសា ទិដ្ឋិ ភូតា សង្ខតា ចេតយិតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. យំ ខោ បន កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ ចេតយិតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ តទនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ តទេវេសោ អាយស្មា អល្លីនោ, តទេវេសោ អាយស្មា អជ្ឈុបគតោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ តេ បរិព្ពាជកា អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ព្យាកតានិ ខោ, គហបតិ, អម្ហេហិ សព្ពេហេវ យថាសកានិ ទិដ្ឋិគតានិ. វទេហិ, គហបតិ, កិំទិដ្ឋិកោសិ តុវ’’ន្តិ? ‘‘យំ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ ចេតយិតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ តទនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ. ‘យំ ទុក្ខំ តំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ – ឯវំទិដ្ឋិកោ អហំ, ភន្តេ’’តិ.

‘‘យំ ខោ, គហបតិ, កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ ចេតយិតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ តទនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ តទេវ ត្វំ, គហបតិ, អល្លីនោ, តទេវ ត្វំ, គហបតិ, អជ្ឈុបគតោ’’តិ.

‘‘យំ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចិ ភូតំ សង្ខតំ ចេតយិតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ តទនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ. ‘យំ ទុក្ខំ តំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, នមេសោ អត្តា’តិ – ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ. តស្ស ច ឧត្តរិ និស្សរណំ យថាភូតំ បជានាមី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ តេ បរិព្ពាជកា តុណ្ហីភូតា មង្កុភូតា បត្តក្ខន្ធា អធោមុខា បជ្ឈាយន្តា អប្បដិភានា និសីទិំសុ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ តេ បរិព្ពាជកេ តុណ្ហីភូតេ មង្កុភូតេ បត្តក្ខន្ធេ អធោមុខេ បជ្ឈាយន្តេ អប្បដិភានេ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យាវតកោ អហោសិ តេហិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ. ‘‘សាធុ សាធុ, គហបតិ! ឯវំ ខោ តេ, គហបតិ, មោឃបុរិសា កាលេន កាលំ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេតព្ពា’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ ភគវា អចិរបក្កន្តេ អនាថបិណ្ឌិកេ គហបតិម្ហិ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វស្សសតុបសម្បន្នោ [ភិក្ខុ ទីឃរត្តំ អវេធិ ធម្មោ (ស្យា.)] ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, សោបិ ឯវមេវំ អញ្ញតិត្ថិយេ បរិព្ពាជកេ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហេយ្យ យថា តំ អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា និគ្គហិតា’’តិ. តតិយំ.

៤. វជ្ជិយមាហិតសុត្តំ

៩៤. ឯកំ សមយំ ភគវា ចម្បាយំ វិហរតិ គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ. អថ ខោ វជ្ជិយមាហិតោ គហបតិ ទិវា ទិវស្ស ចម្បាយ និក្ខមិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. អថ ខោ វជ្ជិយមាហិតស្ស គហបតិស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ តាវ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. បដិសល្លីនោ ភគវា. មនោភាវនីយានម្បិ ភិក្ខូនំ អកាលោ ទស្សនាយ. បដិសល្លីនា មនោភាវនីយាបិ ភិក្ខូ. យំនូនាហំ យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ អារាមោ តេនុបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ វជ្ជិយមាហិតោ គហបតិ យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ អារាមោ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា សង្គម្ម សមាគម្ម ឧន្នាទិនោ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា អនេកវិហិតំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តា និសិន្នា ហោន្តិ.

អទ្ទសំសុ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា វជ្ជិយមាហិតំ គហបតិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន អញ្ញមញ្ញំ សណ្ឋាបេសុំ – ‘‘អប្បសទ្ទា ភោន្តោ ហោន្តុ. មា ភោន្តោ សទ្ទមកត្ថ. អយំ វជ្ជិយមាហិតោ គហបតិ អាគច្ឆតិ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកោ. យាវតា ខោ បន សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា គិហី ឱទាតវសនា ចម្បាយំ បដិវសន្តិ, អយំ តេសំ អញ្ញតរោ វជ្ជិយមាហិតោ គហបតិ. អប្បសទ្ទកាមា ខោ បន តេ អាយស្មន្តោ អប្បសទ្ទវិនីតា អប្បសទ្ទស្ស វណ្ណវាទិនោ. អប្បេវ នាម អប្បសទ្ទំ បរិសំ វិទិត្វា ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ.

អថ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា តុណ្ហី អហេសុំ. អថ ខោ វជ្ជិយមាហិតោ គហបតិ យេន តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេហិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ វជ្ជិយមាហិតំ គហបតិំ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯតទវោចុំ – ‘‘សច្ចំ កិរ, គហបតិ, សមណោ គោតមោ សព្ពំ តបំ គរហតិ, សព្ពំ តបស្សិំ លូខាជីវិំ ឯកំសេន ឧបក្កោសតិ ឧបវទតី’’តិ? ‘‘ន ខោ, ភន្តេ, ភគវា សព្ពំ តបំ គរហតិ នបិ សព្ពំ តបស្សិំ លូខាជីវិំ ឯកំសេន ឧបក្កោសតិ ឧបវទតិ. គារយ្ហំ ខោ, ភន្តេ, ភគវា គរហតិ, បសំសិតព្ពំ បសំសតិ. គារយ្ហំ ខោ បន, ភន្តេ, ភគវា គរហន្តោ បសំសិតព្ពំ បសំសន្តោ វិភជ្ជវាទោ ភគវា. ន សោ ភគវា ឯត្ថ ឯកំសវាទោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ បរិព្ពាជកោ វជ្ជិយមាហិតំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេហិ ត្វំ, គហបតិ, យស្ស ត្វំ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណំ ភាសតិ, សមណោ គោតមោ វេនយិកោ អប្បញ្ញត្តិកោ’’តិ? ‘‘ឯត្ថបាហំ, ភន្តេ, អាយស្មន្តេ វក្ខាមិ សហធម្មេន – ‘ឥទំ កុសល’ន្តិ, ភន្តេ, ភគវតា បញ្ញត្តំ; ‘ឥទំ អកុសល’ន្តិ, ភន្តេ, ភគវតា បញ្ញត្តំ. ឥតិ កុសលាកុសលំ ភគវា បញ្ញាបយមានោ សបញ្ញត្តិកោ ភគវា; ន សោ ភគវា វេនយិកោ អប្បញ្ញត្តិកោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ តេ បរិព្ពាជកា តុណ្ហីភូតា មង្កុភូតា បត្តក្ខន្ធា អធោមុខា បជ្ឈាយន្តា អប្បដិភានា និសីទិំសុ. អថ ខោ វជ្ជិយមាហិតោ គហបតិ តេ បរិព្ពាជកេ តុណ្ហីភូតេ មង្កុភូតេ បត្តក្ខន្ធេ អធោមុខេ បជ្ឈាយន្តេ អប្បដិភានេ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វជ្ជិយមាហិតោ គហបតិ យាវតកោ អហោសិ តេហិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ.

‘‘សាធុ សាធុ, គហបតិ! ឯវំ ខោ តេ, គហបតិ, មោឃបុរិសា កាលេន កាលំ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេតព្ពា. នាហំ, គហបតិ, សព្ពំ តបំ តបិតព្ពន្តិ វទាមិ; ន ច បនាហំ, គហបតិ, សព្ពំ តបំ ន តបិតព្ពន្តិ វទាមិ; នាហំ, គហបតិ, សព្ពំ សមាទានំ សមាទិតព្ពន្តិ វទាមិ; ន បនាហំ, គហបតិ, សព្ពំ សមាទានំ ន សមាទិតព្ពន្តិ វទាមិ; នាហំ, គហបតិ, សព្ពំ បធានំ បទហិតព្ពន្តិ វទាមិ; ន បនាហំ, គហបតិ, សព្ពំ បធានំ ន បទហិតព្ពន្តិ វទាមិ; នាហំ, គហបតិ, សព្ពោ បដិនិស្សគ្គោ បដិនិស្សជ្ជិតព្ពោតិ វទាមិ. ន បនាហំ, គហបតិ, សព្ពោ បដិនិស្សគ្គោ ន បដិនិស្សជ្ជិតព្ពោតិ វទាមិ; នាហំ, គហបតិ, សព្ពា វិមុត្តិ វិមុច្ចិតព្ពាតិ វទាមិ; ន បនាហំ, គហបតិ, សព្ពា វិមុត្តិ ន វិមុច្ចិតព្ពាតិ វទាមិ.

‘‘យញ្ហិ, គហបតិ, តបំ តបតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, ឯវរូបំ តបំ ន តបិតព្ពន្តិ វទាមិ. យញ្ច ខ្វស្ស គហបតិ, តបំ តបតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, ឯវរូបំ តបំ តបិតព្ពន្តិ វទាមិ.

‘‘យញ្ហិ, គហបតិ, សមាទានំ សមាទិយតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, ឯវរូបំ សមាទានំ ន សមាទិតព្ពន្តិ វទាមិ. យញ្ច ខ្វស្ស, គហបតិ, សមាទានំ សមាទិយតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, ឯវរូបំ សមាទានំ សមាទិតព្ពន្តិ វទាមិ.

‘‘យញ្ហិ, គហបតិ, បធានំ បទហតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, ឯវរូបំ បធានំ ន បទហិតព្ពន្តិ វទាមិ. យញ្ច ខ្វស្ស, គហបតិ, បធានំ បទហតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, ឯវរូបំ បធានំ បទហិតព្ពន្តិ វទាមិ.

‘‘យញ្ហិ, គហបតិ, បដិនិស្សគ្គំ បដិនិស្សជ្ជតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, ឯវរូបោ បដិនិស្សគ្គោ ន បដិនិស្សជ្ជិតព្ពោតិ វទាមិ. យញ្ច ខ្វស្ស, គហបតិ, បដិនិស្សគ្គំ បដិនិស្សជ្ជតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, ឯវរូបោ បដិនិស្សគ្គោ បដិនិស្សជ្ជិតព្ពោតិ វទាមិ.

‘‘យញ្ហិ, គហបតិ, វិមុត្តិំ វិមុច្ចតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, ឯវរូបា វិមុត្តិ ន វិមុច្ចិតព្ពាតិ វទាមិ. យញ្ច ខ្វស្ស, គហបតិ, វិមុត្តិំ វិមុច្ចតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, ឯវរូបា វិមុត្តិ វិមុច្ចិតព្ពាតិ វទាមី’’តិ.

អថ ខោ វជ្ជិយមាហិតោ គហបតិ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ ភគវា អចិរបក្កន្តេ វជ្ជិយមាហិតេ គហបតិម្ហិ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទីឃរត្តំ អប្បរជក្ខោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, សោបិ ឯវមេវំ អញ្ញតិត្ថិយេ បរិព្ពាជកេ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហេយ្យ យថា តំ វជ្ជិយមាហិតេន គហបតិនា និគ្គហិតា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ឧត្តិយសុត្តំ

៩៥. អថ ខោ ឧត្តិយោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧត្តិយោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ? ‘‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, ឧត្តិយ, មយា – ‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ.

‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, ឧត្តិយ, អព្យាកតំ មយា – ‘អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, អន្តវា លោកោ…បេ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា … ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, ឧត្តិយ, អព្យាកតំ មយា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ.

‘‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, ឧត្តិយ, មយា – សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ វទេសិ.

‘‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ឯតម្បិ ខោ, ឧត្តិយ, អព្យាកតំ មយា អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ វទេសិ.

‘‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, អន្តវា លោកោ…បេ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ឯតម្បិ ខោ, ឧត្តិយ, អព្យាកតំ មយា – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ វទេសិ. អថ កិញ្ចរហិ ភោតា គោតមេន ព្យាកត’’ន្តិ?

‘‘អភិញ្ញាយ ខោ អហំ, ឧត្តិយ, សាវកានំ ធម្មំ ទេសេមិ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

‘‘យំ បនេតំ ភវំ គោតមោ អភិញ្ញាយ សាវកានំ ធម្មំ ទេសេសិ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, សព្ពោ វា [សព្ពោ ច (ក.)] តេន លោកោ នីយតិ [នីយិស្សតិ (សី.), និយ្យាស្សតិ (ស្យា.), និយ្យំស្សតិ (បី.)] ឧបឌ្ឍោ វា តិភាគោ វា’’តិ [តិភាគោ វាតិ បទេហិ (ក.)]? ឯវំ វុត្តេ ភគវា តុណ្ហី អហោសិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មា ហេវំ ខោ ឧត្តិយោ បរិព្ពាជកោ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ បដិលភិ – ‘សព្ពសាមុក្កំសិកំ វត មេ សមណោ គោតមោ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សំសាទេតិ, នោ វិស្សជ្ជេតិ, ន នូន វិសហតី’តិ. តទស្ស ឧត្តិយស្ស បរិព្ពាជកស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ឧត្តិយំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច – ‘‘តេនហាវុសោ ឧត្តិយ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ. ឧបមាយ មិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ ឧត្តិយ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ ទឡ្ហុទ្ធាបំ [ទឡ្ហុទ្ទាបំ (សី. បី.)] ទឡ្ហបាការតោរណំ ឯកទ្វារំ. តត្រស្ស ទោវារិកោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី អញ្ញាតានំ និវារេតា ញាតានំ បវេសេតា. សោ តស្ស នគរស្ស សមន្តា អនុបរិយាយបថំ អនុក្កមតិ. អនុបរិយាយបថំ អនុក្កមមានោ ន បស្សេយ្យ បាការសន្ធិំ វា បាការវិវរំ វា, អន្តមសោ ពិឡារនិក្ខមនមត្តម្បិ. នោ ច ខ្វស្ស ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘ឯត្តកា បាណា ឥមំ នគរំ បវិសន្តិ វា និក្ខមន្តិ វា’តិ. អថ ខ្វស្ស ឯវមេត្ថ ហោតិ – ‘យេ ខោ កេចិ ឱឡារិកា បាណា ឥមំ នគរំ បវិសន្តិ វា និក្ខមន្តិ វា, សព្ពេ តេ ឥមិនា ទ្វារេន បវិសន្តិ វា និក្ខមន្តិ វា’តិ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, អាវុសោ ឧត្តិយ, ន តថាគតស្ស ឯវំ ឧស្សុក្កំ ហោតិ – ‘សព្ពោ វា តេន លោកោ នីយតិ, ឧបឌ្ឍោ វា, តិភាគោ វា’តិ. អថ ខោ ឯវមេត្ថ តថាគតស្ស ហោតិ – ‘យេ ខោ កេចិ លោកម្ហា នីយិំសុ វា នីយន្តិ វា នីយិស្សន្តិ វា, សព្ពេ តេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ, ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា. ឯវមេតេ [ឯវមេតេន (ក.)] លោកម្ហា នីយិំសុ វា នីយន្តិ វា នីយិស្សន្តិ វា’តិ. យទេវ ខោ ត្វំ [យទេវ ខ្វេត្ថ (ក.)], អាវុសោ ឧត្តិយ, ភគវន្តំ បញ្ហំ [ឥមំ បញ្ហំ (ស្យា. ក.)] អបុច្ឆិ តទេវេតំ បញ្ហំ ភគវន្តំ អញ្ញេន បរិយាយេន អបុច្ឆិ. តស្មា តេ តំ ភគវា ន ព្យាកាសី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. កោកនុទសុត្តំ

៩៦. ‘‘ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ រាជគហេ វិហរតិ តបោទារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ យេន តបោទា តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ. តបោទាយ [តបោទេ (ក.)] គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិ គត្តានិ បុព្ពាបយមានោ. កោកនុទោបិ ខោ បរិព្ពាជកោ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ យេន តបោទា តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ.

អទ្ទសា ខោ កោកនុទោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘ក្វេត្ថ [កោ តេត្ថ (សី.), ក្វត្ថ (បី. ក.)], អាវុសោ’’តិ? ‘‘អហមាវុសោ, ភិក្ខូ’’តិ.

‘‘កតមេសំ, អាវុសោ, ភិក្ខូន’’ន្តិ? ‘‘សមណានំ, អាវុសោ, សក្យបុត្តិយាន’’ន្តិ.

‘‘បុច្ឆេយ្យាម មយំ អាយស្មន្តំ កិញ្ចិទេវ ទេសំ, សចេ អាយស្មា ឱកាសំ ករោតិ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយា’’តិ. ‘‘បុច្ឆាវុសោ, សុត្វា វេទិស្សាមា’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ, ‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិ [ឯវំទិដ្ឋិកោ (ស្យា.)] ភវ’’ន្តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឯវំទិដ្ឋិ – ‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ.

‘‘កិំ បន, ភោ, ‘អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិ ភវ’’ន្តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឯវំទិដ្ឋិ – ‘អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ, អន្តវា លោកោ…បេ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិ ភវ’’ន្តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឯវំទិដ្ឋិ – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ.

‘‘តេន ហិ ភវំ ន ជានាតិ, ន បស្សតី’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ន ជានាមិ ន បស្សាមិ. ជានាមហំ, អាវុសោ, បស្សាមី’’តិ.

‘‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ, សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិ ភវ’ន្តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឯវំទិដ្ឋិ – សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ វទេសិ.

‘‘‘កិំ បន, ភោ, អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិ ភវ’ន្តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឯវំទិដ្ឋិ – អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ វទេសិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ, អន្តវា លោកោ…បេ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ – ឯវំទិដ្ឋិ ភវន្តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឯវំទិដ្ឋិ – នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ វទេសិ.

‘‘‘តេន ហិ ភវំ ន ជានាតិ ន បស្សតី’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ន ជានាមិ ន បស្សាមិ. ជានាមហំ, អាវុសោ, បស្សាមី’តិ វទេសិ. យថា កថំ បនាវុសោ, ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?

‘‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ ខោ, អាវុសោ, ទិដ្ឋិគតមេតំ. ‘អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ ខោ, អាវុសោ, ទិដ្ឋិគតមេតំ. អន្តវា លោកោ…បេ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ ខោ, អាវុសោ, ទិដ្ឋិគតមេតំ.

‘‘យាវតា, អាវុសោ, ទិដ្ឋិ [ទិដ្ឋិគតា (សព្ពត្ថ)] យាវតា ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ទិដ្ឋិអធិដ្ឋានំ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានំ ទិដ្ឋិសមុដ្ឋានំ ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតោ [យាវតា ទិដ្ឋិដ្ឋាន អធិដ្ឋាន បរិយុដ្ឋាន សមុដ្ឋាន សមុគ្ឃាតោ (សី. បី.)], តមហំ ជានាមិ តមហំ បស្សាមិ. តមហំ ជានន្តោ តមហំ បស្សន្តោ ក្យាហំ វក្ខាមិ – ‘ន ជានាមិ ន បស្សាមី’តិ? ជានាមហំ, អាវុសោ, បស្សាមី’’តិ.

‘‘កោ នាមោ អាយស្មា, កថញ្ច បនាយស្មន្តំ សព្រហ្មចារី ជានន្តី’’តិ? ‘‘‘អានន្ទោ’តិ ខោ មេ, អាវុសោ, នាមំ. ‘អានន្ទោ’តិ ច បន មំ សព្រហ្មចារី ជានន្តី’’តិ. ‘‘មហាចរិយេន វត កិរ, ភោ, សទ្ធិំ មន្តយមានា ន ជានិម្ហ – ‘អាយស្មា អានន្ទោ’តិ. សចេ ហិ មយំ ជានេយ្យាម – ‘អយំ អាយស្មា អានន្ទោ’តិ, ឯត្តកម្បិ នោ នប្បដិភាយេយ្យ [នប្បដិភាសេយ្យាម (ក.) នប្បដិភាសេយ្យ (ពហូសុ) ម. និ. ៣.២១៦ បស្សិតព្ពំ]. ខមតុ ច មេ អាយស្មា អានន្ទោ’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អាហុនេយ្យសុត្តំ

៩៧. ‘‘ទសហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាហុនេយ្យោ ហោតិ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស.

‘‘កតមេហិ ទសហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ.

‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ. យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ ធាតា វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា.

‘‘កល្យាណមិត្តោ ហោតិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ.

‘‘សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ សម្មាទស្សនេន សមន្នាគតោ.

‘‘អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ – ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ; ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ; អាវិភាវំ, តិរោភាវំ; តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ អាកាសេ; បថវិយាបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ, សេយ្យថាបិ ឧទកេ; ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ បថវិយំ; អាកាសេបិ បល្លង្កេន កមតិ, សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ; ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរាមសតិ [បរិមសតិ (សី.)] បរិមជ្ជតិ, យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេតិ.

‘‘ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ឧភោ សទ្ទេ សុណាតិ ទិព្ពេ ច មានុសេ ច យេ ទូរេ សន្តិកេ ច.

‘‘បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតិ. សរាគំ វា ចិត្តំ ‘សរាគំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ; វីតរាគំ វា ចិត្តំ ‘វីតរាគំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ; សទោសំ វា ចិត្តំ… វីតទោសំ វា ចិត្តំ… សមោហំ វា ចិត្តំ… វីតមោហំ វា ចិត្តំ… សំខិត្តំ វា ចិត្តំ… វិក្ខិត្តំ វា ចិត្តំ… មហគ្គតំ វា ចិត្តំ… អមហគ្គតំ វា ចិត្តំ… សឧត្តរំ វា ចិត្តំ… អនុត្តរំ វា ចិត្តំ… សមាហិតំ វា ចិត្តំ… អសមាហិតំ វា ចិត្តំ… វិមុត្តំ វា ចិត្តំ… អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ ‘អវិមុត្តំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ.

‘‘អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ តិស្សោបិ ជាតិយោ ចតស្សោបិ ជាតិយោ បញ្ចបិ ជាតិយោ ទសបិ ជាតិយោ វីសម្បិ ជាតិយោ តិំសម្បិ ជាតិយោ ចត្តាលីសម្បិ ជាតិយោ បញ្ញាសម្បិ ជាតិយោ ជាតិសតម្បិ ជាតិសហស្សម្បិ ជាតិសតសហស្សម្បិ អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ – ‘អមុត្រាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខបដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិំ; តត្រាបាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខបដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោតិ, ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ.

‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ – ‘ឥមេ វត ខោ ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបន្នា; ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា’តិ. ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ.

‘‘អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាហុនេយ្យោ ហោតិ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ. សត្តមំ.

៨. ថេរសុត្តំ

៩៨. ‘‘ទសហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ថេរោ ភិក្ខុ យស្សំ យស្សំ ទិសាយំ វិហរតិ, ផាសុយេវ វិហរតិ. កតមេហិ ទសហិ? ថេរោ ហោតិ រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតោ, សីលវា ហោតិ …បេ… សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ, ពហុស្សុតោ ហោតិ…បេ… ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធោ, ឧភយានិ ខោ បនស្ស បាតិមោក្ខានិ វិត្ថារេន ស្វាគតានិ ហោន្តិ សុវិភត្តានិ សុប្បវត្តីនិ សុវិនិច្ឆិតានិ សុត្តសោ អនុព្យញ្ជនសោ, អធិករណសមុប្បាទវូបសមកុសលោ ហោតិ, ធម្មកាមោ ហោតិ បិយសមុទាហារោ អភិធម្មេ អភិវិនយេ ឧឡារបាមោជ្ជោ, សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន, បាសាទិកោ ហោតិ អភិក្កន្តបដិក្កន្តេ [អភិក្កន្តបដិក្កន្តោ (ក.)] សុសំវុតោ អន្តរឃរេ និសជ្ជាយ, ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី, អាសវានញ្ច ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ថេរោ ភិក្ខុ យស្សំ យស្សំ ទិសាយំ វិហរតិ, ផាសុយេវ វិហរតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ឧបាលិសុត្តំ

៩៩. អថ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវិតុ’’ន្តិ.

‘‘ទុរភិសម្ភវានិ ហិ ខោ [ទុរភិសម្ភវានិ ខោ (សី. បី.)], ឧបាលិ, អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ. ទុក្ករំ បវិវេកំ ទុរភិរមំ. ឯកត្តេ ហរន្តិ មញ្ញេ មនោ វនានិ សមាធិំ អលភមានស្ស ភិក្ខុនោ. យោ ខោ, ឧបាលិ, ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ សមាធិំ អលភមានោ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវិស្សាមី’តិ, តស្សេតំ បាដិកង្ខំ – ‘សំសីទិស្សតិ វា ឧប្លវិស្សតិ វា’តិ [ឧប្បិលវិស្សតិ វា (សី. ស្យា. បី.)].

‘‘សេយ្យថាបិ, ឧបាលិ, មហាឧទករហទោ. អថ អាគច្ឆេយ្យ ហត្ថិនាគោ សត្តរតនោ វា អឌ្ឍដ្ឋរតនោ [អដ្ឋរតនោ (សី. បី.)] វា. តស្ស ឯវមស្ស – ‘យំនូនាហំ ឥមំ ឧទករហទំ ឱគាហេត្វា កណ្ណសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡេយ្យំ បិដ្ឋិសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡេយ្យំ. កណ្ណសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡិត្វា បិដ្ឋិសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡិត្វា ន្ហត្វា [នហាត្វា (សី. បី.), ន្ហាត្វា (ស្យា.)] ច បិវិត្វា ច បច្ចុត្តរិត្វា យេន កាមំ បក្កមេយ្យ’ន្តិ. សោ តំ ឧទករហទំ ឱគាហេត្វា កណ្ណសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡេយ្យ បិដ្ឋិសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡេយ្យ; កណ្ណសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡិត្វា បិដ្ឋិសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡិត្វា ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បច្ចុត្តរិត្វា យេន កាមំ បក្កមេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? មហា, ឧបាលិ [មហា ហុបាលិ (សី. បី.)], អត្តភាវោ គម្ភីរេ គាធំ វិន្ទតិ.

‘‘អថ អាគច្ឆេយ្យ សសោ វា ពិឡារោ វា. តស្ស ឯវមស្ស – ‘កោ ចាហំ, កោ ច ហត្ថិនាគោ! យំនូនាហំ ឥមំ ឧទករហទំ ឱគាហេត្វា កណ្ណសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡេយ្យំ បិដ្ឋិសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡេយ្យំ; កណ្ណសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡិត្វា បិដ្ឋិសំធោវិកម្បិ ខិឌ្ឌំ កីឡិត្វា ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បច្ចុត្តរិត្វា យេន កាមំ បក្កមេយ្យ’ន្តិ. សោ តំ ឧទករហទំ សហសា អប្បដិសង្ខា បក្ខន្ទេយ្យ. តស្សេតំ បាដិកង្ខំ – ‘សំសីទិស្សតិ វា ឧប្លវិស្សតិ វា’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? បរិត្តោ, ឧបាលិ, អត្តភាវោ គម្ភីរេ គាធំ ន វិន្ទតិ. ឯវមេវំ ខោ, ឧបាលិ, យោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ សមាធិំ អលភមានោ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវិស្សាមី’តិ, តស្សេតំ បាដិកង្ខំ – ‘សំសីទិស្សតិ វា ឧប្លវិស្សតិ វា’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ឧបាលិ, ទហរោ កុមារោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ សកេន មុត្តករីសេន កីឡតិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, នន្វាយំ កេវលា បរិបូរា ពាលខិឌ្ឌា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ស ខោ សោ, ឧបាលិ, កុមារោ អបរេន សមយេន វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ យានិ កានិចិ កុមារកានំ កីឡាបនកានិ ភវន្តិ, សេយ្យថិទំ – វង្កកំ [វង្កំ (សី. បី.)] ឃដិកំ មោក្ខចិកំ ចិង្គុលកំ [បិង្គុលិកំ (ស្យា.), ចិង្កុលកំ (ក.)] បត្តាឡ្ហកំ រថកំ ធនុកំ, តេហិ កីឡតិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, នន្វាយំ ខិឌ្ឌា បុរិមាយ ខិឌ្ឌាយ អភិក្កន្តតរា ច បណីតតរា ចា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ស ខោ សោ, ឧបាលិ, កុមារោ អបរេន សមយេន វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គិភូតោ បរិចារេតិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេហិ រូបេហិ ឥដ្ឋេហិ កន្តេហិ មនាបេហិ បិយរូបេហិ កាមូបសំហិតេហិ រជនីយេហិ, សោតវិញ្ញេយ្យេហិ សទ្ទេហិ… ឃានវិញ្ញេយ្យេហិ គន្ធេហិ… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យេហិ រសេហិ… កាយវិញ្ញេយ្យេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ ឥដ្ឋេហិ កន្តេហិ មនាបេហិ បិយរូបេហិ កាមូបសំហិតេហិ រជនីយេហិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, នន្វាយំ ខិឌ្ឌា បុរិមាហិ ខិឌ្ឌាហិ អភិក្កន្តតរា ច បណីតតរា ចា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

[ទី. និ. ១.១៩០; ម. និ. ២.២៣៣] ‘‘ឥធ ខោ បន វោ [វោតិ និបាតមត្តំ (អដ្ឋ.)], ឧបាលិ, តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ.

‘‘តំ ធម្មំ សុណាតិ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អញ្ញតរស្មិំ វា កុលេ បច្ចាជាតោ. សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ. សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា. នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ.

‘‘សោ អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ.

‘‘សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ.

‘‘អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី; អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរតិ.

‘‘អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារី ហោតិ អារាចារី វិរតោ មេថុនា គាមធម្មា.

‘‘មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស.

‘‘បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ឥតោ សុត្វា ន អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ន ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា សហិតានំ វា អនុប្បទាតា, សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី; សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ. យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី, និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ.

‘‘សោ ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតិ. ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តូបរតោ, វិរតោ វិកាលភោជនា. នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ ហោតិ, មាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ, ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ ហោតិ, ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អាមកមំសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ឥត្ថិកុមារិកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អជេឡកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, កុក្កុដសូករបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ហត្ថិគវស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ទូតេយ្យបហិណគមនានុយោគា បដិវិរតោ ហោតិ, កយវិក្កយា បដិវិរតោ ហោតិ, តុលាកូដកំសកូដមានកូដា បដិវិរតោ ហោតិ, ឧក្កោដនវញ្ចននិកតិសាចិយោគា បដិវិរតោ ហោតិ, ឆេទនវធពន្ធនវិបរាមោសអាលោបសហសាការា បដិវិរតោ ហោតិ.

‘‘សោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន. យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ, សេយ្យថាបិ នាម បក្ខី សកុណោ យេន យេនេវ ឌេតិ សបត្តភារោវ ឌេតិ. ឯវមេវំ ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន. យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ. សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អនវជ្ជសុខំ បដិសំវេទេតិ.

‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ; រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ; រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោ ឥមិនា អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អព្យាសេកសុខំ បដិសំវេទេតិ.

‘‘សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ.

‘‘សោ ឥមិនា ច អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ, ឥមិនា ច អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ, ឥមិនា ច អរិយេន សតិសម្បជញ្ញេ សមន្នាគតោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ. សោ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា.

‘‘សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ថិនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ.

‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ, វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, ‘នន្វាយំ វិហារោ បុរិមេហិ វិហារេហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឥមម្បិ ខោ, ឧបាលិ, មម សាវកា អត្តនិ ធម្មំ សម្បស្សមានា អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវន្តិ, នោ ច ខោ តាវ អនុប្បត្តសទត្ថា វិហរន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, ‘នន្វាយំ វិហារោ បុរិមេហិ វិហារេហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា…បេ… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, ‘នន្វាយំ វិហារោ បុរិមេហិ វិហារេហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ…បេ….

បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, ‘នន្វាយំ វិហារោ បុរិមេហិ វិហារេហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ….

‘‘សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ….

‘‘សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘សន្តមេតំ បណីតមេត’ន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, ‘នន្វាយំ វិហារោ បុរិមេហិ វិហារេហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ឧបាលិ, ‘នន្វាយំ វិហារោ បុរិមេហិ វិហារេហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឥមម្បិ ខោ, ឧបាលិ, មម សាវកា អត្តនិ ធម្មំ សម្បស្សមានា អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវន្តិ, អនុប្បត្តសទត្ថា ច វិហរន្តិ. ឥង្ឃ ត្វំ, ឧបាលិ, សង្ឃេ វិហរាហិ. សង្ឃេ តេ វិហរតោ ផាសុ ភវិស្សតី’’តិ. នវមំ.

១០. អភព្ពសុត្តំ

១០០. ‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មេ អប្បហាយ អភព្ពោ អរហត្តំ សច្ឆិកាតុំ. កតមេ ទស? រាគំ, ទោសំ, មោហំ, កោធំ, ឧបនាហំ, មក្ខំ, បឡាសំ, ឥស្សំ, មច្ឆរិយំ, មានំ – ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ, ទស ធម្មេ អប្បហាយ អភព្ពោ អរហត្តំ សច្ឆិកាតុំ.

‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មេ បហាយ ភព្ពោ អរហត្តំ សច្ឆិកាតុំ. កតមេ ទស? រាគំ, ទោសំ, មោហំ, កោធំ, ឧបនាហំ, មក្ខំ, បឡាសំ, ឥស្សំ, មច្ឆរិយំ, មានំ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទស ធម្មេ បហាយ ភព្ពោ អរហត្តំ សច្ឆិកាតុ’’ន្តិ. ទសមំ.