៥. អក្កោសវគ្គោ

១. វិវាទសុត្តំ

៤១. អថ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន សង្ឃេ ភណ្ឌនកលហវិគ្គហវិវាទា ឧប្បជ្ជន្តិ, ភិក្ខូ ច ន ផាសុ [ផាសុំ (?)] វិហរន្តី’’តិ? ‘‘ឥធុបាលិ, ភិក្ខូ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តិ, អវិនយំ វិនយោតិ ទីបេន្តិ, វិនយំ អវិនយោតិ ទីបេន្តិ, អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ. អយំ ខោ, ឧបាលិ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេន សង្ឃេ ភណ្ឌនកលហវិគ្គហវិវាទា ឧប្បជ្ជន្តិ, ភិក្ខូ ច ន ផាសុ វិហរន្តី’’តិ. បឋមំ.

២. បឋមវិវាទមូលសុត្តំ

៤២. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, វិវាទមូលានី’’តិ? ‘‘ទស ខោ, ឧបាលិ, វិវាទមូលានិ. កតមានិ ទស? ឥធុបាលិ, ភិក្ខូ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តិ, អវិនយំ វិនយោតិ ទីបេន្តិ, វិនយំ អវិនយោតិ ទីបេន្តិ, អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ. ឥមានិ ខោ, ឧបាលិ, ទស វិវាទមូលានី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ទុតិយវិវាទមូលសុត្តំ

៤៣. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, វិវាទមូលានី’’តិ? ‘‘ទស ខោ, ឧបាលិ, វិវាទមូលានិ. កតមានិ ទស? ឥធុបាលិ, ភិក្ខូ អនាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, លហុកំ អាបត្តិំ គរុកាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, គរុកំ អាបត្តិំ លហុកាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, សាវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, សប្បដិកម្មំ អាបត្តិំ អប្បដិកម្មាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អប្បដិកម្មំ អាបត្តិំ សប្បដិកម្មាបត្តីតិ ទីបេន្តិ. ឥមានិ ខោ, ឧបាលិ, ទស វិវាទមូលានី’’តិ. តតិយំ.

៤. កុសិនារសុត្តំ

៤៤. ឯកំ សមយំ ភគវា កុសិនារាយំ វិហរតិ ពលិហរណេ វនសណ្ឌេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

[ចូឡវ. ៣៩៩; បរិ. ៤៣៦] ‘‘ចោទកេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា បរំ ចោទេតុកាមេន បញ្ច ធម្មេ អជ្ឈត្តំ បច្ចវេក្ខិត្វា បញ្ច ធម្មេ អជ្ឈត្តំ ឧបដ្ឋាបេត្វា បរោ ចោទេតព្ពោ. កតមេ បញ្ច ធម្មា អជ្ឈត្តំ បច្ចវេក្ខិតព្ពា? ចោទកេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា បរំ ចោទេតុកាមេន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ នុ ខោម្ហិ, បរិសុទ្ធេនម្ហិ កាយសមាចារេន សមន្នាគតោ អច្ឆិទ្ទេន អប្បដិមំសេន. សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ’តិ? នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ ហោតិ បរិសុទ្ធេន កាយសមាចារេន សមន្នាគតោ អច្ឆិទ្ទេន អប្បដិមំសេន, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘ឥង្ឃ តាវ អាយស្មា កាយិកំ សិក្ខស្សូ’តិ, ឥតិស្ស ភវន្តិ វត្តារោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ចោទកេន ភិក្ខុនា បរំ ចោទេតុកាមេន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘បរិសុទ្ធវចីសមាចារោ នុ ខោម្ហិ, បរិសុទ្ធេនម្ហិ វចីសមាចារេន សមន្នាគតោ អច្ឆិទ្ទេន អប្បដិមំសេន. សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ’តិ? នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិសុទ្ធវចីសមាចារោ ហោតិ បរិសុទ្ធេន វចីសមាចារេន សមន្នាគតោ អច្ឆិទ្ទេន អប្បដិមំសេន, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘ឥង្ឃ តាវ អាយស្មា វាចសិកំ សិក្ខស្សូ’តិ, ឥតិស្ស ភវន្តិ វត្តារោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ចោទកេន ភិក្ខុនា បរំ ចោទេតុកាមេន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘មេត្តំ នុ ខោ មេ ចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋិតំ សព្រហ្មចារីសុ អនាឃាតំ. សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ’តិ? នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ ចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អនាឃាតំ, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘ឥង្ឃ តាវ អាយស្មា សព្រហ្មចារីសុ មេត្តំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេហី’តិ, ឥតិស្ស ភវន្តិ វត្តារោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ចោទកេន ភិក្ខុនា បរំ ចោទេតុកាមេន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘ពហុស្សុតោ នុ ខោម្ហិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ, យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបា មេ ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ ធាតា វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ’តិ? នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ, យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ ធាតា វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘ឥង្ឃ តាវ អាយស្មា អាគមំ បរិយាបុណស្សូ’តិ, ឥតិស្ស ភវន្តិ វត្តារោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ចោទកេន ភិក្ខុនា បរំ ចោទេតុកាមេន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘ឧភយានិ ខោ បន មេ បាតិមោក្ខានិ វិត្ថារេន ស្វាគតានិ ហោន្តិ សុវិភត្តានិ សុប្បវត្តីនិ សុវិនិច្ឆិតានិ សុត្តសោ អនុព្យញ្ជនសោ. សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ’តិ? នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ឧភយានិ បាតិមោក្ខានិ វិត្ថារេន ស្វាគតានិ ហោន្តិ សុវិភត្តានិ សុប្បវត្តីនិ សុវិនិច្ឆិតានិ សុត្តសោ អនុព្យញ្ជនសោ, ‘ឥទំ បនាយស្មា, កត្ថ វុត្តំ ភគវតា’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ ន សម្បាយិស្សតិ. តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘ឥង្ឃ តាវ អាយស្មា វិនយំ សិក្ខស្សូ’តិ, ឥតិស្ស ភវន្តិ វត្តារោ. ឥមេ បញ្ច ធម្មា អជ្ឈត្តំ បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

‘‘កតមេ បញ្ច ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា? ‘កាលេន វក្ខាមិ, នោ អកាលេន; ភូតេន វក្ខាមិ, នោ អភូតេន; សណ្ហេន វក្ខាមិ, នោ ផរុសេន; អត្ថសំហិតេន វក្ខាមិ, នោ អនត្ថសំហិតេន; មេត្តចិត្តោ វក្ខាមិ, នោ ទោសន្តរោ’តិ – ឥមេ បញ្ច ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា. ចោទកេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា បរំ ចោទេតុកាមេន ឥមេ បញ្ច ធម្មេ អជ្ឈត្តំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឥមេ បញ្ច ធម្មេ អជ្ឈត្តំ ឧបដ្ឋាបេត្វា បរោ ចោទេតព្ពោ’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. រាជន្តេបុរប្បវេសនសុត្តំ

៤៥. [បាចិ. ៤៩៧] ‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, អាទីនវា រាជន្តេបុរប្បវេសនេ. កតមេ ទស? ឥធ, ភិក្ខវេ, រាជា មហេសិយា សទ្ធិំ និសិន្នោ ហោតិ. តត្រ ភិក្ខុ បវិសតិ. មហេសី វា ភិក្ខុំ ទិស្វា សិតំ បាតុករោតិ, ភិក្ខុ វា មហេសិំ ទិស្វា សិតំ បាតុករោតិ. តត្ថ រញ្ញោ ឯវំ ហោតិ – ‘អទ្ធា ឥមេសំ កតំ វា ករិស្សន្តិ វា’តិ! អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ អញ្ញតរំ ឥត្ថិំ គន្ត្វា ន សរតិ – ‘សា តេន គព្ភំ គណ្ហាតិ’. តត្ថ រញ្ញោ ឯវំ ហោតិ – ‘ន ខោ ឥធ អញ្ញោ កោចិ បវិសតិ, អញ្ញត្រ បព្ពជិតេន. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ អន្តេបុរេ អញ្ញតរំ រតនំ នស្សតិ. តត្ថ រញ្ញោ ឯវំ ហោតិ – ‘ន ខោ ឥធ អញ្ញោ កោចិ បវិសតិ, អញ្ញត្រ បព្ពជិតេន. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ អន្តេបុរេ អព្ភន្តរា គុយ្ហមន្តា ពហិទ្ធា សម្ភេទំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ រញ្ញោ ឯវំ ហោតិ – ‘ន ខោ ឥធ អញ្ញោ កោចិ បវិសតិ, អញ្ញត្រ បព្ពជិតេន. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ អន្តេបុរេ បិតា វា បុត្តំ បត្ថេតិ បុត្តោ វា បិតរំ បត្ថេតិ. តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘ន ខោ ឥធ អញ្ញោ កោចិ បវិសតិ, អញ្ញត្រ បព្ពជិតេន. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា នីចដ្ឋានិយំ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេតិ. យេសំ តំ អមនាបំ តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘រាជា ខោ បព្ពជិតេន សំសដ្ឋោ. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឆដ្ឋោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា ឧច្ចដ្ឋានិយំ នីចេ ឋានេ ឋបេតិ. យេសំ តំ អមនាបំ តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘រាជា ខោ បព្ពជិតេន សំសដ្ឋោ. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, សត្តមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា អកាលេ សេនំ ឧយ្យោជេតិ. យេសំ តំ អមនាបំ តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘រាជា ខោ បព្ពជិតេន សំសដ្ឋោ. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា កាលេ សេនំ ឧយ្យោជេត្វា អន្តរាមគ្គតោ និវត្តាបេតិ. យេសំ តំ អមនាបំ តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘រាជា ខោ បព្ពជិតេន សំសដ្ឋោ. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, នវមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ អន្តេបុរំ ហត្ថិសម្មទ្ទំ អស្សសម្មទ្ទំ រថសម្មទ្ទំ រជនីយានិ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពានិ, យានិ ន បព្ពជិតស្ស សារុប្បានិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទសមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទស អាទីនវា រាជន្តេបុរប្បវេសនេ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. សក្កសុត្តំ

៤៦. ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ. អថ ខោ សម្ពហុលា សក្កា ឧបាសកា តទហុបោសថេ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ សក្កេ ឧបាសកេ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘អបិ នុ តុម្ហេ, សក្កា, អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសថា’’តិ? ‘‘អប្បេកទា មយំ, ភន្តេ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសាម, អប្បេកទា ន ឧបវសាមា’’តិ. ‘‘តេសំ វោ, សក្កា, អលាភា តេសំ ទុល្លទ្ធំ, យេ តុម្ហេ ឯវំ សោកសភយេ ជីវិតេ មរណសភយេ ជីវិតេ អប្បេកទា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសថ, អប្បេកទា ន ឧបវសថ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, សក្កា, ឥធ បុរិសោ យេន កេនចិ កម្មដ្ឋានេន អនាបជ្ជ អកុសលំ ទិវសំ អឌ្ឍកហាបណំ និព្ពិសេយ្យ. ទក្ខោ បុរិសោ ឧដ្ឋានសម្បន្នោតិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, សក្កា, ឥធ បុរិសោ យេន កេនចិ កម្មដ្ឋានេន អនាបជ្ជ អកុសលំ ទិវសំ កហាបណំ និព្ពិសេយ្យ. ទក្ខោ បុរិសោ ឧដ្ឋានសម្បន្នោតិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ, មញ្ញថ, សក្កា, ឥធ បុរិសោ យេន កេនចិ កម្មដ្ឋានេន អនាបជ្ជ អកុសលំ ទិវសំ ទ្វេ កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ … តយោ កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… ចត្តារោ កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… បញ្ច កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… ឆ កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… សត្ត កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… អដ្ឋ កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… នវ កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… ទស កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… វីស កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… តិំស កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… ចត្តារីសំ កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… បញ្ញាសំ កហាបណេ និព្ពិសេយ្យ… កហាបណសតំ និព្ពិសេយ្យ. ទក្ខោ បុរិសោ ឧដ្ឋានសម្បន្នោតិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, សក្កា, អបិ នុ សោ បុរិសោ ទិវសេ ទិវសេ កហាបណសតំ កហាបណសហស្សំ និព្ពិសមានោ លទ្ធំ លទ្ធំ និក្ខិបន្តោ វស្សសតាយុកោ វស្សសតជីវី មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, សក្កា, អបិ នុ សោ បុរិសោ ភោគហេតុ ភោគនិទានំ ភោគាធិករណំ ឯកំ វា រត្តិំ ឯកំ វា ទិវសំ ឧបឌ្ឍំ វា រត្តិំ ឧបឌ្ឍំ វា ទិវសំ ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី វិហរេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘កាមា ហិ, ភន្តេ, អនិច្ចា តុច្ឆា មុសា មោសធម្មា’’តិ.

‘‘ឥធ បន វោ, សក្កា, មម សាវកោ ទស វស្សានិ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ យថា មយានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានោ សតម្បិ វស្សានិ សតម្បិ វស្សសតានិ សតម្បិ វស្សសហស្សានិ ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី វិហរេយ្យ. សោ ច ខ្វស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា អបណ្ណកំ វា សោតាបន្នោ. តិដ្ឋន្តុ, សក្កា, ទស វស្សានិ.

ឥធ មម សាវកោ នវ វស្សានិ… អដ្ឋ វស្សានិ… សត្ត វស្សានិ… ឆ វស្សានិ… បញ្ច វស្សានិ ចត្តារិ វស្សានិ… តីណិ វស្សានិ… ទ្វេ វស្សានិ… ឯកំ វស្សំ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ យថា មយានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានោ សតម្បិ វស្សានិ សតម្បិ វស្សសតានិ សតម្បិ វស្សសហស្សានិ ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី វិហរេយ្យ, សោ ច ខ្វស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា អបណ្ណកំ វា សោតាបន្នោ. តិដ្ឋតុ, សក្កា, ឯកំ វស្សំ.

ឥធ មម សាវកោ ទស មាសេ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ យថា មយានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានោ សតម្បិ វស្សានិ សតម្បិ វស្សសតានិ សតម្បិ វស្សសហស្សានិ ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី វិហរេយ្យ, សោ ច ខ្វស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា អបណ្ណកំ វា សោតាបន្នោ. តិដ្ឋន្តុ, សក្កា, ទស មាសា.

ឥធ មម សាវកោ នវ មាសេ… អដ្ឋ មាសេ… សត្ត មាសេ… ឆ មាសេ… បញ្ច មាសេ… ចត្តារោ មាសេ… តយោ មាសេ… ទ្វេ មាសេ… ឯកំ មាសំ… អឌ្ឍមាសំ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ យថា មយានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានោ សតម្បិ វស្សានិ សតម្បិ វស្សសតានិ សតម្បិ វស្សសហស្សានិ ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី វិហរេយ្យ, សោ ច ខ្វស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា អបណ្ណកំ វា សោតាបន្នោ. តិដ្ឋតុ, សក្កា, អឌ្ឍមាសោ.

ឥធ មម សាវកោ ទស រត្តិន្ទិវេ [រត្តិទិវេ (ក.)] អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ យថា មយានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានោ សតម្បិ វស្សានិ សតម្បិ វស្សសតានិ សតម្បិ វស្សសហស្សានិ ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី វិហរេយ្យ, សោ ច ខ្វស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា អបណ្ណកំ វា សោតាបន្នោ. តិដ្ឋន្តុ, សក្កា, ទស រត្តិន្ទិវា.

ឥធ មម សាវកោ នវ រត្តិន្ទិវេ… អដ្ឋ រត្តិន្ទិវេ… សត្ត រត្តិន្ទិវេ… ឆ រត្តិន្ទិវេ… បញ្ច រត្តិន្ទិវេ… ចត្តារោ រត្តិន្ទិវេ… តយោ រត្តិន្ទិវេ… ទ្វេ រត្តិន្ទិវេ… ឯកំ រត្តិន្ទិវំ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ យថា មយានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានោ សតម្បិ វស្សានិ សតម្បិ វស្សសតានិ សតម្បិ វស្សសហស្សានិ ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី វិហរេយ្យ, សោ ច ខ្វស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា អបណ្ណកំ វា សោតាបន្នោ. តេសំ វោ, សក្កា, អលាភា តេសំ ទុល្លទ្ធំ, យេ តុម្ហេ ឯវំ សោកសភយេ ជីវិតេ មរណសភយេ ជីវិតេ អប្បេកទា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសថ, អប្បេកទា ន ឧបវសថា’’តិ. ‘‘ឯតេ មយំ, ភន្តេ, អជ្ជតគ្គេ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិស្សាមា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. មហាលិសុត្តំ

៤៧. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ មហាលិ លិច្ឆវិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មហាលិ លិច្ឆវិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ ហេតុ, កោ បច្ចយោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា’’តិ? ‘‘លោភោ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, លោភោ បច្ចយោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. ទោសោ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, ទោសោ បច្ចយោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. មោហោ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, មោហោ បច្ចយោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. អយោនិសោ មនសិការោ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អយោនិសោ មនសិការោ បច្ចយោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. មិច្ឆាបណិហិតំ ខោ, មហាលិ, ចិត្តំ ហេតុ, មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តំ បច្ចយោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយាតិ. អយំ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា’’តិ.

‘‘កោ បន, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ កល្យាណស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ កល្យាណស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា’’តិ? ‘‘អលោភោ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អលោភោ បច្ចយោ កល្យាណស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ កល្យាណស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. អទោសោ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អទោសោ បច្ចយោ កល្យាណស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ កល្យាណស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. អមោហោ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អមោហោ បច្ចយោ កល្យាណស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ កល្យាណស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. យោនិសោ មនសិការោ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, យោនិសោ មនសិការោ បច្ចយោ កល្យាណស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ កល្យាណស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. សម្មាបណិហិតំ ខោ, មហាលិ, ចិត្តំ ហេតុ, សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ បច្ចយោ កល្យាណស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ កល្យាណស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. អយំ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ កល្យាណស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ កល្យាណស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា. ឥមេ ច, មហាលិ, ទស ធម្មា លោកេ ន សំវិជ្ជេយ្យុំ, នយិធ បញ្ញាយេថ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាតិ វា ធម្មចរិយាសមចរិយាតិ វា. យស្មា ច ខោ, មហាលិ, ឥមេ ទស ធម្មា លោកេ សំវិជ្ជន្តិ, តស្មា បញ្ញាយតិ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាតិ វា ធម្មចរិយាសមចរិយាតិ វា’’តិ. សត្តមំ.

៨. បព្ពជិតអភិណ្ហសុត្តំ

៤៨. ‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពា. កតមេ ទស? ‘វេវណ្ណិយម្ហិ អជ្ឈុបគតោ’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘បរបដិពទ្ធា មេ ជីវិកា’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘អញ្ញោ មេ អាកប្បោ ករណីយោ’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘កច្ចិ នុ ខោ មេ អត្តា សីលតោ ន ឧបវទតី’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘កច្ចិ នុ ខោ មំ អនុវិច្ច វិញ្ញូ សព្រហ្មចារី សីលតោ ន ឧបវទន្តី’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘សព្ពេហិ មេ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘កម្មស្សកោម្ហិ កម្មទាយាទោ កម្មយោនិ កម្មពន្ធុ កម្មបដិសរណោ, យំ កម្មំ ករិស្សាមិ កល្យាណំ វា បាបកំ វា តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សាមី’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘កថំភូតស្ស មេ រត្តិន្ទិវា វីតិវត្តន្តី’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘កច្ចិ នុ ខោ អហំ សុញ្ញាគារេ អភិរមាមី’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ; ‘អត្ថិ នុ ខោ មេ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មោ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ, យេនាហំ [យោហំ (សី. បី. ក.), សោហំ (ស្យា.)] បច្ឆិមេ កាលេ សព្រហ្មចារីហិ បុដ្ឋោ ន មង្កុ ភវិស្សាមី’តិ បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទស ធម្មា បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. សរីរដ្ឋធម្មសុត្តំ

៤៩. ‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សរីរដ្ឋា. កតមេ ទស? សីតំ, ឧណ្ហំ, ជិឃច្ឆា, បិបាសា, ឧច្ចារោ, បស្សាវោ, កាយសំវរោ, វចីសំវរោ, អាជីវសំវរោ, បោនោភវិកោ [បោនោព្ភវិកោ (ក.)] ភវសង្ខារោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទស ធម្មា សរីរដ្ឋា’’តិ. នវមំ.

១០. ភណ្ឌនសុត្តំ

៥០. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និសិន្នា សន្និបតិតា ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ.

អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន ឧបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា សន្និបតិតា, កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ?

‘‘ឥធ មយំ, ភន្តេ, បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និសិន្នា សន្និបតិតា ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរាមា’’តិ. ‘‘ន ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ បតិរូបំ កុលបុត្តានំ សទ្ធាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតានំ, យំ តុម្ហេ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរេយ្យាថ.

‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សារណីយា បិយករណា គរុករណា [បិយករាណា គរុករាណា (?)] សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ ទស? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ…បេ… សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ, យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ ធាតា វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតិ…បេ… ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុវចោ ហោតិ សោវចស្សករណេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ខមោ បទក្ខិណគ្គាហី អនុសាសនិំ. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុវចោ ហោតិ សោវចស្សករណេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ខមោ បទក្ខិណគ្គាហី អនុសាសនិំ, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យានិ តានិ សព្រហ្មចារីនំ ឧច្ចាវចានិ កិំករណីយានិ – តត្ថ ទក្ខោ ហោតិ អនលសោ, តត្រូបាយាយ វីមំសាយ សមន្នាគតោ អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុំ. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យានិ តានិ សព្រហ្មចារីនំ ឧច្ចាវចានិ កិំករណីយានិ – តត្ថ ទក្ខោ ហោតិ អនលសោ តត្រូបាយាយ វីមំសាយ សមន្នាគតោ អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុំ, អយម្បិ ធម្មោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មកាមោ ហោតិ បិយសមុទាហារោ, អភិធម្មេ អភិវិនយេ ឧឡារបាមោជ្ជោ. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មកាមោ ហោតិ បិយសមុទាហារោ, អភិធម្មេ អភិវិនយេ ឧឡារបាមោជ្ជោ, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ…បេ… សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិមា ហោតិ, បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតោ, ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិមា ហោតិ, បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតោ, ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ…បេ… សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. យម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ…បេ… សំវត្តតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទស ធម្មា សារណីយា បិយករណា គរុករណា សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ទសមំ.

អក្កោសវគ្គោ បញ្ចមោ.