੩. ਤਿਕਨਿਪਾਤੋ

੧. ਪਠਮਵਗ੍ਗੋ

੧. ਮੂਲਸੁਤ੍ਤਂ

੫੦. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਅਕੁਸਲਮੂਲਾਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਲੋਭੋ ਅਕੁਸਲਮੂਲਂ, ਦੋਸੋ ਅਕੁਸਲਮੂਲਂ, ਮੋਹੋ ਅਕੁਸਲਮੂਲਂ – ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਣਿ ਅਕੁਸਲਮੂਲਾਨੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਲੋਭੋ ਦੋਸੋ ਚ ਮੋਹੋ ਚ, ਪੁਰਿਸਂ ਪਾਪਚੇਤਸਂ;

ਹਿਂਸਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਾ, ਤਚਸਾਰਂਵ ਸਮ੍ਫਲ’’ਨ੍ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਪਠਮਂ.

੨. ਧਾਤੁਸੁਤ੍ਤਂ

੫੧. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਇਮਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਾਤੁਯੋ. ਕਤਮਾ ਤਿਸ੍ਸੋ? ਰੂਪਧਾਤੁ, ਅਰੂਪਧਾਤੁ, ਨਿਰੋਧਧਾਤੁ – ਇਮਾ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤਿਸ੍ਸੋ ਧਾਤੁਯੋ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਰੂਪਧਾਤੁਂ [ਰੂਪਧਾਤੁ (ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ)] ਪਰਿਞ੍ਞਾਯ, ਅਰੂਪੇਸੁ ਅਸਣ੍ਠਿਤਾ;

ਨਿਰੋਧੇ ਯੇ ਵਿਮੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਜਨਾ ਮਚ੍ਚੁਹਾਯਿਨੋ.

‘‘ਕਾਯੇਨ ਅਮਤਂ ਧਾਤੁਂ, ਫੁਸਯਿਤ੍ਵਾ [ਫੁਸ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾ (ਸ੍ਯਾ.), ਫਸ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾ (ਪੀ.)] ਨਿਰੂਪਧਿਂ;

ਉਪਧਿਪ੍ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਗ੍ਗਂ, ਸਚ੍ਛਿਕਤ੍ਵਾ ਅਨਾਸਵੋ;

ਦੇਸੇਤਿ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ, ਅਸੋਕਂ ਵਿਰਜਂ ਪਦ’’ਨ੍ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਦੁਤਿਯਂ.

੩. ਪਠਮਵੇਦਨਾਸੁਤ੍ਤਂ

੫੨. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਇਮਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਵੇਦਨਾ. ਕਤਮਾ ਤਿਸ੍ਸੋ? ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ, ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ –

ਇਮਾ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਸਮਾਹਿਤੋ ਸਮ੍ਪਜਾਨੋ, ਸਤੋ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਾਵਕੋ;

ਵੇਦਨਾ ਚ ਪਜਾਨਾਤਿ, ਵੇਦਨਾਨਞ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਂ.

‘‘ਯਤ੍ਥ ਚੇਤਾ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨ੍ਤਿ, ਮਗ੍ਗਞ੍ਚ ਖਯਗਾਮਿਨਂ;

ਵੇਦਨਾਨਂ ਖਯਾ ਭਿਕ੍ਖੁ, ਨਿਚ੍ਛਾਤੋ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬੁਤੋ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਤਤਿਯਂ.

੪. ਦੁਤਿਯਵੇਦਨਾਸੁਤ੍ਤਂ

੫੩. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਇਮਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਵੇਦਨਾ. ਕਤਮਾ ਤਿਸ੍ਸੋ? ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ, ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ. ਸੁਖਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਵੇਦਨਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ; ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ ਸਲ੍ਲਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ; ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਯਤੋ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਭਿਕ੍ਖੁਨੋ ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਦਿਟ੍ਠਾ ਹੋਤਿ, ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ ਸਲ੍ਲਤੋ ਦਿਟ੍ਠਾ ਹੋਤਿ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਦਿਟ੍ਠਾ ਹੋਤਿ; ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ‘ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਰਿਯੋ ਸਮ੍ਮਦ੍ਦਸੋ ਅਚ੍ਛੇਚ੍ਛਿ [ਅਚ੍ਛੇਜ੍ਜਿ (ਸੀ. ਪੀ.), ਅਚ੍ਛਿਜ੍ਜਿ (ਕ.)], ਤਣ੍ਹਂ, ਵਿਵਤ੍ਤਯਿ [ਵਾਵਤ੍ਤਯਿ (ਸੀ. ਅਟ੍ਠ.)] ਸਂਯੋਜਨਂ, ਸਮ੍ਮਾ ਮਾਨਾਭਿਸਮਯਾ ਅਨ੍ਤਮਕਾਸਿ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਾ’’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਯੋ ਸੁਖਂ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਅਦ੍ਦ [ਦਕ੍ਖਿ (ਸੀ. ਪੀ. ਕ.), ਅਦਕ੍ਖਿ (ਸ੍ਯਾ.)], ਦੁਕ੍ਖਮਦ੍ਦਕ੍ਖਿ ਸਲ੍ਲਤੋ;

ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਂ ਸਨ੍ਤਂ, ਅਦਕ੍ਖਿ ਨਂ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ.

‘‘ਸ ਵੇ ਸਮ੍ਮਦ੍ਦਸੋ ਭਿਕ੍ਖੁ, ਯਤੋ ਤਤ੍ਥ ਵਿਮੁਚ੍ਚਤਿ;

ਅਭਿਞ੍ਞਾਵੋਸਿਤੋ ਸਨ੍ਤੋ, ਸ ਵੇ ਯੋਗਾਤਿਗੋ ਮੁਨੀ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਚਤੁਤ੍ਥਂ.

੫. ਪਠਮਏਸਨਾਸੁਤ੍ਤਂ

੫੪. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਇਮਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਏਸਨਾ. ਕਤਮਾ ਤਿਸ੍ਸੋ? ਕਾਮੇਸਨਾ, ਭਵੇਸਨਾ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ – ਇਮਾ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤਿਸ੍ਸੋ ਏਸਨਾ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਸਮਾਹਿਤੋ ਸਮ੍ਪਜਾਨੋ, ਸਤੋ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਾਵਕੋ;

ਏਸਨਾ ਚ ਪਜਾਨਾਤਿ, ਏਸਨਾਨਞ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਂ.

‘‘ਯਤ੍ਥ ਚੇਤਾ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨ੍ਤਿ, ਮਗ੍ਗਞ੍ਚ ਖਯਗਾਮਿਨਂ;

ਏਸਨਾਨਂ ਖਯਾ ਭਿਕ੍ਖੁ, ਨਿਚ੍ਛਾਤੋ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬੁਤੋ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਪਞ੍ਚਮਂ.

੬. ਦੁਤਿਯਏਸਨਾਸੁਤ੍ਤਂ

੫੫. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਕਾਮੇਸਨਾ ਭਵੇਸਨਾ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ ਸਹ;

ਇਤਿ ਸਚ੍ਚਪਰਾਮਾਸੋ, ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾ ਸਮੁਸ੍ਸਯਾ.

‘‘ਸਬ੍ਬਰਾਗਵਿਰਤ੍ਤਸ੍ਸ, ਤਣ੍ਹਕ੍ਖਯਵਿਮੁਤ੍ਤਿਨੋ;

ਏਸਨਾ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਟ੍ਠਾ, ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾ ਸਮੂਹਤਾ;

ਏਸਨਾਨਂ ਖਯਾ ਭਿਕ੍ਖੁ, ਨਿਰਾਸੋ ਅਕਥਂਕਥੀ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਛਟ੍ਠਂ.

੭. ਪਠਮਆਸਵਸੁਤ੍ਤਂ

੫੬. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤਯੋਮੇ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਆਸਵਾ. ਕਤਮੇ ਤਯੋ? ਕਾਮਾਸਵੋ, ਭਵਾਸਵੋ, ਅਵਿਜ੍ਜਾਸਵੋ – ਇਮੇ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤਯੋ ਆਸਵਾ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਸਮਾਹਿਤੋ ਸਮ੍ਪਜਾਨੋ, ਸਤੋ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਾਵਕੋ;

ਆਸਵੇ ਚ ਪਜਾਨਾਤਿ, ਆਸਵਾਨਞ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਂ.

‘‘ਯਤ੍ਥ ਚੇਤਾ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨ੍ਤਿ, ਮਗ੍ਗਞ੍ਚ ਖਯਗਾਮਿਨਂ;

ਆਸਵਾਨਂ ਖਯਾ ਭਿਕ੍ਖੁ, ਨਿਚ੍ਛਾਤੋ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬੁਤੋ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਸਤ੍ਤਮਂ.

੮. ਦੁਤਿਯਆਸਵਸੁਤ੍ਤਂ

੫੭. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਯਸ੍ਸ ਕਾਮਾਸਵੋ ਖੀਣੋ, ਅਵਿਜ੍ਜਾ ਚ ਵਿਰਾਜਿਤਾ;

ਭਵਾਸਵੋ ਪਰਿਕ੍ਖੀਣੋ, ਵਿਪ੍ਪਮੁਤ੍ਤੋ ਨਿਰੂਪਧਿ;

ਧਾਰੇਤਿ ਅਨ੍ਤਿਮਂ ਦੇਹਂ, ਜੇਤ੍ਵਾ ਮਾਰਂ ਸਵਾਹਿਨਿ’’ਨ੍ਤਿ [ਸਵਾਹਨਨ੍ਤਿ (ਬਹੂਸੁ)].

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਅਟ੍ਠਮਂ.

੯. ਤਣ੍ਹਾਸੁਤ੍ਤਂ

੫੮. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਇਮਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤਣ੍ਹਾ. ਕਤਮਾ ਤਿਸ੍ਸੋ? ਕਾਮਤਣ੍ਹਾ, ਭਵਤਣ੍ਹਾ, ਵਿਭਵਤਣ੍ਹਾ – ਇਮਾ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤਿਸ੍ਸੋ ਤਣ੍ਹਾ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਤਣ੍ਹਾਯੋਗੇਨ ਸਂਯੁਤ੍ਤਾ, ਰਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾ ਭਵਾਭਵੇ;

ਤੇ ਯੋਗਯੁਤ੍ਤਾ ਮਾਰਸ੍ਸ, ਅਯੋਗਕ੍ਖੇਮਿਨੋ ਜਨਾ;

ਸਤ੍ਤਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਂਸਾਰਂ, ਜਾਤੀਮਰਣਗਾਮਿਨੋ.

‘‘ਯੇ ਚ ਤਣ੍ਹਂ ਪਹਨ੍ਤ੍ਵਾਨ, ਵੀਤਤਣ੍ਹਾ [ਨਿਕ੍ਕਣ੍ਹਾ ਚ (ਸੀ. ਕ.)] ਭਵਾਭਵੇ;

ਤੇ ਵੇ [ਤੇ ਚ (ਸੀ. ਪੀ. ਕ.)] ਪਾਰਙ੍ਗਤਾ [ਪਾਰਗਤਾ (ਕ. ਸੀ. ਸ੍ਯਾ.)] ਲੋਕੇ, ਯੇ ਪਤ੍ਤਾ ਆਸਵਕ੍ਖਯ’’ਨ੍ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਨਵਮਂ.

੧੦. ਮਾਰਧੇਯ੍ਯਸੁਤ੍ਤਂ

੫੯. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਹਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਤਿਕ੍ਕਮ੍ਮ ਮਾਰਧੇਯ੍ਯਂ ਆਦਿਚ੍ਚੋਵ ਵਿਰੋਚਤਿ. ਕਤਮੇਹਿ ਤੀਹਿ? ਇਧ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਸੇਖੇਨ ਸੀਲਕ੍ਖਨ੍ਧੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖੇਨ ਸਮਾਧਿਕ੍ਖਨ੍ਧੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖੇਨ ਪਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ – ਇਮੇਹਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਹਿ ਧਮ੍ਮੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਤਿਕ੍ਕਮ੍ਮ ਮਾਰਧੇਯ੍ਯਂ ਆਦਿਚ੍ਚੋਵ ਵਿਰੋਚਤੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਸੀਲਂ ਸਮਾਧਿ ਪਞ੍ਞਾ ਚ, ਯਸ੍ਸ ਏਤੇ ਸੁਭਾਵਿਤਾ;

ਅਤਿਕ੍ਕਮ੍ਮ ਮਾਰਧੇਯ੍ਯਂ, ਆਦਿਚ੍ਚੋਵ ਵਿਰੋਚਤੀ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਦਸਮਂ.

ਪਠਮੋ ਵਗ੍ਗੋ ਨਿਟ੍ਠਿਤੋ.

ਤਸ੍ਸੁਦ੍ਦਾਨਂ –

ਮੂਲਧਾਤੁ ਅਥ ਵੇਦਨਾ ਦੁਵੇ, ਏਸਨਾ ਚ ਦੁਵੇ ਆਸਵਾ ਦੁਵੇ;

ਤਣ੍ਹਾਤੋ ਚ ਅਥ [ਤਣ੍ਹਾਤੋ ਅਥ (ਸ੍ਯਾ.)] ਮਾਰਧੇਯ੍ਯਤੋ, ਵਗ੍ਗਮਾਹੁ ਪਠਮਨ੍ਤਿ ਮੁਤ੍ਤਮਨ੍ਤਿ.

੨. ਦੁਤਿਯਵਗ੍ਗੋ

੧. ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁਸੁਤ੍ਤਂ

੬੦. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਦਾਨਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ, ਸੀਲਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ, ਭਾਵਨਾਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ – ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਣਿ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਨੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਪੁਞ੍ਞਮੇਵ ਸੋ ਸਿਕ੍ਖੇਯ੍ਯ, ਆਯਤਗ੍ਗਂ ਸੁਖੁਦ੍ਰਯਂ;

ਦਾਨਞ੍ਚ ਸਮਚਰਿਯਞ੍ਚ, ਮੇਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਭਾਵਯੇ.

‘‘ਏਤੇ ਧਮ੍ਮੇ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ, ਤਯੋ ਸੁਖਸਮੁਦ੍ਦਯੇ;

ਅਬ੍ਯਾਪਜ੍ਝਂ ਸੁਖਂ ਲੋਕਂ, ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਉਪਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਪਠਮਂ.

੨. ਚਕ੍ਖੁਸੁਤ੍ਤਂ

੬੧. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਚਕ੍ਖੂਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ, ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ, ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁ – ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਣਿ ਚਕ੍ਖੂਨੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ, ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁ ਅਨੁਤ੍ਤਰਂ;

ਏਤਾਨਿ ਤੀਣਿ ਚਕ੍ਖੂਨਿ, ਅਕ੍ਖਾਸਿ ਪੁਰਿਸੁਤ੍ਤਮੋ.

‘‘ਮਂਸਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਾਦੋ, ਮਗ੍ਗੋ ਦਿਬ੍ਬਸ੍ਸ ਚਕ੍ਖੁਨੋ;

ਯਤੋ ਞਾਣਂ ਉਦਪਾਦਿ, ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁ ਅਨੁਤ੍ਤਰਂ;

ਯਸ੍ਸ ਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਪਟਿਲਾਭਾ, ਸਬ੍ਬਦੁਕ੍ਖਾ ਪਮੁਚ੍ਚਤੀ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਦੁਤਿਯਂ.

੩. ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸੁਤ੍ਤਂ

੬੨. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਅਨਞ੍ਞਾਤਞ੍ਞਸ੍ਸਾਮੀਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਅਞ੍ਞਾਤਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ – ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਣਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਸੇਖਸ੍ਸ ਸਿਕ੍ਖਮਾਨਸ੍ਸ, ਉਜੁਮਗ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਨੋ;

ਖਯਸ੍ਮਿਂ ਪਠਮਂ ਞਾਣਂ, ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਾ ਅਨਨ੍ਤਰਾ.

‘‘ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਾ ਵਿਮੁਤ੍ਤਸ੍ਸ, ਞਾਣਂ ਵੇ ਹੋਤਿ ਤਾਦਿਨੋ;

ਅਕੁਪ੍ਪਾ ਮੇ ਵਿਮੁਤ੍ਤੀਤਿ, ਭਵਸਂਯੋਜਨਕ੍ਖਯਾ.

‘‘ਸ ਵੇ [ਸਚੇ (ਸੀ. ਸ੍ਯਾ.)] ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ, ਸਨ੍ਤੋ ਸਨ੍ਤਿਪਦੇ ਰਤੋ;

ਧਾਰੇਤਿ ਅਨ੍ਤਿਮਂ ਦੇਹਂ, ਜੇਤ੍ਵਾ ਮਾਰਂ ਸਵਾਹਿਨਿ’’ਨ੍ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਤਤਿਯਂ.

੪. ਅਦ੍ਧਾਸੁਤ੍ਤਂ

੬੩. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤਯੋਮੇ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਅਦ੍ਧਾ. ਕਤਮੇ ਤਯੋ? ਅਤੀਤੋ ਅਦ੍ਧਾ, ਅਨਾਗਤੋ ਅਦ੍ਧਾ, ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨੋ ਅਦ੍ਧਾ – ਇਮੇ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤਯੋ ਅਦ੍ਧਾ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਸਞ੍ਞਿਨੋ ਸਤ੍ਤਾ, ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਸ੍ਮਿਂ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾ;

ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਂ ਅਪਰਿਞ੍ਞਾਯ, ਯੋਗਮਾਯਨ੍ਤਿ ਮਚ੍ਚੁਨੋ.

‘‘ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਞ੍ਚ ਪਰਿਞ੍ਞਾਯ, ਅਕ੍ਖਾਤਾਰਂ ਨ ਮਞ੍ਞਤਿ;

ਫੁਟ੍ਠੋ ਵਿਮੋਕ੍ਖੋ ਮਨਸਾ, ਸਨ੍ਤਿਪਦਮਨੁਤ੍ਤਰਂ.

‘‘ਸ ਵੇ [ਸਚੇ (ਕ.)] ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ, ਸਨ੍ਤੋ ਸਨ੍ਤਿਪਦੇ ਰਤੋ;

ਸਙ੍ਖਾਯਸੇਵੀ ਧਮ੍ਮਟ੍ਠੋ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਨੋਪੇਤਿ ਵੇਦਗੂ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਚਤੁਤ੍ਥਂ.

੫. ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਸੁਤ੍ਤਂ

੬੪. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਾਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਕਾਯਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ, ਵਚੀਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ, ਮਨੋਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ – ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਣਿ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਾਨੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਕਾਯਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਵਚੀਦੁਚ੍ਚਰਿਤਾਨਿ ਚ;

ਮਨੋਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਯਞ੍ਚਞ੍ਞਂ ਦੋਸਸਂਹਿਤਂ.

‘‘ਅਕਤ੍ਵਾ ਕੁਸਲਂ ਕਮ੍ਮਂ, ਕਤ੍ਵਾਨਾਕੁਸਲਂ ਬਹੁਂ;

ਕਾਯਸ੍ਸ ਭੇਦਾ ਦੁਪ੍ਪਞ੍ਞੋ, ਨਿਰਯਂ ਸੋਪਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਪਞ੍ਚਮਂ.

੬. ਸੁਚਰਿਤਸੁਤ੍ਤਂ

੬੫. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਸੁਚਰਿਤਾਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਕਾਯਸੁਚਰਿਤਂ, ਵਚੀਸੁਚਰਿਤਂ, ਮਨੋਸੁਚਰਿਤਂ – ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਣਿ ਸੁਚਰਿਤਾਨੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਕਾਯਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਹਿਤ੍ਵਾ, ਵਚੀਦੁਚ੍ਚਰਿਤਾਨਿ ਚ;

ਮਨੋਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਹਿਤ੍ਵਾ, ਯਞ੍ਚਞ੍ਞਂ ਦੋਸਸਂਹਿਤਂ.

‘‘ਅਕਤ੍ਵਾਕੁਸਲਂ ਕਮ੍ਮਂ, ਕਤ੍ਵਾਨ ਕੁਸਲਂ ਬਹੁਂ;

ਕਾਯਸ੍ਸ ਭੇਦਾ ਸਪ੍ਪਞ੍ਞੋ, ਸਗ੍ਗਂ ਸੋ ਉਪਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ.

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਛਟ੍ਠਂ.

੭. ਸੋਚੇਯ੍ਯਸੁਤ੍ਤਂ

੬੬. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਸੋਚੇਯ੍ਯਾਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਕਾਯਸੋਚੇਯ੍ਯਂ, ਵਚੀਸੋਚੇਯ੍ਯਂ, ਮਨੋਸੋਚੇਯ੍ਯਂ – ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਣਿ ਸੋਚੇਯ੍ਯਾਨੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਕਾਯਸੁਚਿਂ ਵਚੀਸੁਚਿਂ [ਵਾਚਾਸੁਚਿਂ (ਕ.)], ਚੇਤੋਸੁਚਿਮਨਾਸਵਂ;

ਸੁਚਿਂ ਸੋਚੇਯ੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ, ਆਹੁ ਸਬ੍ਬਪ੍ਪਹਾਯਿਨ’’ਨ੍ਤਿ [ਆਹੁ ਨਿਨ੍ਹਾਤਪਾਪਕਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੩.੧੨੨) ਯੁਤ੍ਤਤਰਂ].

ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ, ਇਤਿ ਮੇ ਸੁਤਨ੍ਤਿ. ਸਤ੍ਤਮਂ.

੮. ਮੋਨੇਯ੍ਯਸੁਤ੍ਤਂ

੬੭. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਵੁਤ੍ਤਮਰਹਤਾਤਿ ਮੇ ਸੁਤਂ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਮੋਨੇਯ੍ਯਾਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਕਾਯਮੋਨੇਯ੍ਯਂ, ਵਚੀਮੋਨੇਯ੍ਯਂ, ਮਨੋਮੋਨੇਯ੍ਯਂ – ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਣਿ ਮੋਨੇਯ੍ਯਾਨੀ’’ਤਿ. ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਭਗਵਾ ਅਵੋਚ. ਤਤ੍ਥੇਤਂ ਇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਕਾਯਮੁਨਿਂ ਵਚੀਮੁਨਿਂ, ਮਨੋਮੁਨਿਮਨਾਸਵਂ;

ਮੁਨਿਂ ਮੋਨੇਯ੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ, ਆਹੁ ਨਿਨ੍ਹਾਤਪਾਪਕ’’ਨ੍ਤਿ [ਆਹੁ ਸਬ੍ਬਪ੍ਪਹਾਯਿਨਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੩.੧੨੩)].