ਨਮੋ ਤਸ੍ਸ ਭਗਵਤੋ ਅਰਹਤੋ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ.

ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗ ਨਿਦਾਨਕਥਾ

ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੋ ਨਾਮਾਯਂ ਗਨ੍ਥੋ ਪਿਟਕਤ੍ਤਯਸਾਰਭੂਤੋ ਸਕਲਲੋਕੇ ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਦੀਪਕਗਨ੍ਥਾਨਂ ਅਗ੍ਗੋ ਹੋਤਿ ਸੇਟ੍ਠੋ ਪਮੁਖੋ ਪਾਮੋਕ੍ਖੋ ਉਤ੍ਤਮੋ ਪਵਰੋ ਚਾਤਿ ਵਿਞ੍ਞੂਹਿ ਪਸਤ੍ਥੋ. ਤਤ੍ਥ ਹਿ ਸਙ੍ਗੀਤਿਤ੍ਤਯਾਰੂਲ਼੍ਹਸ੍ਸ ਤੇਪਿਟਕਬੁਦ੍ਧਵਚਨਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਂ ਸਂਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਸਿਕ੍ਖਤ੍ਤਯਸਙ੍ਗਹਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ ਪਰਿਪੁਣ੍ਣਂ ਪਕਾਸਿਤਂ ਸੁਵਿਸਦਞ੍ਚ. ਏਵਂ ਪਸਤ੍ਥਸ੍ਸੇਤਸ੍ਸ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਨਿਦਾਨਕਥਾਯਪਿ ਭਵਿਤਬ੍ਬਮੇਵ. ਤਸ੍ਮਾਦਾਨਿ ਤਮ੍ਪਕਾਸਨਤ੍ਥਮਿਦਂ ਪਞ੍ਹਕਮ੍ਮਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ –

‘‘ਸੋ ਪਨੇਸ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੋ ਕੇਨ ਕਤੋ, ਕਦਾ ਕਤੋ, ਕਤ੍ਥ ਕਤੋ, ਕਸ੍ਮਾ ਕਤੋ, ਕਿਮਤ੍ਥਂ ਕਤੋ, ਕਿਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਕਤੋ, ਕੇਨ ਪਕਾਰੇਨ ਕਤੋ, ਕਿਸ੍ਸ ਸਕਲਲੋਕੇ ਪਤ੍ਥਟੋ’’ਤਿ.

ਤਤ੍ਥ ਕੇਨ ਕਤੋਤਿ ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸਤ੍ਥੇਰਵਰੇਨ ਤੇਪਿਟਕਸਙ੍ਗਹਟ੍ਠਕਥਾਕਾਰੇਨ ਕਤੋ.

ਕਦਾ ਕਤੋਤਿ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਭਗਵਤੋ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਕਲਲੋਕਨਾਥਸ੍ਸ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬੁਤਿਕਾਲਤੋ ਪਚ੍ਛਾ ਦਸਮੇ ਵਸ੍ਸਸਤਕੇ (੯੭੩ -ਬੁਦ੍ਧਵਸ੍ਸੇ) ਕਤੋ.

ਕਤ੍ਥ ਕਤੋਤਿ ਸੀਹਲ਼ਦੀਪੇ ਅਨੁਰਾਧਪੁਰੇ ਮਹਾਵਿਹਾਰੇ ਕਤੋ.

ਕਸ੍ਮਾ ਕਤੋਤਿ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਕਾਮਾਨਂ ਸਾਧੁਜਨਾਨਂ ਤਦਧਿਗਮੁਪਾਯਂ ਸਮ੍ਮਾਪਟਿਪਤ੍ਤਿਨਯਂ ਞਾਪੇਤੁਕਾਮਤਾਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਜ੍ਝਾਸਯੇਨ ਸਞ੍ਚੋਦਿਤਤ੍ਤਾ, ਸਙ੍ਘਪਾਲਤ੍ਥੇਰੇਨ ਚ ਅਜ੍ਝੇਸਿਤਤ੍ਤਾ ਕਤੋ.

ਏਤ੍ਥ ਪਨ ਠਤ੍ਵਾ ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸਤ੍ਥੇਰਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਕਥੇਤਬ੍ਬਾ, ਸਾ ਚ ਮਹਾਵਂਸੇ (ਚੂਲ਼ਵਂਸੋਤਿਪਿ ਵੋਹਰਿਤੇ ਦੁਤਿਯਭਾਗੇ) ਸਤ੍ਤਤਿਂਸਮਪਰਿਚ੍ਛੇਦੇ ਪਨ੍ਨਰਸਾਧਿਕਦ੍ਵਿਸਤਗਾਥਾਤੋ (੩੭, ੨੧੫) ਪਟ੍ਠਾਯ ਬਾਤ੍ਤਿਂਸਾਯ ਗਾਥਾਹਿ ਪਕਾਸਿਤਾਯੇਵ. ਕਥਂ? –

ਮਹਾਵਂਸ-ਬੁਦ੍ਧਘੋਸਕਥਾ

੨੧੫. ਬੋਧਿਮਣ੍ਡਸਮੀਪਮ੍ਹਿ, ਜਾਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮਾਣਵੋ;

ਵਿਜ੍ਜਾ-ਸਿਪ੍ਪ-ਕਲਾ-ਵੇਦੀ, ਤੀਸੁ ਵੇਦੇਸੁ ਪਾਰਗੂ.

੨੧੬. ਸਮ੍ਮਾ ਵਿਞ੍ਞਾਤਸਮਯੋ, ਸਬ੍ਬਵਾਦਵਿਸਾਰਦੋ;

ਵਾਦਤ੍ਥੀ ਜਮ੍ਬੁਦੀਪਮ੍ਹਿ, ਆਹਿਣ੍ਡਨ੍ਤੋ ਪਵਾਦਿਕੋ.

੨੧੭. ਵਿਹਾਰਮੇਕ’ਮਾਗਮ੍ਮ, ਰਤ੍ਤਿਂ ਪਾਤਞ੍ਜਲੀਮਤਂ;

ਪਰਿਵਤ੍ਤੇਤਿ ਸਮ੍ਪੁਣ੍ਣ-ਪਦਂ ਸੁਪਰਿਮਣ੍ਡਲਂ.

੨੧੮. ਤਤ੍ਥੇਕੋ ਰੇਵਤੋ ਨਾਮ, ਮਹਾਥੇਰੋ ਵਿਜਾਨਿਯ;

‘‘ਮਹਾਪਞ੍ਞੋ ਅਯਂ ਸਤ੍ਤੋ, ਦਮੇਤੁਂ ਵਟ੍ਟਤੀ’’ਤਿ, ਸੋ.

੨੧੯. ‘‘ਕੋ ਨੁ ਗਦ੍ਰਭਰਾਵੇਨ, ਵਿਰਵਨ੍ਤੋ’’ਤਿ ਅਬ੍ਰਵਿ;

‘‘ਗਦ੍ਰਭਾਨਂ ਰਵੇ ਅਤ੍ਥਂ, ਕਿਂ ਜਾਨਾਸੀ’’ਤਿ ਆਹ ਤਂ.

੨੨੦. ‘‘ਅਹਂ ਜਾਨੇ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤੋ ਸੋ, ਓਤਾਰੇਸਿ ਸਕਂ ਮਤਂ;

ਪੁਟ੍ਠਂ ਪੁਟ੍ਠਂ ਵਿਯਾਕਾਸਿ, ਵਿਰਦ੍ਧਮ੍ਪਿ ਚ ਦਸ੍ਸਯਿ.

੨੨੧. ‘‘ਤੇਨ ਹਿ ਤ੍ਵਂ ਸਕਂ ਵਾਦ-ਮੋਤਾਰੇਹੀ’’ਤਿ ਚੋਦਿਤੋ;

ਪਾਲ਼ਿ’ਮਾਹਾ’ਭਿਧਮ੍ਮਸ੍ਸ, ਅਤ੍ਥ’ਮਸ੍ਸ ਨ ਸੋ’ਧਿਗਾ.

੨੨੨. ਆਹ‘‘ਕਸ੍ਸੇ’ਸ ਮਨ੍ਤੋ’’ਤਿ,‘‘ਬੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤੋ’’ਤਿ ਸੋ’ਬ੍ਰਵਿ;

‘‘ਦੇਹਿ ਮੇਤਂ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤੇ ਹਿ, ‘‘ਗਣ੍ਹ ਪਬ੍ਬਜ੍ਜ ਤਂ’’ਇਤਿ.

੨੨੩. ਮਨ੍ਤਤ੍ਥੀ ਪਬ੍ਬਜਿਤ੍ਵਾ ਸੋ, ਉਗ੍ਗਣ੍ਹਿ ਪਿਟਕਤ੍ਤਯਂ;

ਏਕਾਯਨੋ ਅਯਂ ਮਗ੍ਗੋ, ਇਤਿ ਪਚ੍ਛਾ ਤ’ਮਗ੍ਗਹਿ.

੨੨੪. ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਵਿਯ ਗਮ੍ਭੀਰ-ਘੋਸਤ੍ਤਾ ਨਂ ਵਿਯਾਕਰੁਂ;

ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋਤਿ ਘੋਸੋ ਹਿ, ਬੁਦ੍ਧੋ ਵਿਯ ਮਹੀਤਲੇ.

੨੨੫. ਤਤ੍ਥ ਞਾਣੋਦਯਂ [ਞਾਣੋਦਯਂ ਨਾਮਪਕਰਣਂ ਇਦਾਨਿ ਕੁਹਿਞ੍ਚਿਪਿ ਨ ਦਿਸ੍ਸਤਿ;] ਨਾਮ, ਕਤ੍ਵਾ ਪਕਰਣਂ ਤਦਾ;

ਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਣਿਯਾਕਾਸਿ, ਕਚ੍ਛਂ ਸੋ ਅਟ੍ਠਸਾਲਿਨਿਂ [ਇਦਾਨਿ ਦਿਸ੍ਸਮਾਨਾ ਪਨ ਅਟ੍ਠਸਾਲਿਨੀ ਸੀਹਲ਼ਦੀਪਿਕਾਯੇਵ; ਨ ਜਮ੍ਬੁਦੀਪਿਕਾ; ਪਰਤੋ (੫੪-੫੫ ਪਿਟ੍ਠੇਸੁ) ਏਸ ਆਵਿਭਵਿਸ੍ਸਤਿ].

੨੨੬. ਪਰਿਤ੍ਤਟ੍ਠਕਥਞ੍ਚੇਵ [ਪਰਿਤ੍ਤਟ੍ਠਕਥਨ੍ਤਿ ਪਿਟਕਤ੍ਤਯਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਅਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾਭੂਤਾ ਖੁਦ੍ਦਕਟ੍ਠਕਥਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾ ਭਵੇਸੁ], ਕਾਤੁਂ ਆਰਭਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾ;

ਤਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਰੇਵਤੋ ਥੇਰੋ, ਇਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵਿ.

੨੨੭. ‘‘ਪਾਲ਼ਿਮਤ੍ਤਂ ਇਧਾਨੀਤਂ, ਨਤ੍ਥਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾ ਇਧ [ਏਤ੍ਥ ਸਗੀਭਿਤ੍ਤਯਾਰੂਲ਼੍ਹਾ ਮੋਗ੍ਗਲਿਪੁਤ੍ਤਤਿਸ੍ਸਤ੍ਥੇਰਸ੍ਸ ਸਨ੍ਤਿਕਾ ਉਗ੍ਗਹਿਤਾ ਸਿਸ੍ਸਾਨੁਸਿਸ੍ਸਪਰਮ੍ਪਰਾਤਤਾ ਮੂਲਟ੍ਠਕਥਾ ਕਸ੍ਮਾ ਜਮ੍ਬੁਦੀਪੇ ਸਬ੍ਬਸੋ ਅਨ੍ਤਰਹਿਤਾਤਿ ਵਿਮਂਸਿਤਬ੍ਬਂ];

ਤਥਾਚਰਿਯਵਾਦਾ ਚ, ਭਿਨ੍ਨਰੂਪਾ ਨ ਵਿਜ੍ਜਰੇ.

੨੨੮. ਸੀਹਲ਼ਟ੍ਠਕਥਾ ਸੁਦ੍ਧਾ, ਮਹਿਨ੍ਦੇਨ ਮਤੀਮਤਾ;

ਸਙ੍ਗੀਤਿਤ੍ਤਯਮਾਰੂਲ਼੍ਹਂ, ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਦੇਸਿਤਂ.

੨੨੯. ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਾਦਿਗੀਤਞ੍ਚ, ਕਥਾਮਗ੍ਗਂ ਸਮੇਕ੍ਖਿਯ;

ਕਤਾ ਸੀਹਲ਼ਭਾਸਾਯ, ਸੀਹਲ਼ੇਸੁ ਪਵਤ੍ਤਤਿ.

੨੩੦. ਤਂ ਤਤ੍ਥ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਂ, ਮਾਗਧਾਨਂ ਨਿਰੁਤ੍ਤਿਯਾ;

ਪਰਿਵਤ੍ਤੇਹਿ, ਸਾ ਹੋਤਿ, ਸਬ੍ਬਲੋਕਹਿਤਾਵਹਾ’’.

੨੩੧. ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤੇ ਪਸਨ੍ਨੋ ਸੋ, ਨਿਕ੍ਖਮਿਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਇਮਂ;

ਦੀਪਂ ਆਗਾ ਇਮਸ੍ਸੇਵ [ਇਦਸ੍ਸੇਵਾਤਿ ਇਮਸ੍ਸੇਵ ਮਹਾਨਾਮਰਞ੍ਞੋ ਕਾਲੇ ੯੫੩-੯੭੫ ਬੁਦ੍ਧਵਸ੍ਸੇ; ਅਯਞ੍ਚ ਵਸ੍ਸਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਸੀਹਲ਼ਰਾਜਵਂਸਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਦਸ੍ਸਿਤੋ; ਯੁਰੋਪਿਯਵਿਚਕ੍ਖਣਾਨਂ ਪਨ ਮਤੇਨ ੯੪੧-੯੬੪ ਬੁਦ੍ਧਵਸ੍ਸੇ ਇਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ; ਏਵਮੁਪਰਿਪਿ;], ਰਞ੍ਞੋ ਕਾਲੇ ਮਹਾਮਤਿ.

੨੩੨. ਮਹਾਵਿਹਾਰਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੋ, ਵਿਹਾਰਂ ਸਬ੍ਬਸਾਧੁਨਂ;

ਮਹਾਪਧਾਨਘਰਂ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ, ਸਙ੍ਘਪਾਲਸ੍ਸ ਸਨ੍ਤਿਕਾ.

੨੩੩. ਸੀਹਲ਼ਟ੍ਠਕਥਂ ਸੁਤ੍ਵਾ, ਥੇਰਵਾਦਞ੍ਚ ਸਬ੍ਬਸੋ;

‘‘ਧਮ੍ਮਸ੍ਸਾਮਿਸ੍ਸ ਏਸੋਵ, ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ’’ਤਿ ਨਿਚ੍ਛਿਯ.

੨੩੪. ਤਤ੍ਥ ਸਙ੍ਘਂ ਸਮਾਨੇਤ੍ਵਾ, ‘‘ਕਾਤੁਂ ਅਟ੍ਠਕਥਂ ਮਮ;

ਪੋਤ੍ਥਕੇ ਦੇਥ ਸਬ੍ਬੇ’’ਤਿ, ਆਹ, ਵੀਮਂਸਿਤੁਂ ਸ ਤਂ.

੨੩੫. ਸਙ੍ਘੋ ਗਾਥਾਦ੍ਵਯਂ ਤਸ੍ਸਾ’ਦਾਸਿ ‘‘ਸਾਮਤ੍ਥਿਯਂ ਤਵ;

ਏਤ੍ਥ ਦਸ੍ਸੇਹਿ, ਤਂ ਦਿਸ੍ਵਾ, ਸਬ੍ਬੇ ਦੇਮਾਤਿ ਪੋਤ੍ਥਕੇ’’ [੨੩੪-੫ ਗਾਥਾਸੁ ਅਯਮਤ੍ਥਯੋਜਨਾ– ‘‘ਤਤ੍ਥ ਮਹਾਵਿਹਾਰੇ ਸਂਘਂ ਮਹਾਨੇਤ੍ਵਾ ਸਂਘ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਕਾਰੇਤ੍ਵਾ ਆਚਰਿਯਪੁਬ੍ਬਦ੍ਧਘੋਸੋ ਏਵਮਾਹ ‘ਅਟ੍ਠਕਥਂ ਕਾਤੁਂ ਸਬ੍ਬੇ ਪਾਲ਼ਿ-ਅਟ੍ਠਕਥਾ-ਪੋਤ੍ਥਕੇ ਮਮ ਦੇਥਾ’ਤਿ; ਸੋ ਸਂਘੋ ਤਂ ਵੀਮਂਸਿਤੁਂ ਸਂਯੁਤ੍ਤਨਿਕਾਯਤੋ ‘ਅਨ੍ਤੋਜਟਾ’ਤਿਆਦਿਕਂ ਚ ‘ਸੀਲੇ ਪਤਿਟ੍ਠਾਯਾ’ਤਿਆਦਿਕਂ ਚਾਤਿ ਗਾਥਾਦ੍ਵਯਂ ਤਸ੍ਸ ਅਦਾਸਿ ‘ਏਤ੍ਥ ਤਵ ਸਾਮਤ੍ਥਿਯਂ ਞਾਣਪ੍ਪਭਾਵਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ; ਤਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਸਬ੍ਬੇ ਪੋਤ੍ਥਕੇ ਦੇਮਾ’ਤਿਵਤ੍ਵਾ’’ਤਿ; ਇਮਿਨਾ ਪਨ ਅਯਮਤ੍ਥਾ ਦਸ੍ਸਿਤੋ ਹੋਤਿ ‘‘ਆਚਰਿਯ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਤਦੇਵ ਗਾਥਾਦ੍ਵਯਂ ਓਲੋਕੇਤ੍ਵਾ, ਕਿਞ੍ਚਿਪਿ ਅਞ੍ਞਂ ਪੋਤ੍ਥਕਂ ਅਨੋਲੋਕੇਤ੍ਵਾ ਅਕਾਸੀ’’ਤਿ; ਤਸ੍ਸ ਪਨਤ੍ਥਸ੍ਸ ਯੁਤ੍ਤਾਯੁਤ੍ਤਵਿਚਾਰਣਾ ਪਰਤੋ (੩੯-੪੯-ਪਿਟ੍ਠੇਸੁ) ਆਗਮਿਸ੍ਸਤਿ].

੨੩੬. ਪਿਟਕਤ੍ਤਯ’ਮੇਤ੍ਥੇਵ, ਸਦ੍ਧਿਂ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯ ਸੋ;

ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਂ ਨਾਮਾ’ਕਾ, ਸਙ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਸਮਾਸਤੋ.

੨੩੭. ਤਤੋ ਸਙ੍ਘਂ ਸਮੂਹੇਤ੍ਵਾ, ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਮਤਕੋਵਿਦਂ;

ਮਹਾਬੋਧਿਸਮੀਪਮ੍ਹਿ, ਸੋ ਤਂ ਵਾਚੇਤੁ ਮਾਰਭਿ.

੨੩੮. ਦੇਵਤਾ ਤਸ੍ਸ ਨੇਪੁਞ੍ਞਂ, ਪਕਾਸੇਤੁਂ ਮਹਾਜਨੇ;

ਛਾਦੇਸੁਂ ਪੋਤ੍ਥਕਂ ਸੋਪਿ, ਦ੍ਵਤ੍ਤਿਕ੍ਖਤ੍ਤੁਮ੍ਪਿ ਤਂ ਅਕਾ [੨੩੮ ਗਾਥਾਯ ਅਯਮਤ੍ਥੋ– ‘‘ਦੇਵਤਾ ਤਸ੍ਸ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸਸ੍ਸ ਨੇਪੁਞ੍ਞਂ ਨਿਪੁਣਞ੍ਞਾਪ੍ਪਸਾਵਂ ਮਹਾਜਨਸ੍ਸ ਪਕਾਸੇਤੁਂ ਤੇਨ ਲਿਖਿਤਂ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਪੋਤ੍ਥਕਂ ਛਾਦੇਸੁਂ ਪਟਿਚ੍ਛਾਦੇਤ੍ਵਾ ਅਪਸ੍ਸਿਯਭਾਵਂ ਪਾਪੇਤ੍ਵਾ ਠਪੇਸੁਂ; ਸੋਪਿ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਦੁਤਿਯਮ੍ਪਿ ਤਂ ਲਿਖਿ, ਤਮ੍ਪਿ ਦੇਵਤਾ ਛਦੇਸੁਂ; ਤਤਿਯਮ੍ਪਿ ਲਿਖੀ’’ਤਿ; ਤੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਦ੍ਵਤ੍ਤਿਕ੍ਖਤ੍ਤੁਮ੍ਪਿ ਤਂ ਅਕਾ’’ਤਿ; ਇਦਮੇਵ ਮਹਾਵਂਸਵਚਨਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਵਿਤ੍ਤਾਰੇਤ੍ਵਾ ਕਥਿਤਾਯ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਨਾਮ ਕਥਾਲ ਏਕਰਤ੍ਤੇਨੇਵ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਤਿਕ੍ਖਤ੍ਤੁਮ੍ਪਿ ਲਿਖਿਤ੍ਵਾ ਨਿਟ੍ਠਾਪਿਤਭਾਵੋ ਪਕਾਸਿਤੋ; ਈਦਿਸੀ ਪਨ ਕਥਾ ਬਹੂਨਂ ਵਿਮ੍ਹਯਜਨਨੀਪਿ ਪਰਿਕ੍ਖਕਾਨਂ ਸਂਸਯਜਨਨੀ ਹੋਤਿ; ਤਸ੍ਮਾ ਇਮਿਸ੍ਸਾਪਿ ਵਿਚਾਰਣਾ ਪਰਤੋ (੪੭-੮-ਪਿਟ੍ਠੇਸੁ) ਦਸ੍ਸਿਯਿਸ੍ਸਤਿ].

੨੩੯. ਵਾਚੇਤੁਂ ਤਤਿਯੇ ਵਾਰੇ, ਪੋਤ੍ਥਕੇ ਸਮੁਦਾਹਟੇ;

ਪੋਤ੍ਥਕਦ੍ਵਯ’ਮਞ੍ਞਮ੍ਪਿ, ਸਣ੍ਠਪੇਸੁਂ ਤਹਿਂ ਮਰੂ.

੨੪੦. ਵਾਚਯਿਂਸੁ ਤਦਾ ਭਿਕ੍ਖੂ, ਪੋਤ੍ਥਕਤ੍ਤਯ’ਮੇਕਤੋ;

ਗਨ੍ਥਤੋ ਅਤ੍ਥਤੋ ਵਾਪਿ, ਪੁਬ੍ਬਾਪਰਵਸੇਨ ਵਾ.

੨੪੧. ਥੇਰਵਾਦੇਹਿ ਪਾਲ਼ੀਹਿ, ਪਦੇਹਿ ਬ੍ਯਞ੍ਜਨੇਹਿ ਵਾ;

ਅਞ੍ਞਥਤ੍ਤਮਹੂ ਨੇਵ, ਪੋਤ੍ਥਕੇਸੁਪਿ ਤੀਸੁਪਿ.

੨੪੨. ਅਥ ਉਗ੍ਘੋਸਯੀ ਸਙ੍ਘੋ, ਤੁਟ੍ਠਹਟ੍ਠੋ ਵਿਸੇਸਤੋ;

ਨਿਸ੍ਸਂਸਯਂ’ਸ ਮੇਤ੍ਤੇਯ੍ਯੋ, ਇਤਿ ਵਤ੍ਵਾ ਪੁਨਪ੍ਪੁਨਂ.

੨੪੩. ਸਦ੍ਧਿਂ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਾ’ਦਾ, ਪੋਤ੍ਥਕੇ ਪਿਟਕਤ੍ਤਯੇ;

ਗਨ੍ਥਾਕਰੇ ਵਸਨ੍ਤੋ ਸੋ, ਵਿਹਾਰੇ ਦੂਰਸਙ੍ਕਰੇ.

੨੪੪. ਪਰਿਵਤ੍ਤੇਸਿ ਸਬ੍ਬਾਪਿ, ਸੀਹਲ਼ਟ੍ਠਕਥਾ ਤਦਾ;

ਸਬ੍ਬੇਸਂ ਮੂਲਭਾਸਾਯ, ਮਾਗਧਾਯ ਨਿਰੁਤ੍ਤਿਯਾ.

੨੪੫. ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਸਬ੍ਬਭਾਸਾਨਂ, ਸਾ ਅਹੋਸਿ ਹਿਤਾਵਹਾ;

ਥੇਰਿਯਾਚਰਿਯਾ ਸਬ੍ਬੇ, ਪਾਲ਼ਿਂ ਵਿਯ ਤ’ਮਗ੍ਗਹੁਂ.

੨੪੬. ਅਥ ਕਤ੍ਤਬ੍ਬਕਿਚ੍ਚੇਸੁ, ਗਤੇਸੁ ਪਰਿਨਿਟ੍ਠਿਤਿਂ;

ਵਨ੍ਦਿਤੁਂ ਸੋ ਮਹਾਬੋਧਿਂ, ਜਮ੍ਬੁਦੀਪਂ ਉਪਾਗਮੀ’’ਤਿ [ਸੋ ਮਹਾਬੋਧਿ ਵਨ੍ਦਿਤੁਂ ਜਮ੍ਬੁਦੀਪਂ ਉਪਾਗਮੀਤਿ ਇਦਂ ਵਚਨਂ ਪੁਰਿਮਵਚਨੇਹਿ ਅਸਂਸਟ੍ਠਂ ਵਿਯ ਹੋਤਿ; ਪੁਬ੍ਬੇ ਹਿ ‘‘ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਬੋਧਿਮਣ੍ਡਸਮੀਪੇ ਜਾਤੋ’’ਤਿ ਚ, ‘‘ਸੀਹਲ਼ਦੀਪਂ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਸੀਹਲ਼ਟ੍ਠਕਥਾਯੋ ਮਾਗਧਭਾਸਾਯ ਪਰਿਵਤ੍ਤੇਹੀਤਿ ਤਸ੍ਸਾਚਰਿਯੇਨ ਰੇਵਤਤ੍ਥੇਰੇਨ ਵੁਤ੍ਤੋ’’ਤਿ ਚ ਵੁਤ੍ਤਂ; ਤਸ੍ਮਾ ਇਧਾਪਿ ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸਸ੍ਸ ਪਵਤ੍ਤਿ ਤਦਨੁਰੂਪਾ ‘‘ਤਾ ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਿਤਟ੍ਠਕਥਾਯੋ ਆਦਾਯ ਸਾਸਨੁਜ੍ਜੋਤਨਤ੍ਥਂ ਜਮ੍ਬੁਦੀਪਂ ਉਪਾਗਮੀ’’ਤਿ ਏਵਮਾਦਿਨਾ ਸਾਸਨੁਜ੍ਜੋਤਨਮੂਲਿਕਾ ਏਵ ਭਵਿਤੁਂ ਅਰਹਤਿ, ਨ ਪਨ ਮਹਾਬੋਧਿਵਨ੍ਦਨਮੂਲਿਕਾਤਿ].

ਅਯਞ੍ਚ ਪਨ ਮਹਾਵਂਸਕਥਾ ੧੯੫੦ - ਖਰਿਸ੍ਤਵਸ੍ਸੇ ਹਾਬਦਮਹਾਵਿਜ੍ਜਾਲਯਮੁਦ੍ਦਣਯਨ੍ਤੇ ਰੋਮਕ੍ਖਰੇਨ ਮੁਦ੍ਦਿਤਸ੍ਸ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਪੋਤ੍ਥਕਸ੍ਸ ਪੁਰੇਚਾਰਿਕਕਥਾਯਂ ‘‘ਅਨੇਕਾਨੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥਿ ਵਿਚਾਰੇਤਬ੍ਬਾਨੀ’’ਤਿ ਵਤ੍ਵਾ ਧਮ੍ਮਾਨਨ੍ਦਕੋਸਮ੍ਬੀਨਾਮਕੇਨ ਵਿਚਕ੍ਖਣੇਨ ਵਿਚਾਰਿਤਾ. ਤਮੇਤ੍ਥ ਯੁਤ੍ਤਾਯੁਤ੍ਤਵਿਚਿਨਨਾਯ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਅਨੁਵਿਚਾਰਣਮ੍ਪਿਸ੍ਸ ਕਰਿਸ੍ਸਾਮ.

ਜਾਤਿਦੇਸਵਿਚਾਰਣਾ

੧. ਤਤ੍ਥ ਹਿ ਤੇਨ ਧਮ੍ਮਾਨਨ੍ਦੇਨ ‘‘ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਬੋਧਿਮਣ੍ਡਸਮੀਪੇ (ਬੁਦ੍ਧਗਯਾਯਂ) ਜਾਤੋਤਿ ਨ ਯੁਤ੍ਤਮੇਤ’’ਨ੍ਤਿ ਵਤ੍ਵਾ ਤਂਸਾਧਨਤ੍ਥਾਯ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਬ੍ਯਤਿਰੇਕਕਾਰਣਾਨਿ ਦਸ੍ਸਿਤਾਨਿ. ਕਥਂ?

(ਕ) ‘‘ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੇਨ ਪਕਾਸਿਤੇਸੁ ਤਂਕਾਲਿਕਵਤ੍ਥੂਸੁ ਏਕਮ੍ਪਿ ਤਂ ਨਤ੍ਥਿ, ਯਂ ਮਗਧੇਸੁ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨ’’ਨ੍ਤਿ ਪਠਮਂ ਕਾਰਣਂ ਦਸ੍ਸਿਤਂ. ਤਦਕਾਰਣਮੇਵ. ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸਤ੍ਥੇਰੋ ਹਿ ਸਙ੍ਗਹਟ੍ਠਕਥਾਯੋ ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਯੋਯੇਵ ਸਂਖਿਪਿਤ੍ਵਾ, ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਨਮਤ੍ਤੇਨ ਚ ਵਿਸੇਸੇਤ੍ਵਾ ਅਕਾਸਿ, ਨ ਪਨ ਯਂ ਵਾ ਤਂ ਵਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਦਿਟ੍ਠਸੁਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਆਚਰਿਯੇਨ –

‘‘ਸਂਵਣ੍ਣਨਂ ਤਞ੍ਚ ਸਮਾਰਭਨ੍ਤੋ,

ਤਸ੍ਸਾ ਮਹਾਅਟ੍ਠਕਥਂ ਸਰੀਰਂ;

ਕਤ੍ਵਾ ਮਹਾਪਚ੍ਚਰਿਯਂ ਤਥੇਵ,

ਕੁਰੁਨ੍ਦਿਨਾਮਾਦਿਸੁ ਵਿਸ੍ਸੁਤਾਸੁ.

ਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਵੁਤ੍ਤੋ,

ਯੋ ਯੁਤ੍ਤਮਤ੍ਥਂ ਅਪਰਿਚ੍ਚਜਨ੍ਤੋ;

ਅਥੋਪਿ ਅਨ੍ਤੋਗਧਥੇਰਵਾਦਂ,

ਸਂਵਣ੍ਣਨਂ ਸਮ੍ਮ ਸਮਾਰਭਿਸ੍ਸ’’ਨ੍ਤਿ [ਪਾਰਾ. ਅਟ੍ਠ. ੧.ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭਕਥਾ] ਚ.

‘‘ਤਤੋ ਚ ਭਾਸਨ੍ਤਰਮੇਵ ਹਿਤ੍ਵਾ,

ਵਿਤ੍ਥਾਰਮਗ੍ਗਞ੍ਚ ਸਮਾਸਯਿਤ੍ਵਾ;

ਵਿਨਿਚ੍ਛਯਂ ਸਬ੍ਬਮਸੇਸਯਿਤ੍ਵਾ,

ਤਨ੍ਤਿਕ੍ਕਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਅਵੋਕ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ.

ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿਕਾਨਂ ਵਚਨਾਨਮਤ੍ਥਂ,

ਸੁਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪਂ ਪਰਿਦੀਪਯਨ੍ਤੀ;

ਯਸ੍ਮਾ ਅਯਂ ਹੇਸ੍ਸਤਿ ਵਣ੍ਣਨਾਪਿ,

ਸਕ੍ਕਚ੍ਚ ਤਸ੍ਮਾ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾ’’ਤਿ [ਪਾਰਾ. ਅਟ੍ਠ. ੧.ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭਕਥਾ] ਚ.

ਯਥੇਵ ਚ ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸੇਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਤਂਕਾਲਿਕਾਨਿ ਮਾਗਧਿਕਾਨਿ ਵਤ੍ਥੂਨਿ ਨ ਪਕਾਸਿਤਾਨਿ, ਤਥੇਵ ਸੀਹਲ਼ਿਕਾਨਿਪਿ ਦਕ੍ਖਿਣਇਨ੍ਦਿਯਰਟ੍ਠਿਕਾਨਿਪਿ. ਨ ਹਿ ਤਤ੍ਥ ਵਸਭਰਾਜਕਾਲਤੋ (੬੦੯-੬੫੩ -ਬੁਦ੍ਧਵਸ੍ਸ) ਪਚ੍ਛਾ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਵਤ੍ਥੂਨਿ ਦਿਟ੍ਠਾਨਿ ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਮਹਾਸੇਨਰਾਜਵਤ੍ਥੁਂ [ਪਾਰਾ. ਅਟ੍ਠ. ੨.੨੩੬-੨੩੭], ਆਚਰਿਯੋ ਚ ਤਤੋ ਤਿਸਤਮਤ੍ਤਵਸ੍ਸੇਹਿ ਪਚ੍ਛਾਤਰੇ ਮਹਾਨਾਮਰਞ੍ਞੋ ਕਾਲੇ (੯੫੩-੯੭੫-ਬੁ-ਵ) ਸੀਹਲ਼ਦੀਪਮੁਪਾਗਤੋ. ਤਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਤਂਕਾਲਿਕਮਾਗਧਿਕਵਤ੍ਥੂਨਂ ਅਪ੍ਪਕਾਸਨਮਤ੍ਤੇਨ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਤਕ੍ਕਤ੍ਤਾ ਨ ਮਾਗਧਿਕੋਤਿ ਞਾਤੁਨ੍ਤਿ.

[ਖ) ਪੁਨਪਿ ਤੇਨ ‘‘ਸਬ੍ਬੇਸੁਪਿ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸਗਨ੍ਥੇਸੁ ਉਤ੍ਤਰਇਨ੍ਦਿਯਦੇਸਾਯਤ੍ਤਂ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਤੋ ਦਿਟ੍ਠਸ੍ਸ ਵਿਯ ਪਕਾਸਨਂ ਨਤ੍ਥੀ’’ਤਿ ਦੁਤਿਯਂ ਕਾਰਣਂ ਦਸ੍ਸਿਤਂ. ਤਸ੍ਸਪਿ ਅਕਾਰਣਭਾਵੋ ਪੁਰਿਮਵਚਨੇਨੇਵ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਅਪਿਚ ਸਾਰਤ੍ਥਪ੍ਪਕਾਸਿਨਿਯਾ ਨਾਮ ਸਂਯੁਤ੍ਤਟ੍ਠਕਥਾਯਂ, ਸੁਮਙ੍ਗਲਵਿਲਾਸਿਨਿਯਾ ਨਾਮ ਦੀਘਨਿਕਾਯਟ੍ਠਕਥਾਯਞ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤਸਂਵਣ੍ਣਨਾਯਪਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਤਤ੍ਥ ਹਿ –

‘‘ਯਥੇਵ ਹਿ ਕਲਮ੍ਬਨਦੀਤੀਰਤੋ ਰਾਜਮਾਤੁਵਿਹਾਰਦ੍ਵਾਰੇਨ ਥੂਪਾਰਾਮਂ ਗਨ੍ਤਬ੍ਬਂ ਹੋਤਿ, ਏਵਂ ਹਿਰਞ੍ਞਵਤਿਕਾਯ ਨਾਮ ਨਦਿਯਾ ਪਾਰਿਮਤੀਰਤੋ ਸਾਲਵਨਂ ਉਯ੍ਯਾਨਂ. ਯਥਾ ਅਨੁਰਾਧਪੁਰਸ੍ਸ ਥੂਪਾਰਾਮੋ, ਏਵਂ ਤਂ ਕੁਸਿਨਾਰਾਯ ਹੋਤਿ. ਥੂਪਾਰਾਮਤੋ ਦਕ੍ਖਿਣਦ੍ਵਾਰੇਨ ਨਗਰਂ ਪਵਿਸਨਮਗ੍ਗੋ ਪਾਚੀਨਮੁਖੋ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਉਤ੍ਤਰੇਨ ਨਿਵਤ੍ਤਤਿ, ਏਵਂ ਉਯ੍ਯਾਨਤੋ ਸਾਲਪਨ੍ਤਿ ਪਾਚੀਨਮੁਖਾ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਉਤ੍ਤਰੇਨ ਨਿਵਤ੍ਤਾ. ਤਸ੍ਮਾ ਤਂ ਉਪਵਤ੍ਤਨਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤੀ’’ਤਿ [ਸਂ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੧.੧੮੬; ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੨.੧੯੮] –

ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਤੋ ਦਿਟ੍ਠਸ੍ਸ ਵਿਯ ਪਕਾਸਨਮ੍ਪਿ ਦਿਸ੍ਸਤੇਵ. ਤਮ੍ਪਿ ਪਨ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਹਿ ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਨਮਤ੍ਤਮੇਵਾਤਿ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ, ਤਾਦਿਸਾਯ ਅਤ੍ਥਸਂਵਣ੍ਣਨਾਯ ਮਹਾਮਹਿਨ੍ਦਤ੍ਥੇਰਕਾਲਤੋਯੇਵ ਪਭੁਤਿ ਵੁਤ੍ਤਾਯ ਏਵ ਭਵਿਤਬ੍ਬਤ੍ਤਾਤਿ.

[ਗ) ਪੁਨਪਿ ਤੇਨ ‘‘ਉਣ੍ਹਸ੍ਸਾਤਿ ਅਗ੍ਗਿਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਸ, ਤਸ੍ਸ ਵਨਦਾਹਾਦੀਸੁ ਸਮ੍ਭਵੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ’’ਤਿ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੇ (੧, ੩੦-ਪਿਟ੍ਠੇ) ਵੁਤ੍ਤਸਂਵਣ੍ਣਨਂ ਪਕਾਸੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਤਸ੍ਸਾ ਪਨਸ੍ਸ ਅਵਹਸਨੀਯਭਾਵੋ ਪਾਕਟੋਯੇਵਾ’’ਤਿ ਚ ਹੀਲ਼ੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਇਨ੍ਦਿਯਰਟ੍ਠੇ ਪਨ ਉਤ੍ਤਰਦੇਸੇਸੁ ਗਿਮ੍ਹਕਾਲੇ ਵਤ੍ਥਚ੍ਛਾਦਨਰਹਿਤਾ ਮਾਨੁਸਕਾਯਚ੍ਛਵਿ ਸੂਰਿਯਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਏਕਂਸਤੋ ਦਯ੍ਹਤਿ, ਤਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਦਕ੍ਖਿਣਇਨ੍ਦਿਯਦੇਸਿਕਾ’’ਤਿ ਤਤਿਯਂ ਕਾਰਣਂ ਦਲ਼੍ਹਤਰਭਾਵੇਨ ਦਸ੍ਸਿਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਪਨ ਯਦਿ ‘‘ਸੂਰਿਯਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਏਕਂਸਤੋ ਦਯ੍ਹਤੀ’’ਤਿ ਏਤਂ ਉਜੁਕਤੋ ਸੂਰਿਯਰਸ੍ਮਿਸਨ੍ਤਾਪੇਨੇਵ ਦਡ੍ਢਭਾਵਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਚ੍ਚੇਯ੍ਯ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਡਂਸਮਕਸਵਾਤਾਤਪਸਰੀਸਪਸਮ੍ਫਸ੍ਸਾਨਨ੍ਤਿ ਪਦੇ ਆਤਪਸਦ੍ਦੇਨ ਸਮਾਨਤ੍ਥਤ੍ਤਾ ਨ ਯੁਤ੍ਤਮੇਵ. ਯਦਿ ਪਨ ਸੂਰਿਯਸਨ੍ਤਾਪਸਞ੍ਜਾਤੇਨ ਉਣ੍ਹਉਤੁਨਾ ਦਡ੍ਢਭਾਵਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਚ੍ਚੇਯ੍ਯ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਉਤ੍ਤਰਇਨ੍ਦਿਯਦੇਸੇਸੁ, ਅਞ੍ਞਤ੍ਥ ਚ ਤਾਦਿਸੇਸੁ ਅਤਿਉਣ੍ਹਟ੍ਠਾਨੇਸੁ ਸੂਰਿਯਸਨ੍ਤਾਪਸਞ੍ਜਾਤਸ੍ਸ ਉਣ੍ਹਉਤੁਨੋ ਪਟਿਘਾਤਾਯ ਚੀਵਰਂ ਸੇਨਾਸਨਞ੍ਚ ਪਟਿਸੇਵੀਯਤੀਤਿ ਅਯਮਤ੍ਥੋ ਨ ਨ ਯੁਤ੍ਤੋ. ਤਥਾ ਹਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਵਿਨਯਟ੍ਠਕਥਾਯਂ (੩, ੫੮)

‘‘ਸੀਤਂ ਉਣ੍ਹਨ੍ਤਿ ਉਤੁਵਿਸਭਾਗਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ.

ਸਾ ਪਨ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੇ ਪਦਤ੍ਥਸਂਵਣ੍ਣਨਾ ਪੋਰਾਣਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਟ੍ਠਕਥਾਹਿ ਆਗਤਾ ਭਵੇਯ੍ਯ. ਤਥਾ ਹਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਪਪਞ੍ਚਸੂਦਨਿਯਾ ਨਾਮ ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯਟ੍ਠਕਥਾਯ ਸਬ੍ਬਾਸਵਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾਯਂ (੧, ੫੮) ‘‘ਉਣ੍ਹਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਥ ਅਗ੍ਗਿਸਨ੍ਤਾਪੋਵ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ, ਸੂਰਿਯਸਨ੍ਤਾਪਵਸੇਨ ਪਨੇਤਂ ਵਤ੍ਥੁ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ. ਏਤ੍ਥ ਚ ਸਚਾਯਮਤ੍ਥੋ ਆਚਰਿਯੇਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਮਤਿਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤੋ ਅਸ੍ਸ, ਤਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥੁਸ੍ਸ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਵੁਤ੍ਤਭਾਵਞ੍ਚ ਤਸ੍ਸਾ ਅਤ੍ਥਸਂਵਣ੍ਣਨਾਯ ਅਤ੍ਤਨੋ ਮਤਿਭਾਵਞ੍ਚ ਯੁਤ੍ਤਭਾਵਞ੍ਚ ਪਕਾਸੇਯ੍ਯ. ਆਚਰਿਯੋ ਹਿ ਯਤ੍ਥ ਯਤ੍ਥ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਅਵੁਤ੍ਤਤ੍ਥਂ ਵਿਸੇਸੇਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸੇਤਿ, ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਤਾਦਿਸਂ ਞਾਪਕਵਚਨਮ੍ਪਿ ਪਕਾਸੇਤਿਯੇਵ, ਯਥਾ ਸੁਮਙ੍ਗਲਵਿਲਾਸਿਨਿਯਂ (੧, ੭੨) ‘‘ਏਤ੍ਥ ਆਣਤ੍ਤਿਯਨਿਸ੍ਸਗ੍ਗਿਯਥਾਵਰਾਪਿ ਪਯੋਗਾ ਯੁਜ੍ਜਨ੍ਤਿ, ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਪਨ ਅਨਾਗਤਤ੍ਤਾ ਵੀਮਂਸਿਤ੍ਵਾ ਗਹੇਤਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਵਚਨਂ, ਯਥਾ ਚ ਪਪਞ੍ਚਸੂਦਨਿਯਂ (੧, ੩੦) ‘‘ਅਵਿਚਾਰਿਤਮੇਤਂ ਪੋਰਾਣੇਹਿ, ਅਯਂ ਪਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਮਤੀ’’ਤਿ ਵਚਨਂ. ਨ ਚੇਤ੍ਥ ਕਿਞ੍ਚਿਪਿ ਞਾਪਕਵਚਨਂ ਪਕਾਸਿਤਂ. ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਯਦੇਤਂ ‘ਉਣ੍ਹਸ੍ਸਾਤਿ ਅਗ੍ਗਿਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਸਾ’ਤਿ ਚ, ‘ਉਣ੍ਹਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਥ ਅਗ੍ਗਿਸਨ੍ਤਾਪੋਵ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ’ਤਿ ਚ ਵਚਨਂ, ਏਤਂ ਪੋਰਾਣਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਟ੍ਠਕਥਾਵਚਨ’’ਨ੍ਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ.

(ਘ) ਪੁਨਪਿ ਤੇਨ ‘‘ਪਪਞ੍ਚਸੂਦਨਿਯਾ ਨਾਮ ਮਜ੍ਝਿਮਨਿਕਾਯਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਗੋਪਾਲਕਸੁਤ੍ਤਂ ਸਂਵਣ੍ਣੇਨ੍ਤੋ [ਮ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੩੫੦] ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ‘ਮਗਧਵਿਦੇਹਰਟ੍ਠਾਨਂ ਅਨ੍ਤਰੇ ਗਙ੍ਗਾਯ ਨਦਿਯਾ ਮਜ੍ਝੇ ਵਾਲੁਕਤ੍ਥਲਦੀਪਕਾ ਅਤ੍ਥੀ’ਤਿ ਸਦ੍ਦਹਤਿ ਮਞ੍ਞੇ. ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੇਨ ਪਨ ਦਿਟ੍ਠਗਙ੍ਗਾ ਸੀਹਲ਼ਦੀਪੇ ਮਹਾਵੇਲਿਗਙ੍ਗਾਯੇਵ, ਨ ਪਨ ਇਨ੍ਦਿਯਰਟ੍ਠਿਕਾਨਂ ਸੇਟ੍ਠਸਮ੍ਮਤਾ ਮਹਾਗਙ੍ਗਾਤਿ ਪਾਕਟੋਯੇਵਾਯਮਤ੍ਥੋ’’ਤਿ ਚਤੁਤ੍ਥਂ ਕਾਰਣਂ ਦਸ੍ਸਿਤਂ. ਤਂ ਪਨ ਇਦਾਨਿ ਮਹਾਗਙ੍ਗਾਯ ਮਜ੍ਝੇ ਤਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਤਾਦਿਸਂ ਦੀਪਕਂ ਅਦਿਸ੍ਵਾ ‘‘ਪੁਬ੍ਬੇਪਿ ਏਵਮੇਵ ਭਵੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿ ਏਕਂਸਤੋ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਵਚਨਮਤ੍ਤਮੇਵ. ਨਦਿਯੋ ਪਨ ਸਬ੍ਬਦਾਪਿ ਤੇਨੇਵਾਕਾਰੇਨ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਗਹੇਤੁਨ੍ਤਿ ਪਾਕਟੋਯੇਵਾਯਮਤ੍ਥੋ. ਤਸ੍ਮਾ ਯਥਾ ਪੁਬ੍ਬੇ ਤਸ੍ਸ ਗੋਪਾਲਸ੍ਸ ਕਾਲੇ ਤਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਮਜ੍ਝੇ ਗਙ੍ਗਾਯ ਤਾਦਿਸਾ ਦੀਪਕਾ ਸਂਵਿਜ੍ਜਮਾਨਾ ਅਹੇਸੁਂ, ਤਥੇਵ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਏਸ ਅਤ੍ਥੋ ਸਂਵਣ੍ਣਿਤੋ, ਤਦੇਵ ਚ ਵਚਨਂ ਆਚਰਿਯੇਨ ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪਕਾਸਿਤਨ੍ਤਿ ਏਵਮੇਵ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ. ਤਸ੍ਮਾ ਤਮ੍ਪਿ ਅਕਾਰਣਮੇਵਾਤਿ.

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕੁਲਵਿਚਾਰਣਾ

੨. ਅਥ ‘‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮਾਣਵੋ’’ਤਿ ਪਦਮ੍ਪਿ ਤੇਨ ਏਵਂ ਵਿਚਾਰਿਤਂ –

(ਕ) ‘‘ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕੁਲਜਾਤੋ’ਤਿ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਗਹੇਤੁਂ. ਕਸ੍ਮਾ ਵੇਦਕਾਲਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਯਾਵਜ੍ਜਤਨਾ ਸਬ੍ਬੇਪਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਸ੍ਯ ਮੁਖਮਾਸੀਦਿ, ਬਾਹੂ ਰਾਜਨ੍ਯ? ਕਤ?;

ਊਰੂ ਤਦਸ੍ਯ ਯਦ ਵਗ੍ਯ?, ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਗੂਦ੍ਰੋ ਅਜਾਯਤਾ’’ਤਿ [ਇਰੁਵੇਦ, ੧੦-ਮਣ੍ਡਲ, ੯੦; ਤਥਾ ਅਥਵ ੬ ਵੇਦ ੧੯, ੬, ੬].

ਇਮਂ ਪੁਰਿਸਸੁਤ੍ਤਂ ਨਾਮ ਮਨ੍ਤਂ ਜਾਨਨ੍ਤੀਤਿ ਸਦ੍ਦਹਿਯਾ.

ਅਯਂ ਪਨਸ੍ਸਾ ਅਤ੍ਥੋ – ‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਅਸ੍ਸ (ਬ੍ਰਹ੍ਮੁਨੋ) ਮੁਖਂ ਆਸਿ. ਬਾਹੂ ਰਾਜਞ੍ਞੋ ਕਤੋ, ਖਤ੍ਤਿਯਾ ਅਸ੍ਸ ਬਾਹੂਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ. ਯੋ ਵੇਸ੍ਸੋ, ਸੋ ਅਸ੍ਸ ਊਰੂ. ਸੁਦ੍ਦੋ ਅਸ੍ਸ ਪਾਦੇਹਿ ਅਜਾਯੀ’ਤਿ.

ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਪਨ ‘ਪਣ੍ਡਿਤਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ’ਤਿ ਞਾਤੋਪਿ ਤਂ ਗਾਥਂ ਨ ਅਞ੍ਞਾਸਿ. ਤਥਾ ਹਿ ਤੇਨ ਬਨ੍ਧੁਪਾਦਾਪਚ੍ਚਾਤਿ ਪਦਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾਯਂ ‘ਤੇਸਂ ਕਿਰ ਅਯਂ ਲਦ੍ਧਿ – ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੁਨੋ ਮੁਖਤੋ ਨਿਕ੍ਖਨ੍ਤਾ, ਖਤ੍ਤਿਯਾ ਉਰਤੋ, ਵੇਸ੍ਸਾ ਨਾਭਿਤੋ, ਸੁਦ੍ਦਾ ਜਾਣੁਤੋ, ਸਮਣਾ ਪਿਟ੍ਠਿਪਾਦਤੋ’ਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੨੬੩; ਮ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੫੦੮] ਤਿਸ੍ਸਾ ਵੇਦਗਾਥਾਯ ਅਸਮਾਨਤ੍ਥੋ ਵਣ੍ਣਿਤੋ’’ਤਿ.

ਅਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਅਨੁਵਿਚਾਰਣਾ – ਯਦਿ ਚ ਤਂਕਾਲਿਕਾਨਮ੍ਪਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਲਦ੍ਧਿ ਤਥੇਵ ਭਵੇਯ੍ਯ ਯਥਾ ਏਤਿਸ੍ਸਂ ਗਾਥਾਯਂ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਸਾ ਚਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ ਆਚਰਿਯਸ੍ਸ ਮਤਿਮਤ੍ਤਾ. ਏਵਂ ਸਤਿ ਸਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ਯੁਤ੍ਤਾ ਭਵੇਯ੍ਯ. ਏਤਿਸ੍ਸਂ ਪਨ ਗਾਥਾਯਂ ‘‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਸ੍ਯ ਮੁਖਮਾਸੀਦਿ’’ਤਿ ਪਠਮਪਾਦੇਨ ‘‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੁਨੋ ਮੁਖਤੋ ਜਾਤਾ’’ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ ਉਜੁਕਤੋ ਨ ਲਬ੍ਭਤਿ. ਬੁਦ੍ਧਕਾਲੇ ਪਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਲਦ੍ਧਿ ‘‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੁਨੋ ਮੁਖਤੋ ਜਾਤਾ’’ਤਿ ਏਵਮੇਵ ਅਹੋਸੀਤਿ ਪਾਕਟੋਯੇਵਾਯਮਤ੍ਥੋ. ਤਥਾ ਹਿ ਦੀਘਨਿਕਾਯੇ ਪਾਥਿਕਵਗ੍ਗੇ ਅਗ੍ਗਞ੍ਞਸੁਤ੍ਤੇ (੩, ੬੭) –

‘‘ਦਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ ਖੋ ਪਨ ਵਾਸੇਟ੍ਠ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਿਯੋ ਉਤੁਨਿਯੋਪਿ ਗਬ੍ਭਿਨਿਯੋਪਿ ਵਿਜਾਯਮਾਨਾਪਿ ਪਾਯਮਾਨਾਪਿ. ਤੇ ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ੦ ਯੋਨਿਜਾਵ ਸਮਾਨਾ ਏਵਮਾਹਂਸੁ – ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਵ ਸੇਟ੍ਠੋ ਵਣ੍ਣੋ, ਹੀਨਾ ਅਞ੍ਞੇ ਵਣ੍ਣਾ. ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਵ ਸੁਕ੍ਕੋ ਵਣ੍ਣੋ, ਕਣ੍ਹਾ ਅਞ੍ਞੇ ਵਣ੍ਣਾ. ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਵ ਸੁਜ੍ਝਨ੍ਤਿ, ਨੋ ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ. ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮੁਨੋ ਪੁਤ੍ਤਾ ਓਰਸਾ ਮੁਖਤੋ ਜਾਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਮ੍ਮਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਾਯਾਦਾਤਿ. ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਞ੍ਚੇਵ ਅਬ੍ਭਾਚਿਕ੍ਖਨ੍ਤਿ, ਮੁਸਾ ਚ ਭਾਸਨ੍ਤਿ, ਬਹੁਞ੍ਚ ਅਪੁਞ੍ਞਂ ਪਸਵਨ੍ਤੀ’’ਤਿ –

ਭਗਵਤਾ ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕੇਨ ਵਾਸੇਟ੍ਠਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮਾਣਵਕਾਨਂ ਭਾਸਿਤਂ, ਤੇਹਿ ਚ ਤਂ ਅਭਿਨਨ੍ਦਿਤਂ. ਤੇ ਪਨ ਦ੍ਵੇਪਿ ਮਾਣਵਕਾ ਜਾਤਿਵਸੇਨ ਪਰਿਸੁਦ੍ਧਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਚੇਵ ਹੋਨ੍ਤਿ ਤਿਣ੍ਣਮ੍ਪਿ ਵੇਦਾਨਂ ਪਾਰਗੁਨੋ ਚ. ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੁਨੋ ਮੁਖਤੋ ਨਿਕ੍ਖਨ੍ਤਾ’’ਤਿ ਵਚਨਸ੍ਸ ਤਂਕਾਲਿਕਾਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਲਦ੍ਧਿਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤਭਾਵੋ ਪਾਕਟੋਯੇਵ. ਯਥਾ ਚੇਤਂ, ਏਵਂ ‘‘ਖਤ੍ਤਿਯਾ ਉਰਤੋ, ਵੇਸ੍ਸਾ ਨਾਭਿਤੋ, ਸੁਦ੍ਦਾ ਜਾਣੁਤੋ, ਸਮਣਾ ਪਿਟ੍ਠਿਪਾਦਤੋ’’ਤਿ ਵਚਨਮ੍ਪਿ ‘‘ਤਂਕਾਲਿਕਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਲਦ੍ਧਿਞ੍ਞੂਹਿ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਚਰਿਯੇਹਿ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਦਹਿਤ੍ਵਾ ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸੇਨ ਤਂ ਸਬ੍ਬਂ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਤੋ ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਨਮਤ੍ਤੇਨ ਵਿਸੇਸੇਤ੍ਵਾ ਪਕਾਸਿਤਂ ਭਵੇਯ੍ਯ. ਤਸ੍ਮਾ ਤਾਯਪਿ ਵੇਦਗਾਥਾਯ ਆਚਰਿਯਸ੍ਸ ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭਾਵਸਾਧਨਂ ਅਨੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵਾਤਿ.

(ਖ) ਪੁਨਪਿ ਤੇਨ ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸਤ੍ਥੇਰਸ੍ਸ ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭਾਵਸਾਧਨਤ੍ਥਂ ਦੁਤਿਯਮ੍ਪਿ ਕਾਰਣਂ ਏਵਮਾਹਟਂ –

‘‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗਨ੍ਥੇਸੁ ਗਬ੍ਭਘਾਤਵਾਚਕਂ ਭ੍ਰੂਨਹਾਤਿ ਪਦਂ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ਭੂਨਹੁ (ਭੂਨਹਨੋ) ਇਤਿ ਦਿਸ੍ਸਤਿ. ਮਾਗਣ੍ਡਿਯਸੁਤ੍ਤੇ ਭਰਿਯਾਯ ਮੇਥੁਨਸਂਵਾਸਾਭਾਵੇਨ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਾਰਹਗਬ੍ਭਸ੍ਸ ਨਾਸਕਤ੍ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਮਾਗਣ੍ਡਿਯੋ ਪਰਿਬ੍ਬਾਜਕੋ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ‘ਭੂਨਹੁ (ਭੂਨਹਨੋ) ਸਮਣੋ ਗੋਤਮੋ’ਤਿ [ਮ. ਨਿ. ੨.੨੦੭ ਆਦਯੋ] ਆਹ. ਤਂ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਨ ਜਾਨਾਤੀਤਿ ਪਾਕਟੋਯੇਵ ਤਦਤ੍ਥਸਂਵਣ੍ਣਨਾਯ. ਤਤ੍ਥ ਹਿ ਤੇਨ ਭੂਨਹੁਨੋਤਿ (ਭੂਨਹਨਸ੍ਸਾ) ਪਦਂ ‘ਹਤਵਡ੍ਢਿਨੋ ਮਰਿਯਾਦਕਾਰਕਸ੍ਸਾ’ਤਿ [ਮ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੨.੨੦੭] ਵਣ੍ਣਿਤ’’ਨ੍ਤਿ.

ਤਮ੍ਪਿ ਅਯੁਤ੍ਤਮੇਵ. ਨ ਹਿ ਮਾਗਣ੍ਡਿਯੇਨ ਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਾਰਮ੍ਮਣਾਪਰਿਭੋਗਮਤ੍ਤਮੇਵ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭੂਨਹੁਭਾਵੋ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਅਥ ਖੋ ਛਨ੍ਨਮ੍ਪਿ ਲੋਕਾਮਿਸਾਰਮ੍ਮਣਾਨਂ ਅਪਰਿਭੋਗਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਹਿ ਸੁਤ੍ਤੇ –

‘‘ਚਕ੍ਖੁਂ ਖੋ ਮਾਗਣ੍ਡਿਯ ਰੂਪਾਰਾਮਂ ਰੂਪਰਤਂ ਰੂਪਸਮ੍ਮੁਦਿਤਂ, ਤਂ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਦਨ੍ਤਂ ਗੁਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਖਿਤਂ ਸਂਵੁਤਂ, ਤਸ੍ਸ ਚ ਸਂਵਰਾਯ ਧਮ੍ਮਂ ਦੇਸੇਤਿ, ਇਦਂ ਨੁ ਤੇ ਏਤਂ ਮਾਗਣ੍ਡਿਯ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭਾਸਿਤਂ ‘ਭੂਨਹੁ ਸਮਣੋ ਗੋਤਮੋ’ਤਿ. ਏਤਦੇਵ ਖੋ ਪਨ ਮੇ ਭੋ ਗੋਤਮ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭਾਸਿਤਂ ‘ਭੂਨਹੁ ਸਮਣੋ ਗੋਤਮੋ’ਤਿ. ਤਂ ਕਿਸ੍ਸ ਹੇਤੁ, ਏਵਞ੍ਹਿ ਨੋ ਸੁਤ੍ਤੇ ਓਚਰਤੀਤਿ…ਪੇ… ਮਨੋ ਖੋ ਮਾਗਣ੍ਡਿਯ ਧਮ੍ਮਾਰਾਮੋ ਧਮ੍ਮਰਤੋ ਧਮ੍ਮਸਮ੍ਮੁਦਿਤੋ, ਸੋ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਦਨ੍ਤੋ ਗੁਤ੍ਤੋ ਰਕ੍ਖਿਤੋ ਸਂਵੁਤੋ, ਤਸ੍ਸ ਚ ਸਂਵਰਾਯ ਧਮ੍ਮਂ ਦੇਸੇਤਿ, ਇਦਂ ਨੁ ਤੇ ਏਤਂ ਮਾਗਣ੍ਡਿਯ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭਾਸਿਤਂ ‘ਭੂਨਹੁ ਸਮਣੋ ਗੋਤਮੋ’ਤਿ. ਏਤਦੇਵ ਖੋ ਪਨ ਮੇ ਭੋ ਗੋਤਮ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭਾਸਿਤਂ ‘ਭੂਨਹੁ ਸਮਣੋ ਗੋਤਮੋ’ਤਿ. ਤਂ ਕਿਸ੍ਸ ਹੇਤੁ, ਏਵਞ੍ਹਿ ਨੋ ਸੁਤ੍ਤੇ ਓਚਰਤੀ’’ਤਿ [ਮ. ਨਿ. ੨.੨੦੭ ਆਦਯੋ].

ਏਵਂ ਭਗਵਤੋ ਚ ਅਨੁਯੋਗੋ ਮਾਗਣ੍ਡਿਯਸ੍ਸ ਚ ਪਟਿਞ੍ਞਾ ਆਗਤਾ.

ਏਤ੍ਥ ਹਿ ਮੇਥੁਨਪ੍ਪਟਿਸੇਵਨਵਸੇਨ ਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਾਰਮ੍ਮਣਪਰਿਭੋਗਹੇਤੁ ਏਵ ਗਬ੍ਭਪਤਿਟ੍ਠਾਨਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਤਦਪਰਿਭੋਗਮੇਵ ਸਨ੍ਧਾਯ ‘‘ਭੂਨਹੂ’’ਤਿ ਵਤ੍ਤੁਂ ਅਰਹਤਿ, ਤਦਞ੍ਞੇਸਂ ਪਨ ਪਞ੍ਚਨ੍ਨਂ ਰੂਪਾਦਿਆਰਮ੍ਮਣਾਨਂ, ਤਤ੍ਥਾਪਿ ਵਿਸੇਸਤੋ ਧਮ੍ਮਾਰਮ੍ਮਣਸ੍ਸ ਸੁਦ੍ਧਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣੇਨ ਪਰਿਭੋਗਹੇਤੁ ਨਤ੍ਥਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਗਬ੍ਭਪਤਿਟ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇਸਂ ਅਪਰਿਭੋਗਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭੂਨਹੂਤਿ ਵਤ੍ਤੁਂ ਨ ਅਰਹਤਿਯੇਵ, ਮਾਗਣ੍ਡਿਯੇਨ ਪਨ ਸਬ੍ਬਾਨਿਪਿ ਤਾਨਿ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਭਾਵੋ ਪਟਿਞ੍ਞਾਤੋ, ਕਾਰਣਞ੍ਚਸ੍ਸ ਦਸ੍ਸਿਤਂ ‘‘ਏਵਞ੍ਹਿ ਨੋ ਸੁਤ੍ਤੇ ਓਚਰਤੀ’’ਤਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਦਾਨਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗਨ੍ਥੇਸੁ ਭੂਨਹੁ- (ਭ੍ਰੂਨਹਾ) ਸਦ੍ਦੋ ਗਬ੍ਭਘਾਤਨਤ੍ਥੇ ਦਿਸ੍ਸਤਿ, ਮਾਗਣ੍ਡਿਯਸੁਤ੍ਤੇ ਪਨੇਸੋ ਅਤ੍ਥੋ ਨ ਯੁਜ੍ਜਤੀਤਿ ਆਚਰਿਯੇਨ ‘‘ਹਤਵਡ੍ਢਿ ਮਰਿਯਾਦਕਾਰਕੋ’’ਤਿ ਅਯਮੇਵਤ੍ਥੋ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਯ ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਨਵਸੇਨ ਪਕਾਸਿਤੋਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ.

(ਗ) ਪੁਨਪਿ ਤੇਨ ‘‘ਇਦਮ੍ਪਨ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸਸ੍ਸ ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭਾਵਸਾਧਕਂ ਪਚ੍ਛਿਮਕਾਰਣਂ, ਸੋ ਹਿ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੇ ਸੀਲਨਿਦ੍ਦੇਸੇ (੧, ੩੧) ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਪਰਿਹਾਸਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋ ‘ਏਵਂ ਇਮਿਨਾ ਪਿਣ੍ਡਪਾਤਪਟਿਸੇਵਨੇਨ ਪੁਰਾਣਞ੍ਚ ਜਿਘਚ੍ਛਾਵੇਦਨਂ ਪਟਿਹਙ੍ਖਾਮਿ, ਨਵਞ੍ਚ ਵੇਦਨਂ ਅਪਰਿਮਿਤਭੋਜਨਪਚ੍ਚਯਂ ਆਹਰਹਤ੍ਥਕ ਅਲਂਸਾਟਕ ਤਤ੍ਰਵਟ੍ਟਕ ਕਾਕਮਾਸਕ ਭੁਤ੍ਤਵਮਿਤਕਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਅਞ੍ਞਤਰੋ ਵਿਯ ਨ ਉਪ੍ਪਾਦੇਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਪਟਿਸੇਵਤੀ’ਤਿ ਆਹ. ਇਦਂ ਪਨ ਏਕਸ੍ਸ ਭਿਨ੍ਨਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਲਦ੍ਧਿਕਸ੍ਸਾਪਿ ਵਚਨਂ ਸਿਯਾਤਿ ਤਦੇਵ ਦਲ਼੍ਹਕਾਰਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ‘ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ’ਤਿ ਵਤ੍ਤੁ’’ਨ੍ਤਿ ਤਤਿਯਂ ਕਾਰਣਂ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਂ ਪਨ ਅਤਿਸਂਵੇਜਨੀਯਵਚਨਮੇਵ. ਨ ਹੇਤਂ ਆਚਰਿਯੇਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਪਰਿਹਾਸਂ ਕਾਤੁਕਾਮੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਚ ਤਂ ਪਰਿਹਾਸਵਚਨੇਨ ਸਂਯੋਜੇਤਬ੍ਬਟ੍ਠਾਨਂ, ਅਞ੍ਞਦਤ੍ਥੁ ਯਥਾਭੂਤਮਤ੍ਥਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀਨਂ ਓਵਾਦਾਨੁਸਾਸਨਿਦਾਨਵਸੇਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਟ੍ਠਾਨਂ, ਤਥਾਯੇਵ ਚ ਆਚਰਿਯੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਥਾ ਹਿ ਯੇ ਲੋਕੇ ਪਰਦਤ੍ਤੂਪਜੀਵਿਨੋ ਸਮਣਾ ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਵਾ ਅਞ੍ਞੇ ਵਾਪਿ ਚ ਪੁਗ੍ਗਲਾ, ਤੇ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਞਾਣਰਹਿਤਾ ਅਸਂਵਰੇ ਠਿਤਾ ਕਦਾਚਿ ਅਤਿਪਣੀਤਂ ਰਸਂ ਪਹੂਤਂ ਲਦ੍ਧਾ ਅਪਰਿਮਿਤਮ੍ਪਿ ਭੁਞ੍ਜੇਯ੍ਯੁਂ, ਵਿਸੇਸਤੋ ਪਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਲੋਕਿਕਵਤ੍ਥੁਵਸੇਨ ਚ, ਜਾਤਕਾਦਿਸਾਸਨਿਕਵਤ੍ਥੁਵਸੇਨ ਚ ਤਾਦਿਸਾ ਅਹੇਸੁਨ੍ਤਿ ਪਾਕਟਾ. ਇਮਸ੍ਮਿਞ੍ਹਿ ਲੋਕੇ ਵਸ੍ਸਸਤਸਹਸ੍ਸੇਹਿ ਵਾ ਵਸ੍ਸਕੋਟੀਹਿ ਵਾ ਅਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਦ੍ਧਾਨੇ ਕੋ ਸਕ੍ਕਾ ਵਤ੍ਤੁਂ ‘‘ਨੇਦਿਸਾ ਭੂਤਪੁਬ੍ਬਾ’’ਤਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਤਾਦਿਸੇਹਿ ਵਿਯ ਨ ਅਪਰਿਮਿਤਭੋਜਨੇਹਿ ਭਵਿਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਓਵਾਦਾਨੁਸਾਸਨਿਦਾਨਵਸੇਨੇਵ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਦੇਵਂ ਅਤ੍ਥਸਂਹਿਤਮ੍ਪਿ ਸਮਾਨਂ ਅਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਰੋਤੋ ਅਨਤ੍ਥਮੇਵ ਜਾਤਂ, ਯਥਾ ਸਭਰਿਯਸ੍ਸ ਮਾਗਣ੍ਡਿਯਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਸ ਅਨਾਗਾਮਿਮਗ੍ਗਫਲਤ੍ਥਾਯਪਿ ਦੇਸਿਤਾ ਗਾਥਾ [ਧ. ਪ. ਅਟ੍ਠ. ੧.ਸਾਮਾਵਤੀਵਤ੍ਥੁ] ਤੇਸਂ ਧੀਤੁਯਾ ਅਨਤ੍ਥਾਯ ਸਂਵਤ੍ਤਤੀਤਿ ਸਂਵੇਗੋਯੇਵੇਤ੍ਥ ਬ੍ਰੂਹੇਤਬ੍ਬੋਤਿ.

ਪਤਞ੍ਜਲਿਵਾਦਵਿਚਾਰਣਾ

੩. ਅਥ ਤੇਨ ‘‘ਪਾਤਞ੍ਜਲੀਮਤਂ ਪਰਿਵਤ੍ਤੇਤੀ’’ਤਿ ਵਚਨਮ੍ਪਿ ਏਵਂ ਵਿਚਾਰਿਤਂ.

(ਕ) ‘‘ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਪਤਞ੍ਜਲਿਸ੍ਸ ਵਾ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਵਾ ਉਤ੍ਤਰਇਨ੍ਦਿਯਰਟ੍ਠਿਕਾਨਂ ਵਾਦਂ ਅਪ੍ਪਕਮੇਵ ਅਞ੍ਞਾਸਿ. ਪਤਞ੍ਜਲਿਵਾਦੇਸੁ ਹਿ ਅਣਿਮਾ ਲਘਿਮਾਤਿ ਇਦਮੇਵ ਦ੍ਵਯਂ ਦਸ੍ਸੇਸਿ [ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੧.੧੪੪] ਤਤੁਤ੍ਤਰਿ ਯੋਗਸੁਤ੍ਤਂ ਅਜਾਨਨ੍ਤੋ, ਪਤਞ੍ਜਲਿਵਾਦਸ੍ਸ ਚ ਤੁਲੇਤ੍ਵਾ ਦੀਪਨਾ ਤਸ੍ਸ ਗਨ੍ਥੇਸੁ ਨ ਦਿਸ੍ਸਤਿ, ਪਤਞ੍ਜਲਿਨਾ ਕਤਪਕਰਣਞ੍ਚ ਪਤਞ੍ਜਲੀਤਿ ਨਾਮਮਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਚ ਤਤ੍ਥ ਦੀਪਿਤਂ ਨਤ੍ਥਿ. ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੇ ਪਨ ਪਞ੍ਞਾਭੂਮਿਨਿਦ੍ਦੇਸੇ ‘ਪਕਤਿਵਾਦੀਨਂ ਪਕਤਿ ਵਿਯਾ’ਤਿ [ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੨.੫੮੪] ਪਕਤਿਵਾਦ (ਸਂਖ੍ਯਾਵਾਦ) ਨਾਮਮਤ੍ਤਂ ਪਕਾਸਿਤਂ, ਤਤ੍ਥੇਵ ਚ ‘ਪਟਿਞ੍ਞਾ ਹੇਤੂਤਿਆਦੀਸੁ ਹਿ ਲੋਕੇ ਵਚਨਾਵਯਵੋ ਹੇਤੂਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤੀ’ਤਿ [ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੨.੫੯੫] ਉਦਾਹਰਿਤਂ, ਤੇਨ ਞਾਯਤਿ ‘ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਇਨ੍ਦਿਯਤਕ੍ਕਨਯਦੀਪਕੇ ਞਾਯਗਨ੍ਥਸ੍ਮਿਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਮੂਲਭਾਗਮਤ੍ਤਂ ਅਪਰਿਪੁਣ੍ਣਂ ਜਾਨਾਤੀ’ਤਿ’’.

ਤਂ ਪਨ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਕੇਵਲਂ ਆਚਰਿਯਸ੍ਸ ਅਬ੍ਭਾਚਿਕ੍ਖਣਮਤ੍ਤਮੇਵ. ਅਤਿਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਸ ਹਿ ਅਤਿਗਰੁਕਾਤਬ੍ਬਸ੍ਸ ਸੁਪਰਿਸੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਪਿਟਕਤ੍ਤਯਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਸਂਵਣ੍ਣਨਂ ਕਰੋਨ੍ਤੇਨ ਸੁਪਰਿਸੁਦ੍ਧੋਯੇਵ ਪਾਲ਼ਿਨਯੋ ਚ ਅਟ੍ਠਕਥਾਨਯੋ ਚ ਪੋਰਾਣਥੇਰਵਾਦਾ ਚਾਤਿ ਈਦਿਸਾਯੇਵ ਅਤ੍ਥਾ ਪਕਾਸੇਤਬ੍ਬਾ, ਯਂ ਵਾ ਪਨ ਅਤ੍ਥਸਂਵਣ੍ਣਨਾਯ ਉਪਕਾਰਕਂ ਸਦ੍ਦਵਿਨਿਚ੍ਛਯਪਟਿਸਂਯੁਤ੍ਤਂ ਲੋਕਿਯਗਨ੍ਥਵਚਨਂ, ਤਦੇਵ ਚ ਯਥਾਰਹਂ ਪਕਾਸੇਤਬ੍ਬਂ, ਨ ਪਨ ਅਨੁਪਕਾਰਾਨਿਪਿ ਤਂਤਂਗਨ੍ਥਤਕ੍ਕਤ੍ਤੁਨਾਮਾਨਿ ਚ, ਤੇਹਿ ਵੁਤ੍ਤਵਚਨਾਨਿ ਚ ਬਹੂਨਿ, ਨ ਚ ਤੇਸਂ ਅਪ੍ਪਕਾਸਨੇਨ ‘‘ਨ ਤੇ ਅਟ੍ਠਕਥਾਚਰਿਯੋ ਜਾਨਾਤੀ’’ਤਿ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ. ਯਦਿ ਹਿ ਯਂ ਯਂ ਲੋਕਿਯਗਨ੍ਥਂ ਅਤ੍ਤਨਾ ਜਾਨਾਤਿ, ਤਂ ਸਬ੍ਬਂ ਅਨੁਪਕਾਰਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਮਾਨੇਤ੍ਵਾ ਪਕਾਸੇਯ੍ਯ, ਅਤਿਵਿਤ੍ਥਾਰਾ ਚ ਸਾ ਭਵੇਯ੍ਯ ਅਪਰਿਸੁਦ੍ਧਾ ਚ ਅਸਮ੍ਮਾਨਿਤਾ ਚ ਸਾਸਨਿਕਵਿਞ੍ਞੂਹੀਤਿ ਆਚਰਿਯੇਨ ਪਤਞ੍ਜਲਿਵਾਦਾਦਯੋ ਨ ਵਿਤ੍ਥਾਰੇਨ ਪਕਾਸਿਤਾਤਿ ਞਾਤਬ੍ਬਂ, ਅਞ੍ਞਦਤ੍ਥੁ ਯੇਹਿ ਯੇਹਿ ਲੋਕਿਯਗਨ੍ਥੇਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਆਚਰਿਯੇਨ ਆਨੇਤ੍ਵਾ ਪਕਾਸਿਤਂ, ਤੇ ਤੇ ਚ ਗਨ੍ਥਾ, ਅਞ੍ਞੇਪਿ ਚ ਤਾਦਿਸਾ ਆਚਰਿਯੇਨ ਞਾਤਾਤ੍ਵੇਵ ਜਾਨਿਤਬ੍ਬਾ ਵਿਞ੍ਞੂਹਿ, ਯਥਾ ਸਮੁਦ੍ਦਸ੍ਸ ਏਕਦੇਸਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਸਬ੍ਬੋਪਿ ਸਮੁਦ੍ਦੋ ਏਦਿਸੋਤਿ ਞਾਯਤਿ. ਆਚਰਿਯੋ ਪਨ ਯਤ੍ਥ ਯਤ੍ਥ ਵੇਦਪਟਿਸਂਯੁਤ੍ਤਵਚਨਾਨਿ ਆਗਤਾਨਿ, ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਵੇਦਗਨ੍ਥੇਹਿਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਆਨੇਤ੍ਵਾ ਪਕਾਸੇਸਿਯੇਵ. ਤਥਾ ਹਿ ਆਚਰਿਯੇਨ ਸੁਮਙ੍ਗਲਵਿਲਾਸਿਨਿਯਂ ਨਾਮ ਦੀਘਨਿਕਾਯਟ੍ਠਕਥਾਯਂ –

‘‘ਤਿਣ੍ਣਂ ਵੇਦਾਨਨ੍ਤਿ ਇਰੁਵੇਦਯਜੁਵੇਦਸਾਮਵੇਦਾਨ’’ਨ੍ਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੨੫੬] ਚ,

‘‘ਇਤਿਹਾਸਪਞ੍ਚਮਾਨਨ੍ਤਿ ਅਥਬ੍ਬਣਵੇਦਂ ਚਤੁਤ੍ਥਂ ਕਤ੍ਵਾ ਇਤਿਹ ਆਸ ਇਤਿਹ ਆਸਾਤਿ ਈਦਿਸਵਚਨਪਟਿਸਂਯੁਤ੍ਤੋ ਪੁਰਾਣਕਥਾਸਙ੍ਖਾਤੋ ਇਤਿਹਾਸੋ ਪਞ੍ਚਮੋ ਏਤੇਸਨ੍ਤਿ ਇਤਿਹਾਸਪਞ੍ਚਮਾ, ਤੇਸਂ ਇਤਿਹਾਸਪਞ੍ਚਮਾਨਂ ਵੇਦਾਨ’’ਨ੍ਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੨੫੬] ਚ,

‘‘ਯਿਟ੍ਠਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਮਹਾਯਾਗੋ’’ਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੧੭੦-੧੭੨] ਚ,

‘‘ਅਗ੍ਗਿਹੋਮਨ੍ਤਿ ਏਵਰੂਪੇਨ ਦਾਰੁਨਾ ਏਵਂ ਹੁਤੇ ਇਦਂ ਨਾਮ ਹੋਤੀਤਿ ਅਗ੍ਗਿਜੁਹਨਂ. ਦਬ੍ਬਿਹੋਮਾਦੀਨਿਪਿ ਅਗ੍ਗਿਹੋਮਾਨੇਵ, ਏਵਰੂਪਾਯ ਦਬ੍ਬਿਯਾ ਈਦਿਸੇਹਿ ਕਣਾਦੀਹਿ ਹੁਤੇ ਇਦਂ ਨਾਮ ਹੋਤੀਤਿ ਏਵਂ ਪਵਤ੍ਤਿਵਸੇਨ ਪਨ ਵਿਸੁਂ ਵੁਤ੍ਤਾਨੀ’’ਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੨੧] ਚ,

‘‘ਸਾਸਪਾਦੀਨਿ ਪਨ ਮੁਖੇਨ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਅਗ੍ਗਿਮ੍ਹਿ ਪਕ੍ਖਿਪਨਂ, ਵਿਜ੍ਜਂ ਪਰਿਜਪ੍ਪਿਤ੍ਵਾ ਜੁਹਨਂ ਵਾ ਮੁਖਹੋਮ’’ਨ੍ਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੨੧] ਚ –

ਏਵਮਾਦਿਨਾ ਵੇਦਪਟਿਸਂਯੁਤ੍ਤਵਚਨਾਨਿ ਵੇਦਗਨ੍ਥਾਨੁਰੂਪਤੋ ਵਣ੍ਣਿਤਾਨਿ. ਤਾਨਿ ਚ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਤੋ ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਨਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤਾਨਿਪਿ ਭਵੇਯ੍ਯੁਂ, ਵੇਦਗਨ੍ਥੇਸੁ ਪਨ ਅਕੋਵਿਦੇਨ ਯਾਥਾਵਤੋ ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਨਂ ਕਾਤੁਮ੍ਪਿ ਨ ਸੁਕਰਮੇਵ, ਤਸ੍ਮਾ ਆਚਰਿਯਸ੍ਸ ਵੇਦਗਨ੍ਥੇਸੁ ਕੋਵਿਦਭਾਵੋਪਿ ਪਾਕਟੋਯੇਵ. ਏਵਂ ਵੇਦਗਨ੍ਥੇਸੁ ਚ ਤਦਞ੍ਞਲੋਕਿਯਗਨ੍ਥੇਸੁ ਚ ਸੁਕੋਵਿਦਸ੍ਸੇਵ ਸਮਾਨਸ੍ਸ ਤੇਸਂ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਅਪ੍ਪਕਾਸਨਂ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਕਾਰਣੇਨੇਵਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਅਪਿ ਚ ਆਚਰਿਯੋ ਅਤ੍ਤਨੋ ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭੇਯੇਵ –

‘‘ਤਤੋ ਚ ਭਾਸਨ੍ਤਰਮੇਵ ਹਿਤ੍ਵਾ,

ਵਿਤ੍ਥਾਰਮਗ੍ਗਞ੍ਚ ਸਮਾਸਯਿਤ੍ਵਾ;

ਵਿਨਿਚ੍ਛਯਂ ਸਬ੍ਬਮਸੇਸਯਿਤ੍ਵਾ…ਪੇ…

ਯਸ੍ਮਾ ਅਯਂ ਹੇਸ੍ਸਤਿ ਵਣ੍ਣਨਾਪੀ’’ਤਿ [ਪਾਰਾ. ਅਟ੍ਠ. ੧.ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭਕਥਾ] ਚ.

‘‘ਅਪਨੇਤ੍ਵਾਨ ਤਤੋਹਂ, ਸੀਹਲ਼ਭਾਸਂ ਮਨੋਰਮਂ ਭਾਸਂ;

ਤਨ੍ਤਿਨਯਾਨੁਚ੍ਛਵਿਕਂ, ਆਰੋਪੇਤ੍ਵਾ ਵਿਗਤਦੋਸਂ.

ਸਮਯਂ ਅਵਿਲੋਮੇਨ੍ਤੋ, ਥੇਰਾਨਂ ਥੇਰਵਂਸਪਦੀਪਾਨਂ;

ਸੁਨਿਪੁਣਵਿਨਿਚ੍ਛਯਾਨਂ, ਮਹਾਵਿਹਾਰੇ ਨਿਵਾਸਿਨਂ;

ਹਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਪ੍ਪੁਨਾਗਤ-ਮਤ੍ਥਂ ਅਤ੍ਥਂ ਪਕਾਸਯਿਸ੍ਸਾਮੀ’’ਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭਕਥਾ] ਚ–

ਏਵਂ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਨਂ ਭਾਸਾਪਰਿਵਤ੍ਤਨਸਂਖਿਪਨਵਸੇਨੇਵ ਵਿਸੇਸੇਤ੍ਵਾ ਅਭਿਨਵਟ੍ਠਕਥਾਯੋ ਕਰਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਪਟਿਞ੍ਞਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥਾਪਟਿਞ੍ਞਾਤਮੇਵ ਅਕਾਸਿ, ਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਞਾਣਪ੍ਪਭਾਵੇਨ ਵਿਸੇਸੇਤ੍ਵਾਤਿਪਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਤਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਪਤਞ੍ਜਲਿਵਾਦਾਦੀਨਂ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਅਪ੍ਪਕਾਸਨਮਾਰਬ੍ਭ ‘‘ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਪਤਞ੍ਜਲਿਵਾਦਾਦੀਨਿ ਪਰਿਪੁਣ੍ਣਂ ਨ ਜਾਨਾਤੀ’’ਤਿ ਵਚਨਂ ਕੇਵਲਂ ਆਚਰਿਯਸ੍ਸ ਅਬ੍ਭਾਚਿਕ੍ਖਣਮਤ੍ਤਮੇਵਾਤਿ.

ਕਬ੍ਬਸਤ੍ਥਵਿਚਾਰਣਾ

੪. ਪੁਨਪਿ ਸੋ ਏਵਮਾਹ ‘‘ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ ਰਾਮਾਯਣਮਹਾਭਾਰਤਸਙ੍ਖਾਤਾਨਂ ਮਹਾਕਬ੍ਬਸਤ੍ਥਾਨਂ ਸੁਕੁਸਲੋ ਵਿਯ ਨ ਦਿਸ੍ਸਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤਾਨਿ ਦਸ੍ਸੇਸਿ. ਕਥਂ? ਅਕ੍ਖਾਨਨ੍ਤਿ ਭਾਰਤਯੁਜ੍ਝਨਾਦਿਕਂ, ਤਂ ਯਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਕਥੀਯਤਿ, ਤਤ੍ਥ ਗਨ੍ਤੁਮ੍ਪਿ ਨ ਵਟ੍ਟਤੀਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੧੩] ਚ, ਤਸ੍ਸ (ਸਮ੍ਫਪਲਾਪਸ੍ਸ) ਦ੍ਵੇ ਸਮ੍ਭਾਰਾ ਭਾਰਤਯੁਦ੍ਧਸੀਤਾਹਰਣਾਦਿਨਿਰਤ੍ਥਕਕਥਾਪੁਰੇਕ੍ਖਾਰਤਾ ਤਥਾਰੂਪਿਕਥਾਕਥਨਞ੍ਚਾਤਿ [ਦੀ. ਨਿ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੮] ਚ ਦਸ੍ਸੇਸੀ’’ਤਿ.

ਤਂ ਪਨ ਪੁਰਿਮਵਚਨਤੋਪਿ ਅਹੇਤੁਕਤਰਂ ਕੇਵਲਂ ਅਨਾਦਰੀਕਰਣਮਤ੍ਤਮੇਵ. ਅਤਿਗਮ੍ਭੀਰਤ੍ਥਸ੍ਸ ਹਿ ਅਤਿਗਰੁਕਰਣੀਯਸ੍ਸ ਪਿਟਕਤ੍ਤਯਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਸਂਵਣ੍ਣਨਾਯਂ ਨਿਰਤ੍ਥਕਸ੍ਸ ਸਮ੍ਫਪਲਾਪਸਮੁਦਾਯਭੂਤਸ੍ਸ ਕਬ੍ਬਸਤ੍ਥਸ੍ਸ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਪਕਾਸਨੇਨ ਕਿਂ ਸਿਯਾ ਪਯੋਜਨਂ, ਅਞ੍ਞਦਤ੍ਥੁ ਸਾਯੇਵਸ੍ਸ ਅਸਮ੍ਮਾਨਿਤਾ, ਅਨਾਦਰਿਯਾ ਚ ਵਿਞ੍ਞੂਹੀਤਿ.

ਬਾਹੁਸਚ੍ਚਗੁਣਮਕ੍ਖਨਂ

੫. ਪੁਨਪਿ ਧਮ੍ਮਾਨਨ੍ਦੋ ਆਚਰਿਯਸ੍ਸ ਬਾਹੁਸਚ੍ਚਗੁਣਂ ਮਕ੍ਖੇਤੁਕਾਮੋ ਏਵਮਾਹ – ‘‘ਤਸ੍ਸ (ਬੁਦ੍ਧਘੋਸਸ੍ਸ) ਸਮਯਨ੍ਤਰਕੋਵਿਦਸਙ੍ਖਾਤਂ ਬਾਹੁਸਚ੍ਚਂ ਨ ਤਤੋ ਉਤ੍ਤਰਿਤਰਂ ਹੋਤਿ, ਯਂ ਆਧੁਨਿਕਾਨਂ ਗਨ੍ਥਨ੍ਤਰਕੋਵਿਦਾਨਂ ਸੀਹਲ਼ਿਕਭਿਕ੍ਖੂਨਂ ਯਂ ਵਾ ਏਕਾਦਸਮੇ ਖਰਿਸ੍ਤਵਸ੍ਸਸਤਕੇ (੧੦੦੧-੧੧੦੦) ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾਨਂ ਦਕ੍ਖਿਣਇਨ੍ਦਿਯਰਟ੍ਠਿਕਾਨਂ ਅਨੁਰੁਦ੍ਧ-ਧਮ੍ਮਪਾਲਾਦੀਨਂ ਭਿਕ੍ਖੂਨ’’ਨ੍ਤਿ.

ਤਂ ਪਨ ਸਬ੍ਬਥਾਪਿ ਅਯੁਤ੍ਤਵਚਨਮੇਵ. ਯਦਿ ਹਿ ਆਧੁਨਿਕਾ ਵਾ ਸੀਹਲ਼ਿਕਭਿਕ੍ਖੂ, ਪੋਰਾਣਾ ਵਾ ਆਚਰਿਯਅਨੁਰੁਦ੍ਧ-ਧਮ੍ਮਪਾਲਤ੍ਥੇਰਾਦਯੋ ਸਮਯਨ੍ਤਰਬਾਹੁਸਚ੍ਚਵਸੇਨ ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸੇਨ ਸਮਾਨਾ ਵਾ ਉਤ੍ਤਰਿਤਰਾ ਵਾ ਭਵੇਯ੍ਯੁਂ, ਤੇ ਆਚਰਿਯਬੁਦ੍ਧਘੋਸਤ੍ਥੇਰਸ੍ਸ ਅਟ੍ਠਕਥਾਹਿ ਅਨਾਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤਾ ਹੁਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਸੁਨ੍ਦਰਤਰਾ ਪਰਿਪੁਣ੍ਣਤਰਾ ਚ ਅਭਿਨਵਟ੍ਠਕਥਾਯੋ ਕਰੇਯ੍ਯੁਂ, ਨ ਪਨ ਤੇ ਤਥਾ ਕਰੋਨ੍ਤਿ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਨ ਕਰੋਨ੍ਤਿਯੇਵ, ਅਥ ਖੋ ਤੇਸਂ ਏਕੋਪਿ ਨ ਏਵਂ ਵਦਤਿ ‘‘ਅਹਂ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੇਨ ਬਾਹੁਸਚ੍ਚਵਸੇਨ ਸਮਸਮੋਤਿ ਵਾ ਉਤ੍ਤਰਿਤਰੋ’’ਤਿ ਵਾ, ਅਞ੍ਞਦਤ੍ਥੁ ਤੇ ਆਚਰਿਯਸ੍ਸ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯੋਯੇਵ ਸਂਵਣ੍ਣੇਨ੍ਤਿ ਚ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭੇਨ੍ਤਿ ਚ, ਆਚਰਿਯਟ੍ਠਾਨੇ ਚ ਠਪੇਨ੍ਤਿ. ਤੇਨੇਤਂ ਞਾਯਤਿ ਸਬ੍ਬਥਾਪਿ ਅਯੁਤ੍ਤਵਚਨਨ੍ਤਿ.

ਮਹਾਯਾਨਿਕਨਯਵਿਚਾਰਣਾ

੬. ਪੁਨ ਸੋ ਤਾਵਤ੍ਤਕੇਨਾਪਿ ਅਸਨ੍ਤੁਟ੍ਠੋ ਆਚਰਿਯਂ ਅਵਮਞ੍ਞਨ੍ਤੋ ਏਵਮਾਹ – ‘‘ਮਹਾਯਾਨਨਿਕਾਯਸ੍ਸ ਪਧਾਨਾਚਰਿਯਭੂਤਾਨਂ ਅਸ੍ਸ ਘੋਸ-ਨਾਗਜ੍ਜੁਨਾਨਂ ਨਯਂ ਵਾ, ਨਾਮਮਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਵਾ ਤੇਸਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਮਞ੍ਞੇ ਬੁਦ੍ਧਘੋਸੋ’’ਤਿ. ਤਂ ਪਨ ਅਤਿਵਿਯ ਅਧਮ੍ਮਿਕਂ ਨਿਰਤ੍ਥਕਞ੍ਚ ਨਿਗ੍ਗਹਵਚਨਮਤ੍ਤਮੇਵ. ਨ ਹਿ ਨਿਕਾਯਨ੍ਤਰਿਕਾਨਂ ਵਾਦਨਯਾਨਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਅਪ੍ਪਕਾਸਨੇਨ ਸੋ ਤੇ ਨ ਜਾਨਾਤੀਤਿ ਸਕ੍ਕਾ ਵਤ੍ਤੁਂ. ਨਨੁ ਆਚਰਿਯੇਨ ਆਗਮਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭੇਯੇਵ –

‘‘ਸਮਯਂ ਅਵਿਲੋਮੇਨ੍ਤੋ, ਥੇਰਾਨਂ ਥੇਰਵਂਸਪਦੀਪਾਨਂ;