૬. ભેસજ્જક્ખન્ધકો
૧૬૦. પઞ્ચભેસજ્જકથા
૨૬૦. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂનં સારદિકેન આબાધેન ફુટ્ઠાનં યાગુપિ પીતા ઉગ્ગચ્છતિ, ભત્તમ્પિ ભુત્તં ઉગ્ગચ્છતિ. તે તેન કિસા હોન્તિ, લૂખા, દુબ્બણ્ણા, ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતા, ધમનિસન્થતગત્તા. અદ્દસા ખો ભગવા તે ભિક્ખૂ કિસે લૂખે દુબ્બણ્ણે ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતે ધમનિસન્થતગત્તે, દિસ્વાન આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો, આનન્દ, એતરહિ ભિક્ખૂ કિસા, લૂખા, દુબ્બણ્ણા, ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતા, ધમનિસન્થતગત્તા’’તિ? ‘‘એતરહિ, ભન્તે, ભિક્ખૂનં સારદિકેન આબાધેન ફુટ્ઠાનં યાગુપિ પીતા ઉગ્ગચ્છતિ, ભત્તમ્પિ ભુત્તં ઉગ્ગચ્છતિ. તે તેન કિસા હોન્તિ, લૂખા, દુબ્બણ્ણા, ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતા, ધમનિસન્થતગત્તા’’તિ. અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘એતરહિ ખો ભિક્ખૂનં સારદિકેન આબાધેન ફુટ્ઠાનં યાગુપિ પીતા ઉગ્ગચ્છતિ, ભત્તમ્પિ ભુત્તં ઉગ્ગચ્છતિ. તે તેન કિસા હોન્તિ, લૂખા, દુબ્બણ્ણા, ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતા, ધમનિસન્થતગત્તા. કિં નુ ખો અહં ભિક્ખૂનં ભેસજ્જં અનુજાનેય્યં, યં ભેસજ્જઞ્ચેવ અસ્સ ભેસજ્જસમ્મતઞ્ચ લોકસ્સ, આહારત્થઞ્ચ ફરેય્ય, ન ચ ઓળારિકો આહારો પઞ્ઞાયેય્યા’’તિ? અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘ઇમાનિ ખો પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ, સેય્યથિદં – સપ્પિ, નવનીતં, તેલં, મધુ, ફાણિતં; ભેસજ્જાનિ ચેવ ભેસજ્જસમ્મતાનિ ચ લોકસ્સ, આહારત્થઞ્ચ ફરન્તિ, ન ચ ઓળારિકો આહારો પઞ્ઞાયતિ. યંનૂનાહં ભિક્ખૂનં ઇમાનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ અનુજાનેય્યં, કાલે પટિગ્ગહેત્વા કાલે પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભિક્ખવે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘એતરહિ ખો ભિક્ખૂનં સારદિકેન આબાધેન ફુટ્ઠાનં યાગુપિ પીતા ઉગ્ગચ્છતિ, ભત્તમ્પિ ભુત્તં ઉગ્ગચ્છતિ. તે તેન કિસા હોન્તિ, લૂખા, દુબ્બણ્ણા, ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતા, ધમનિસન્થતગત્તા. કિં નુ ખો અહં ભિક્ખૂનં ભેસજ્જં અનુજાનેય્યં, યં ભેસજ્જઞ્ચેવ અસ્સ ભેસજ્જસમ્મતઞ્ચ લોકસ્સ, આહારત્થઞ્ચ ફરેય્ય, ન ચ ઓળારિકો આહારો પઞ્ઞાયેય્યા’તિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ ‘ઇમાનિ ખો પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ, સેય્યથિદં – સપ્પિ, નવનીતં, તેલં, મધુ, ફાણિતં; ભેસજ્જાનિ ચેવ ભેસજ્જસમ્મતાનિ ચ લોકસ્સ, આહારત્થઞ્ચ ફરન્તિ, ન ચ ઓળારિકો આહારો પઞ્ઞાયતિ. યંનૂનાહં ભિક્ખૂનં ઇમાનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ અનુજાનેય્યં, કાલે પટિગ્ગહેત્વા કાલે પરિભુઞ્જિતુ’ન્તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તાનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ કાલે પટિગ્ગહેત્વા કાલે પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ.
૨૬૧. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ તાનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ કાલે પટિગ્ગહેત્વા કાલે પરિભુઞ્જન્તિ. તેસં યાનિપિ તાનિ પાકતિકાનિ લૂખાનિ ભોજનાનિ તાનિપિ નચ્છાદેન્તિ, પગેવ સેનેસિતાનિ [સેનેસિકાનિ (સી. સ્યા.), સેનેહિકાનિ (યોજના)]. તે તેન ચેવ સારદિકેન આબાધેન ફુટ્ઠા, ઇમિના ચ ભત્તાચ્છાદકેન [ભત્તાચ્છન્નકેન (ક.)], તદુભયેન ભિય્યોસોમત્તાય કિસા હોન્તિ, લૂખા, દુબ્બણ્ણા, ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતા, ધમનિસન્થતગત્તા. અદ્દસા ખો ભગવા તે ભિક્ખૂ ભિય્યોસોમત્તાય કિસે લૂખે દુબ્બણ્ણે ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતે ધમનિસન્થતગત્તે, દિસ્વાન આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો, આનન્દ, એતરહિ ભિક્ખૂ ભિય્યોસોમત્તાય કિસા, લૂખા, દુબ્બણ્ણા, ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતા, ધમનિસન્થતગત્તા’’તિ? ‘‘એતરહિ, ભન્તે, ભિક્ખૂ તાનિ ચ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ કાલે પટિગ્ગહેત્વા કાલે પરિભુઞ્જન્તિ. તેસં યાનિપિ તાનિ પાકતિકાનિ લૂખાનિ ભોજનાનિ તાનિપિ નચ્છાદેન્તિ, પગેવ સેનેસિકાનિ. તે તેન ચેવ સારદિકેન આબાધેન ફુટ્ઠા, ઇમિના ચ ભત્તાચ્છાદકેન, તદુભયેન ભિય્યોસોમત્તાય કિસા, લૂખા, દુબ્બણ્ણા, ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતા, ધમનિસન્થતગત્તા’’તિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તાનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પટિગ્ગહેત્વા કાલેપિ વિકાલેપિ પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ.
૨૬૨. તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં વસેહિ ભેસજ્જેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાનિ – અચ્છવસં, મચ્છવસં, સુસુકાવસં, સૂકરવસં, ગદ્રભવસં – કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં [નિપક્કં (ક.)] કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતું. વિકાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં વિકાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ તિણ્ણં દુક્કટાનં. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં વિકાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાનં. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં વિકાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાલે ચે, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં, તં ચે પરિભુઞ્જેય્ય, અનાપત્તીતિ.
પઞ્ચભેસજ્જકથા નિટ્ઠિતા.
૧૬૧. મૂલાદિભેસજ્જકથા
૨૬૩. તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં મૂલેહિ ભેસજ્જેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મૂલાનિ ભેસજ્જાનિ – હલિદ્દિં, સિઙ્ગિવેરં, વચં, વચત્થં [વચત્થં (સી. સ્યા.)], અતિવિસં, કટુકરોહિણિં, ઉસીરં, ભદ્દમુત્તકં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલાનિ ભેસજ્જાનિ, નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ, ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તિ, તાનિ – પટિગ્ગહેત્વા યાવજીવં પરિહરિતું; સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતું. અસતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.
તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં મૂલેહિ ભેસજ્જેહિ પિટ્ઠેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, નિસદં નિસદપોતકન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં કસાવેહિ ભેસજ્જેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કસાવાનિ [કસાવભેસજ્જાનિ (ક.)] ભેસજ્જાનિ – નિમ્બકસાવં, કુટજકસાવં, પટોલકસાવં, ફગ્ગવકસાવં, નત્તમાલકસાવં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ કસાવાનિ ભેસજ્જાનિ નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ, ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તિ, તાનિ – પટિગ્ગહેત્વા યાવજીવં પરિહરિતું; સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતું. અસતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.
તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં પણ્ણેહિ ભેસજ્જેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પણ્ણાનિ ભેસજ્જાનિ – નિમ્બપણ્ણં, કુટજપણ્ણં, પટોલપણ્ણં, સુલસિપણ્ણં, કપ્પાસપણ્ણં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ પણ્ણાનિ ભેસજ્જાનિ, નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ, ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તિ…પે….
તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં ફલેહિ ભેસજ્જેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ફલાનિ ભેસજ્જાનિ – બિલઙ્ગં, પિપ્પલિં, મરિચં, હરીતકં, વિભીતકં, આમલકં, ગોટ્ઠફલં [ગોઠફલં (સ્યા.), કોટ્ઠફલં (ક.)], યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ ફલાનિ ભેસજ્જાનિ, નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ, ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તિ…પે….
તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં જતૂહિ ભેસજ્જેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, જતૂનિ ભેસજ્જાનિ – હિઙ્ગું, હિઙ્ગુજતું, હિઙ્ગુસિપાટિકં, તકં, તકપત્તિં, તકપણ્ણિં, સજ્જુલસં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ જતૂનિ ભેસજ્જાનિ, નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ…પે….
તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં લોણેહિ ભેસજ્જેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, લોણાનિ ભેસજ્જાનિ – સામુદ્દં, કાળલોણં, સિન્ધવં, ઉબ્ભિદં [ઉબ્ભિરં (ક.)], બિલં [બિળાલં (સી.)], યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ લોણાનિ ભેસજ્જાનિ, નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ, ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તિ, તાનિ – પટિગ્ગહેત્વા યાવજીવં પરિહરિતું; સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતું. અસતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.
૨૬૪. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો આનન્દસ્સ ઉપજ્ઝાયસ્સ આયસ્મતો બેલટ્ઠસીસસ્સ થુલ્લકચ્છાબાધો હોતિ. તસ્સ લસિકાય ચીવરાનિ કાયે લગ્ગન્તિ, તાનિ ભિક્ખૂ ઉદકેન તેમેત્વા તેમેત્વા અપકડ્ઢન્તિ. અદ્દસા ખો ભગવા સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તો તે ભિક્ખૂ તાનિ ચીવરાનિ ઉદકેન તેમેત્વા તેમેત્વા અપકડ્ઢન્તે, દિસ્વાન યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘કિં ઇમસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો આબાધો’’તિ? ‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, આયસ્મતો થુલ્લકચ્છાબાધો, લસિકાય ચીવરાનિ કાયે લગ્ગન્તિ, તાનિ મયં ઉદકેન તેમેત્વા તેમેત્વા અપકડ્ઢામા’’તિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યસ્સ કણ્ડુ વા, પિળકા વા, અસ્સાવો વા, થુલ્લકચ્છુ વા આબાધો, કાયો વા દુગ્ગન્ધો, ચુણ્ણાનિ ભેસજ્જાનિ; અગિલાનસ્સ છકણં મત્તિકં રજનનિપ્પક્કં. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉદુક્ખલં મુસલ’’ન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં ચુણ્ણેહિ ભેસજ્જેહિ ચાલિતેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચુણ્ણચાલિનિન્તિ. સણ્હેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દુસ્સચાલિનિન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો અમનુસ્સિકાબાધો હોતિ. તં આચરિયુપજ્ઝાયા ઉપટ્ઠહન્તા નાસક્ખિંસુ અરોગં કાતું. સો સૂકરસૂનં ગન્ત્વા આમકમંસં ખાદિ, આમકલોહિતં પિવિ. તસ્સ સો અમનુસ્સિકાબાધો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અમનુસ્સિકાબાધે આમકમંસં આમકલોહિતન્તિ.
૨૬૫. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો ચક્ખુરોગાબાધો હોતિ. તં ભિક્ખૂ પરિગ્ગહેત્વા ઉચ્ચારમ્પિ પસ્સાવમ્પિ નિક્ખામેન્તિ. અદ્દસા ખો ભગવા સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તો તે ભિક્ખૂ તં ભિક્ખું પરિગ્ગહેત્વા ઉચ્ચારમ્પિ પસ્સાવમ્પિ નિક્ખામેન્તે, દિસ્વાન યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘કિં ઇમસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો આબાધો’’તિ? ‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, આયસ્મતો ચક્ખુરોગાબાધો. ઇમં મયં પરિગ્ગહેત્વા ઉચ્ચારમ્પિ પસ્સાવમ્પિ નિક્ખામેમા’’તિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અઞ્જનં – કાળઞ્જનં, રસઞ્જનં, સોતઞ્જનં, ગેરુકં, કપલ્લ’’ન્તિ. અઞ્જનૂપપિસનેહિ અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચન્દનં, તગરં, કાળાનુસારિયં, તાલીસં, ભદ્દમુત્તકન્તિ. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ પિટ્ઠાનિ અઞ્જનાનિ ચરુકેસુપિ [થાલકેસુપિ (સી. સ્યા.)] સરાવકેસુપિ નિક્ખિપન્તિ; તિણચુણ્ણેહિપિ પંસુકેહિપિ ઓકિરિયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અઞ્જનિન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ઉચ્ચાવચા અઞ્જનિયો ધારેન્તિ – સોવણ્ણમયં, રૂપિયમયં. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનો’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચાવચા અઞ્જની ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠિમયં, દન્તમયં, વિસાણમયં, નળમયં, વેળુમયં, કટ્ઠમયં, જતુમયં, ફલમયં, લોહમયં, સઙ્ખનાભિમયન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્જનિયો અપારુતા હોન્તિ, તિણચુણ્ણેહિપિ પંસુકેહિપિ ઓકિરિયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અપિધાનન્તિ. અપિધાનં નિપતતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સુત્તકેન બન્ધિત્વા અઞ્જનિયા બન્ધિતુન્તિ. અઞ્જની ફલતિ [નિપતતિ (ક.)]. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સુત્તકેન સિબ્બેતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ અઙ્ગુલિયા અઞ્જન્તિ, અક્ખીનિ દુક્ખાનિ હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અઞ્જનિસલાકન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ઉચ્ચાવચા અઞ્જનિસલાકાયો ધારેન્તિ – સોવણ્ણમયં રૂપિયમયં. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ, ‘‘સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનો’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચાવચા અઞ્જનિસલાકા ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠિમયં…પે… સઙ્ખનાભિમયન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્જનિસલાકા ભૂમિયં પતિતા ફરુસા હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સલાકઠાનિયન્તિ [સલાકોધાનિયન્તિ (સી. સ્યા.)].
તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ અઞ્જનિમ્પિ અઞ્જનિસલાકમ્પિ હત્થેન પરિહરન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અઞ્જનિત્થવિકન્તિ. અંસબદ્ધકો ન હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અંસબદ્ધકં બન્ધનસુત્તકન્તિ.
૨૬૬. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ સીસાભિતાપો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મુદ્ધનિ તેલકન્તિ. નક્ખમનિયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, નત્થુકમ્મન્તિ. નત્થુ ગલતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, નત્થુકરણિન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ઉચ્ચાવચા નત્થુકરણિયો ધારેન્તિ – સોવણ્ણમયં રૂપિયમયં. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ, ‘‘સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનો’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચાવચા નત્થુકરણી ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠિમયં…પે… સઙ્ખનાભિમયન્તિ. નત્થું વિસમં આસિઞ્ચન્તિ [નત્થુ વિસમં આસિઞ્ચિયતિ (સી. સ્યા.)]. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યમકનત્થુકરણિન્તિ. નક્ખમનિયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ધૂમં પાતુન્તિ. તઞ્ઞેવ વટ્ટિં આલિમ્પેત્વા પિવન્તિ, કણ્ઠો દહતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ધૂમનેત્તન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ઉચ્ચાવચાનિ ધૂમનેત્તાનિ ધારેન્તિ – સોવણ્ણમયં રૂપિયમયં. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચાવચાનિ ધૂમનેત્તાનિ ધારેતબ્બાનિ. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠિમયં…પે… સઙ્ખનાભિમયન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન ધૂમનેત્તાનિ અપારુતાનિ હોન્તિ, પાણકા પવિસન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અપિધાનન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ ધૂમનેત્તાનિ હત્થેન પરિહરન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ધૂમનેત્તથવિકન્તિ. એકતો ઘંસિયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યમકથવિકન્તિ. અંસબદ્ધકો ન હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અંસબદ્ધકં બન્ધનસુત્તકન્તિ.
૨૬૭. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ વાતાબાધો હોતિ. વેજ્જા એવમાહંસુ – ‘‘તેલં પચિતબ્બ’’ન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તેલપાકન્તિ. તસ્મિં ખો પન તેલપાકે મજ્જં પક્ખિપિતબ્બં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તેલપાકે મજ્જં પક્ખિપિતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અતિપક્ખિત્તમજ્જાનિ [અતિખિત્તમજ્જાનિ (ક.)] તેલાનિ પચન્તિ, તાનિ પિવિત્વા મજ્જન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, અતિપક્ખિત્તમજ્જં તેલં પાતબ્બં. યો પિવેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યસ્મિં તેલપાકે મજ્જસ્સ ન વણ્ણો ન ગન્ધો ન રસો પઞ્ઞાયતિ, એવરૂપં મજ્જપક્ખિત્તં તેલં પાતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂનં બહું અતિપક્ખિત્તમજ્જં તેલં પક્કં હોતિ. અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘કથં નુ ખો અતિપક્ખિત્તમજ્જે તેલે પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ? ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અબ્ભઞ્જનં અધિટ્ઠાતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ બહુતરં તેલં પક્કં હોતિ, તેલભાજનં ન વિજ્જતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તીણિ તુમ્બાનિ – લોહતુમ્બં, કટ્ઠતુમ્બં, ફલતુમ્બન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ અઙ્ગવાતો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સેદકમ્મન્તિ. નક્ખમનિયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સમ્ભારસેદન્તિ. નક્ખમનિયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મહાસેદન્તિ. નક્ખમનિયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભઙ્ગોદકન્તિ. નક્ખમનિયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉદકકોટ્ઠકન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ પબ્બવાતો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, લોહિતં મોચેતુન્તિ. નક્ખમનિયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, લોહિતં મોચેત્વા વિસાણેન ગાહેતુન્તિ [ગહેતુન્તિ (સી. સ્યા.)].
તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ પાદા ફલિતા [ફાલિતા (ક.)] હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાદબ્ભઞ્જનન્તિ. નક્ખમનિયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પજ્જં અભિસઙ્ખરિતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો ગણ્ડાબાધો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સત્થકમ્મન્તિ. કસાવોદકેન અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કસાવોદકન્તિ. તિલકક્કેન અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિલકક્કન્તિ. કબળિકાય અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કબળિકન્તિ. વણબન્ધનચોળેન અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વણબન્ધનચોળન્તિ. વણો કણ્ડુવતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સાસપકુટ્ટેન [સાસપકુડ્ડેન (સી. સ્યા.)] ફોસિતુન્તિ. વણો કિલિજ્જિત્થ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ધૂમં કાતુન્તિ. વડ્ઢમંસં વુટ્ઠાતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, લોણસક્ખરિકાય છિન્દિતુન્તિ. વણો ન રુહતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વણતેલન્તિ. તેલં ગલતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિકાસિકં સબ્બં વણપટિકમ્મન્તિ.
૨૬૮. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અહિના દટ્ઠો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચત્તારિ મહાવિકટાનિ દાતું – ગૂથં, મુત્તં, છારિકં, મત્તિકન્તિ. અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અપ્પટિગ્ગહિતાનિ નુ ખો ઉદાહુ પટિગ્ગહેતબ્બાની’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સતિ કપ્પિયકારકે પટિગ્ગહાપેતું, અસતિ કપ્પિયકારકે સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરેન ભિક્ખુના વિસં પીતં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ ભિક્ખવે ગૂથં પાયેતુન્તિ. અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અપ્પટિગ્ગહિતં નુ ખો ઉદાહુ પટિગ્ગહેતબ્બો’’તિ? ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યં કરોન્તો પટિગ્ગણ્હાતિ, સ્વેવ પટિગ્ગહો કતો, ન પુન [કતો પન (?)] પટિગ્ગહેતબ્બોતિ.
૨૬૯. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો ઘરદિન્નકાબાધો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સીતાલોળિં પાયેતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ દુટ્ઠગહણિકો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આમિસખારં પાયેતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો પણ્ડુરોગાબાધો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મુત્તહરીતકં પાયેતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો છવિદોસાબાધો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગન્ધાલેપં કાતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અભિસન્નકાયો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિરેચનં પાતુન્તિ. અચ્છકઞ્જિયા અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અચ્છકઞ્જિન્તિ. અકટયૂસેન અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અકટયૂસન્તિ. કટાકટેન અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કટાકટન્તિ. પટિચ્છાદનીયેન અત્થો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પટિચ્છાદનીયન્તિ.
મૂલાદિભેસજ્જકથા નિટ્ઠિતા.
૧૬૨. પિલિન્દવચ્છવત્થુ
૨૭૦. [ઇદં વત્થુ પારા. ૬૧૮ આદયો] તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો રાજગહે પબ્ભારં સોધાપેતિ લેણં કત્તુકામો. અથ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો યેનાયસ્મા પિલિન્દવચ્છો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં પિલિન્દવચ્છં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો આયસ્મન્તં પિલિન્દવચ્છં એતદવોચ – ‘‘કિં, ભન્તે, થેરો કારાપેતી’’તિ? ‘‘પબ્ભારં, મહારાજ, સોધાપેમિ, લેણં કત્તુકામો’’તિ. ‘‘અત્થો, ભન્તે, અય્યસ્સ આરામિકેના’’તિ? ‘‘ન ખો, મહારાજ, ભગવતા આરામિકો અનુઞ્ઞાતો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ભગવન્તં પટિપુચ્છિત્વા મમ આરોચેય્યાથા’’તિ. ‘એવં, મહારાજા’તિ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો રઞ્ઞો માગધસ્સ સેનિયસ્સ બિમ્બિસારસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો રાજાનં માગધં સેનિયં બિમ્બિસારં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ, સમાદપેસિ, સમુત્તેજેસિ, સમ્પહંસેસિ. અથ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો આયસ્મતા પિલિન્દવચ્છેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં પિલિન્દવચ્છં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.
અથ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો ભગવતો સન્તિકે દૂતં પાહેસિ – ‘‘રાજા, ભન્તે, માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો આરામિકં દાતુકામો. કથં નુ ખો, ભન્તે, મયા પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ? અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આરામિક’’ન્તિ. દુતિયમ્પિ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો યેનાયસ્મા પિલિન્દવચ્છો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં પિલિન્દવચ્છં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો આયસ્મન્તં પિલિન્દવચ્છં એતદવોચ – ‘‘અનુઞ્ઞાતો, ભન્તે, ભગવતા આરામિકો’’તિ? ‘‘એવં, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, અય્યસ્સ આરામિકં દમ્મી’’તિ. અથ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ આરામિકં પટિસ્સુત્વા, વિસ્સરિત્વા, ચિરેન સતિં પટિલભિત્વા, અઞ્ઞતરં સબ્બત્થકં મહામત્તં આમન્તેસિ – ‘‘યો મયા, ભણે, અય્યસ્સ આરામિકો પટિસ્સુતો, દિન્નો સો આરામિકો’’તિ? ‘‘ન ખો, દેવ, અય્યસ્સ આરામિકો દિન્નો’’તિ. ‘‘કીવ ચિરં નુ ખો, ભણે, ઇતો [ઇતો રત્તિ (સ્યા.)] હિ તં હોતી’’તિ? અથ ખો સો મહામત્તો રત્તિયો ગણેત્વા [વિગણેત્વા (સી.)] રાજાનં માગધં સેનિયં બિમ્બિસારં એતદવોચ – ‘‘પઞ્ચ, દેવ, રત્તિસતાની’’તિ. તેન હિ, ભણે, અય્યસ્સ પઞ્ચ આરામિકસતાનિ દેહીતિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો સો મહામત્તો રઞ્ઞો માગધસ્સ સેનિયસ્સ બિમ્બિસારસ્સ પટિસ્સુત્વા આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ પઞ્ચ આરામિકસતાનિ પાદાસિ, પાટિયેક્કો ગામો નિવિસિ. ‘આરામિકગામકોતિ’પિ નં આહંસુ, ‘પિલિન્દગામકો’તિપિ નં આહંસુ.
૨૭૧. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો તસ્મિં ગામકે કુલૂપકો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય પિલિન્દગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. તેન ખો પન સમયેન તસ્મિં ગામકે ઉસ્સવો હોતિ. દારકા અલઙ્કતા માલાકિતા કીળન્તિ. અથ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો પિલિન્દગામકે સપદાનં પિણ્ડાય ચરમાનો યેન અઞ્ઞતરસ્સ આરામિકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. તેન ખો પન સમયેન તસ્સા આરામિકિનિયા ધીતા અઞ્ઞે દારકે અલઙ્કતે માલાકિતે પસ્સિત્વા રોદતિ – ‘માલં મે દેથ, અલઙ્કારં મે દેથા’તિ. અથ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો તં આરામિકિનિં એતદવોચ – ‘‘કિસ્સાયં દારિકા રોદતી’’તિ? ‘‘અયં, ભન્તે, દારિકા અઞ્ઞે દારકે અલઙ્કતે માલાકિતે પસ્સિત્વા રોદતિ – ‘માલં મે દેથ, અલઙ્કારં મે દેથા’તિ. કુતો અમ્હાકં દુગ્ગતાનં માલા, કુતો અલઙ્કારો’’તિ? અથ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો અઞ્ઞતરં તિણણ્ડુપકં ગહેત્વા તં આરામિકિનિં એતદવોચ – ‘‘હન્દિમં તિણણ્ડુપકં તસ્સા દારિકાય સીસે પટિમુઞ્ચા’’તિ. અથ ખો સા આરામિકિની તં તિણણ્ડુપકં ગહેત્વા તસ્સા દારિકાય સીસે પટિમુઞ્ચિ. સા અહોસિ સુવણ્ણમાલા અભિરૂપા, દસ્સનીયા, પાસાદિકા; નત્થિ તાદિસા રઞ્ઞોપિ અન્તેપુરે સુવણ્ણમાલા. મનુસ્સા રઞ્ઞો માગધસ્સ સેનિયસ્સ બિમ્બિસારસ્સ આરોચેસું – ‘‘અમુકસ્સ, દેવ, આરામિકસ્સ ઘરે સુવણ્ણમાલા અભિરૂપા, દસ્સનીયા, પાસાદિકા; નત્થિ તાદિસા દેવસ્સપિ અન્તેપુરે સુવણ્ણમાલા; કુતો તસ્સ દુગ્ગતસ્સ? નિસ્સંસયં ચોરિકાય આભતા’’તિ.
અથ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો તં આરામિકકુલં બન્ધાપેસિ. દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય પિલિન્દગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. પિલિન્દગામકે સપદાનં પિણ્ડાય ચરમાનો યેન તસ્સ આરામિકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પટિવિસ્સકે પુચ્છિ – ‘‘કહં ઇમં આરામિકકુલં ગત’’ન્તિ? ‘‘એતિસ્સા, ભન્તે, સુવણ્ણમાલાય કારણા રઞ્ઞા બન્ધાપિત’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો યેન રઞ્ઞો માગધસ્સ સેનિયસ્સ બિમ્બિસારસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો યેનાયસ્મા પિલિન્દવચ્છો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં પિલિન્દવચ્છં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રાજાનં માગધં સેનિયં બિમ્બિસારં આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો એતદવોચ – ‘‘કિસ્સ, મહારાજ, આરામિકકુલં બન્ધાપિત’’ન્તિ? ‘‘તસ્સ, ભન્તે, આરામિકસ્સ ઘરે સુવણ્ણમાલા અભિરૂપા, દસ્સનીયા, પાસાદિકા; નત્થિ તાદિસા અમ્હાકમ્પિ અન્તેપુરે સુવણ્ણમાલા; કુતો તસ્સ દુગ્ગતસ્સ? નિસ્સંસયં ચોરિકાય આભતા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો રઞ્ઞો માગધસ્સ સેનિયસ્સ બિમ્બિસારસ્સ પાસાદં સુવણ્ણન્તિ અધિમુચ્ચિ; સો અહોસિ સબ્બસોવણ્ણમયો. ‘‘ઇદં પન તે, મહારાજ, તાવ બહું સુવણ્ણં કુતો’’તિ? ‘અઞ્ઞાતં, ભન્તે, અય્યસ્સેવેસો ઇદ્ધાનુભાવો’તિ તં આરામિકકુલં મુઞ્ચાપેસિ.
મનુસ્સા ‘‘અય્યેન કિર પિલિન્દવચ્છેન સરાજિકાય પરિસાય ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સિત’’ન્તિ અત્તમના અભિપ્પસન્ના આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ અભિહરિંસુ, સેય્યથિદં – સપ્પિં, નવનીતં, તેલં, મધું [સપ્પિ નવનીતં તેલં મધુ (ક.)], ફાણિતં. પકતિયાપિ ચ આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો લાભી હોતિ પઞ્ચન્નં ભેસજ્જાનં; લદ્ધં લદ્ધં પરિસાય વિસ્સજ્જેતિ. પરિસા ચસ્સ હોતિ બાહુલ્લિકા; લદ્ધં લદ્ધં કોલમ્બેપિ [કોળુમ્બેપિ (ક.)], ઘટેપિ, પૂરેત્વા પટિસામેતિ; પરિસ્સાવનાનિપિ, થવિકાયોપિ, પૂરેત્વા વાતપાનેસુ લગ્ગેતિ. તાનિ ઓલીનવિલીનાનિ તિટ્ઠન્તિ. ઉન્દૂરેહિપિ વિહારા ઓકિણ્ણવિકિણ્ણા હોન્તિ. મનુસ્સા વિહારચારિકં આહિણ્ડન્તા પસ્સિત્વા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘અન્તોકોટ્ઠાગારિકા ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા, સેય્યથાપિ રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો’’તિ. અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તેસં મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયન્તાનં ખિય્યન્તાનં વિપાચેન્તાનં. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા, તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ ભિક્ખૂ એવરૂપાય બાહુલ્લાય ચેતેસ્સન્તી’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ તે અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ એવરૂપાય બાહુલ્લાય ચેતેન્તી’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવાતિ…પે… વિગરહિત્વા ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યાનિ ખો પન તાનિ ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં પટિસાયનીયાનિ ભેસજ્જાનિ, સેય્યથિદં – સપ્પિ, નવનીતં, તેલં, મધુ, ફાણિતં, તાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહપરમં સન્નિધિકારકં પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ. તં અતિક્કામયતો યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ.
પિલિન્દવચ્છવત્થુ નિટ્ઠિતં.
ભેસજ્જાનુઞ્ઞાતભાણવારો નિટ્ઠિતો પઠમો.
૧૬૩. ગુળાદિઅનુજાનના
૨૭૨. અથ ખો ભગવા સાવત્થિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન રાજગહં તેન ચારિકં પક્કામિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા કઙ્ખારેવતો અન્તરામગ્ગે ગુળકરણં, ઓક્કમિત્વા ગુળે પિટ્ઠમ્પિ છારિકમ્પિ પક્ખિપન્તે, દિસ્વાન ‘‘અકપ્પિયો ગુળો સામિસો, ન કપ્પતિ ગુળો વિકાલે પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચાયન્તો સપરિસો ગુળં ન પરિભુઞ્જતિ. યેપિસ્સ સોતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, તેપિ ગુળં ન પરિભુઞ્જન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. કિમત્થાય [કિમત્થિયા (ક.)], ભિક્ખવે, ગુળે પિટ્ઠમ્પિ છારિકમ્પિ પક્ખિપન્તીતિ? થદ્ધત્થાય [બન્ધનત્થાય (સી. સ્યા.)] ભગવાતિ. સચે, ભિક્ખવે, થદ્ધત્થાય ગુળે પિટ્ઠમ્પિ છારિકમ્પિ પક્ખિપન્તિ, સો ચ ગુળોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યથાસુખં ગુળં પરિભુઞ્જિતુન્તિ.
અદ્દસા ખો આયસ્મા કઙ્ખારેવતો અન્તરામગ્ગે વચ્ચે મુગ્ગં જાતં, પસ્સિત્વા ‘‘અકપ્પિયા મુગ્ગા; પક્કાપિ મુગ્ગા જાયન્તીતિ’’ કુક્કુચ્ચાયન્તો સપરિસો મુગ્ગં ન પરિભુઞ્જતિ. યેપિસ્સ સોતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, તેપિ મુગ્ગં ન પરિભુઞ્જન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. સચે [સચેપિ (?)], ભિક્ખવે, પક્કાપિ મુગ્ગા જાયન્તિ, અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યથાસુખં મુગ્ગં પરિભુઞ્જિતુન્તિ.
૨૭૩. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો ઉદરવાતાબાધો હોતિ. સો લોણસોવીરકં અપાયિ. તસ્સ સો ઉદરવાતાબાધો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનસ્સ લોણસોવીરકં; અગિલાનસ્સ ઉદકસમ્ભિન્નં પાનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુન્તિ.
ગુળાદિઅનુજાનના નિટ્ઠિતા.
૧૬૪. અન્તોવુટ્ઠાદિપટિક્ખેપકથા
૨૭૪. અથ ખો ભગવા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન રાજગહં તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન ભગવતો ઉદરવાતાબાધો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો – ‘પુબ્બેપિ ભગવતો ઉદરવાતાબાધો તેકટુલયાગુયા ફાસુ હોતી’તિ – સામં તિલમ્પિ, તણ્ડુલમ્પિ, મુગ્ગમ્પિ વિઞ્ઞાપેત્વા, અન્તો વાસેત્વા, અન્તો સામં પચિત્વા ભગવતો ઉપનામેસિ – ‘‘પિવતુ ભગવા તેકટુલયાગુ’’ન્તિ. જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તિ, જાનન્તાપિ ન પુચ્છન્તિ; કાલં વિદિત્વા પુચ્છન્તિ, કાલં વિદિત્વા ન પુચ્છન્તિ; અત્થસંહિતં તથાગતા પુચ્છન્તિ, નો અનત્થસંહિતં. અનત્થસંહિતે સેતુઘાતો તથાગતાનં. દ્વીહિ આકારેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો ભિક્ખૂ પટિપુચ્છન્તિ – ધમ્મં વા દેસેસ્સામ, સાવકાનં વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામાતિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘કુતાયં, આનન્દ, યાગૂ’’તિ? અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા – ‘અનનુચ્છવિકં, આનન્દ, અનનુલોમિકં, અપ્પતિરૂપં, અસ્સામણકં, અકપ્પિયં, અકરણીયં. કથઞ્હિ નામ ત્વં, આનન્દ, એવરૂપાય બાહુલ્લાય ચેતેસ્સસિ. યદપિ, આનન્દ, અન્તો વુટ્ઠં [વુત્થં (સી. સ્યા. ક.)] તદપિ અકપ્પિયં; યદપિ અન્તો પક્કં તદપિ અકપ્પિયં; યદપિ સામં પક્કં, તદપિ અકપ્પિયં. નેતં, આનન્દ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, અન્તો વુટ્ઠં, અન્તો પક્કં, સામં પક્કં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અન્તો ચે, ભિક્ખવે, વુટ્ઠં, અન્તો પક્કં, સામં પક્કં તઞ્ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ તિણ્ણં દુક્કટાનં. અન્તો ચે, ભિક્ખવે, વુટ્ઠં, અન્તો પક્કં, અઞ્ઞેહિ પક્કં, તઞ્ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાનં. અન્તો ચે, ભિક્ખવે, વુટ્ઠં, બહિ પક્કં, સામં પક્કં, તઞ્ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાનં. બહિ ચે, ભિક્ખવે, વુટ્ઠં, અન્તો પક્કં, સામં પક્કં, તઞ્ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાનં. અન્તો ચે, ભિક્ખવે, વુટ્ઠં, બહિ પક્કં, અઞ્ઞેહિ પક્કં, તઞ્ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. બહિ ચે, ભિક્ખવે, વુટ્ઠં, અન્તો પક્કં, અઞ્ઞેહિ પક્કં, તઞ્ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. બહિ ચે, ભિક્ખવે, વુટ્ઠં, બહિ પક્કં, સામં પક્કં, તઞ્ચે પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. બહિ ચે, ભિક્ખવે, વુટ્ઠં, બહિ પક્કં, અઞ્ઞેહિ પક્કં, તઞ્ચે પરિભુઞ્જેય્ય, અનાપત્તી’’’તિ.
તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ ‘‘ભગવતા સામંપાકો પટિક્ખિત્તો’’તિ પુન પાકે કુક્કુચ્ચાયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પુન પાકં પચિતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન રાજગહં દુબ્ભિક્ખં હોતિ. મનુસ્સા લોણમ્પિ, તેલમ્પિ, તણ્ડુલમ્પિ, ખાદનીયમ્પિ આરામં આહરન્તિ. તાનિ ભિક્ખૂ બહિ વાસેન્તિ; ઉક્કપિણ્ડકાપિ ખાદન્તિ, ચોરાપિ હરન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અન્તો વાસેતુન્તિ. અન્તો વાસેત્વા બહિ પાચેન્તિ. દમકા પરિવારેન્તિ. ભિક્ખૂ અવિસ્સટ્ઠા પરિભુઞ્જન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અન્તો પચિતુન્તિ. દુબ્ભિક્ખે કપ્પિયકારકા બહુતરં હરન્તિ, અપ્પતરં ભિક્ખૂનં દેન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સામં પચિતું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અન્તો વુટ્ઠં, અન્તો પક્કં, સામં પક્કન્તિ.
અન્તોવુટ્ઠાદિપટિક્ખેપકથા નિટ્ઠિતા.
૧૬૫. ઉગ્ગહિતપટિગ્ગહણા
૨૭૫. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ કાસીસુ વસ્સંવુટ્ઠા રાજગહં ગચ્છન્તા ભગવન્તં દસ્સનાય અન્તરામગ્ગે ન લભિંસુ લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં; બહુઞ્ચ ફલખાદનીયં અહોસિ; કપ્પિયકારકો ચ ન અહોસિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ કિલન્તરૂપા યેન રાજગહં વેળુવનં કલન્દકનિવાપો, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. આચિણ્ણં ખો પનેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં આગન્તુકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસમ્મોદિતું. અથ ખો ભગવા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિત્થ અપ્પકિલમથેન અદ્ધાનં આગતા; કુતો ચ તુમ્હે, ભિક્ખવે, આગચ્છથા’’તિ? ‘‘ખમનીયં ભગવા, યાપનીયં ભગવા. ઇધ મયં, ભન્તે, કાસીસુ વસ્સંવુટ્ઠા રાજગહં આગચ્છન્તા ભગવન્તં દસ્સનાય અન્તરામગ્ગે ન લભિમ્હા લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં; બહુઞ્ચ ફલખાદનીયં અહોસિ; કપ્પિયકારકો ચ ન અહોસિ; તેન મયં કિલન્તરૂપા અદ્ધાનં આગતા’’તિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યત્થ ફલખાદનીયં પસ્સતિ, કપ્પિયકારકો ચ ન હોતિ, સામં ગહેત્વા, હરિત્વા, કપ્પિયકારકે પસ્સિત્વા, ભૂમિયં નિક્ખિપિત્વા, પટિગ્ગહાપેત્વા પરિભુઞ્જિતું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉગ્ગહિતં પટિગ્ગહિતુ’’ન્તિ.
૨૭૬. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નવા ચ તિલા નવઞ્ચ મધુ ઉપ્પન્ના હોન્તિ. અથ ખો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યંનૂનાહં નવે ચ તિલે નવઞ્ચ મધું બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દદેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં પટિસમ્મોદિ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે ભવં ગોતમો સ્વાતનાય ભત્તં, સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા પક્કામિ. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, ભો ગોતમ, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ, સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં બ્રાહ્મણં ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા, સમાદપેત્વા, સમુત્તેજેત્વા, સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.
અથ ખો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘યેસં ખો મયા અત્થાય બુદ્ધપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો નિમન્તિતો, ‘નવે ચ તિલે નવઞ્ચ મધું દસ્સામી’તિ, તે મયા પમુટ્ઠા દાતું. યંનૂનાહં નવે ચ તિલે નવઞ્ચ મધું કોલમ્બેહિ ચ ઘટેહિ ચ આરામં હરાપેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો નવે ચ તિલે નવઞ્ચ મધું કોલમ્બેહિ ચ ઘટેહિ ચ આરામં હરાપેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યેસં ખો મયા, ભો ગોતમ, અત્થાય બુદ્ધપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો નિમન્તિતો, ‘નવે ચ તિલે નવઞ્ચ મધું દસ્સામી’તિ, તે મયા પમુટ્ઠા દાતું. પટિગ્ગણ્હાતુ મે ભવં ગોતમો નવે ચ તિલે નવઞ્ચ મધુ’’ન્તિ. તેન હિ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખૂનં દેહીતિ. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ દુબ્ભિક્ખે અપ્પમત્તકેપિ પવારેન્તિ, પટિસઙ્ખાપિ પટિક્ખિપન્તિ, સબ્બો ચ સઙ્ઘો પવારિતો હોતિ. ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હન્તિ. પટિગ્ગણ્હથ, ભિક્ખવે, પરિભુઞ્જથ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તતો નીહટં ભુત્તાવિના પવારિતેન અનતિરિત્તં પરિભુઞ્જિતુન્તિ.
ઉગ્ગહિતપટિગ્ગહણા નિટ્ઠિતા.
૧૬૬. પટિગ્ગહિતાદિઅનુજાનના
૨૭૭. [પાચિ. ૨૯૫] તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો ઉપનન્દસ્સ સક્યપુત્તસ્સ ઉપટ્ઠાકકુલં સઙ્ઘસ્સત્થાય ખાદનીયં પાહેસિ – અય્યસ્સ ઉપનન્દસ્સ દસ્સેત્વા સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બન્તિ. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ઉપનન્દો સક્યપુત્તો ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો હોતિ. અથ ખો તે મનુસ્સા આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખૂ પુચ્છિંસુ – ‘‘કહં, ભન્તે, અય્યો ઉપનન્દો’’તિ? ‘‘એસાવુસો, આયસ્મા ઉપનન્દો સક્યપુત્તો ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ. ‘‘ઇદં, ભન્તે, ખાદનીયં અય્યસ્સ ઉપનન્દસ્સ દસ્સેત્વા સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બ’’ન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. તેન હિ, ભિક્ખવે, પટિગ્ગહેત્વા નિક્ખિપથ યાવ ઉપનન્દો આગચ્છતીતિ. અથ ખો આયસ્મા ઉપનન્દો સક્યપુત્તો પુરેભત્તં કુલાનિ પયિરુપાસિત્વા દિવા આગચ્છતિ. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ દુબ્ભિક્ખે અપ્પમત્તકેપિ પવારેન્તિ, પટિસઙ્ખાપિ પટિક્ખિપન્તિ, સબ્બો ચ સઙ્ઘો પવારિતો હોતિ, ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હન્તિ. પટિગ્ગણ્હથ, ભિક્ખવે, પરિભુઞ્જથ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં ભુત્તાવિના પવારિતેન અનતિરિત્તં પરિભુઞ્જિતુન્તિ.
૨૭૮. અથ ખો ભગવા રાજગહે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સાવત્થિ તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ કાયડાહાબાધો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘પુબ્બે તે, આવુસો સારિપુત્ત, કાયડાહાબાધો કેન ફાસુ હોતી’’તિ? ‘‘ભિસેહિ ચ મે, આવુસો, મુળાલિકાહિ ચા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમ્મિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ જેતવને અન્તરહિતો મન્દાકિનિયા પોક્ખરણિયા તીરે પાતુરહોસિ. અદ્દસા ખો અઞ્ઞતરો નાગો આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં દૂરતોવ આગચ્છન્તં, દિસ્વાન આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ – ‘‘એતુ ખો, ભન્તે, અય્યો મહામોગ્ગલ્લાનો. સ્વાગતં, ભન્તે, અય્યસ્સ મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ. કેન, ભન્તે, અય્યસ્સ અત્થો; કિં દમ્મી’’તિ? ‘‘ભિસેહિ ચ મે, આવુસો, અત્થો, મુળાલિકાહિ ચા’’તિ. અથ ખો સો નાગો અઞ્ઞતરં નાગં આણાપેસિ – ‘‘તેન હિ, ભણે, અય્યસ્સ ભિસે ચ મુળાલિકાયો ચ યાવદત્થં દેહી’’તિ. અથ ખો સો નાગો મન્દાકિનિં પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા, સોણ્ડાય ભિસઞ્ચ મુળાલિકઞ્ચ અબ્બાહિત્વા, સુવિક્ખાલિતં વિક્ખાલેત્વા, ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ – મન્દાકિનિયા પોક્ખરણિયા તીરે અન્તરહિતો જેતવને પાતુરહોસિ. સોપિ ખો નાગો મન્દાકિનિયા પોક્ખરણિયા તીરે અન્તરહિતો જેતવને પાતુરહોસિ. અથ ખો સો નાગો આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ભિસે ચ મુળાલિકાયો ચ પટિગ્ગહાપેત્વા જેતવને અન્તરહિતો મન્દાકિનિયા પોક્ખરણિયા તીરે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભિસે ચ મુળાલિકાયો ચ ઉપનામેસિ. અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભિસે ચ મુળાલિકાયો ચ ભુત્તસ્સ કાયડાહાબાધો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. બહૂ ભિસા ચ મુળાલિકાયો ચ અવસિટ્ઠા હોન્તિ. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ દુબ્ભિક્ખે અપ્પમત્તકેપિ પવારેન્તિ, પટિસઙ્ખાપિ પટિક્ખિપન્તિ, સબ્બો ચ સઙ્ઘો પવારિતો હોતિ. ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હન્તિ. પટિગ્ગણ્હથ, ભિક્ખવે, પરિભુઞ્જથ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વનટ્ઠં પોક્ખરટ્ઠં ભુત્તાવિના પવારિતેન અનતિરિત્તં પરિભુઞ્જિતુન્તિ.
તેન ખો પન સમયેન સાવત્થિયં બહું ફલખાદનીયં ઉપ્પન્નં હોતિ, કપ્પિયકારકો ચ ન હોતિ. ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા ફલં ન પરિભુઞ્જન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અબીજં નિબ્બત્તબીજં [નિબ્બટ્ટબીજં (સી.), નિબ્બટબીજં (સ્યા.), નિપ્પટ્ટબીજં (ક.)] અકતકપ્પં ફલં પરિભુઞ્જિતુન્તિ.
પટિગ્ગહિતાદિ અનુજાનના નિટ્ઠિતા.
૧૬૭. સત્થકમ્મપટિક્ખેપકથા
૨૭૯. અથ ખો ભગવા સાવત્થિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન રાજગહં તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન રાજગહં તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો ભગન્દલાબાધો હોતિ. આકાસગોત્તો વેજ્જો સત્થકમ્મં કરોતિ. અથ ખો ભગવા સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તો યેન તસ્સ ભિક્ખુનો વિહારો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો આકાસગોત્તો વેજ્જો ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં, દિસ્વાન ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગચ્છતુ ભવં ગોતમો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વચ્ચમગ્ગં પસ્સતુ, સેય્યથાપિ ગોધામુખ’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા – ‘‘સો મં ખ્વાયં મોઘપુરિસો ઉપ્પણ્ડેતી’’તિ – તતોવ પટિનિવત્તિત્વા, એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા, ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિ – ‘‘અત્થિ કિર, ભિક્ખવે, અમુકસ્મિં વિહારે ભિક્ખુ ગિલાનો’’તિ? ‘‘અત્થિ ભગવા’’તિ. ‘‘કિં તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો આબાધો’’તિ? ‘‘તસ્સ, ભન્તે, આયસ્મતો ભગન્દલાબાધો, આકાસગોત્તો વેજ્જો સત્થકમ્મં કરોતી’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા – ‘‘અનનુચ્છવિકં, ભિક્ખવે, તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ, અનનુલોમિકં, અપ્પતિરૂપં, અસ્સામણકં, અકપ્પિયં, અકરણીયં. કથઞ્હિ નામ સો, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસો સમ્બાધે સત્થકમ્મં કારાપેસ્સતિ. સમ્બાધે, ભિક્ખવે, સુખુમા છવિ, દુરોપયો વણો, દુપ્પરિહારં સત્થં. નેતં, ભિક્ખવે, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, સમ્બાધે સત્થકમ્મં કારાપેતબ્બં. યો કારાપેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ.
તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ – ભગવતા સત્થકમ્મં પટિક્ખિત્તન્તિ – વત્થિકમ્મં કારાપેન્તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા, તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ વત્થિકમ્મં કારાપેસ્સન્તી’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ વત્થિકમ્મં કારાપેન્તી’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ…પે… વિગરહિત્વા ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, સમ્બાધસ્સ સામન્તા દ્વઙ્ગુલા સત્થકમ્મં વા વત્થિકમ્મં વા કારાપેતબ્બં. યો કારાપેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ.
સત્થકમ્મપટિક્ખેપકથા નિટ્ઠિતા.
૧૬૮. મનુસ્સમંસપટિક્ખેપકથા
૨૮૦. અથ ખો ભગવા રાજગહે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન બારાણસી તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન બારાણસી તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન બારાણસિયં સુપ્પિયો ચ ઉપાસકો સુપ્પિયા ચ ઉપાસિકા ઉભતોપસન્ના હોન્તિ, દાયકા, કારકા, સઙ્ઘુપટ્ઠાકા. અથ ખો સુપ્પિયા ઉપાસિકા આરામં ગન્ત્વા વિહારેન વિહારં પરિવેણેન પરિવેણં ઉપસઙ્કમિત્વા ભિક્ખૂ પુચ્છતિ – ‘‘કો, ભન્તે, ગિલાનો, કસ્સ કિં આહરિયતૂ’’તિ? તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરેન ભિક્ખુના વિરેચનં પીતં હોતિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ સુપ્પિયં ઉપાસિકં એતદવોચ – ‘‘મયા ખો, ભગિનિ, વિરેચનં પીતં. અત્થો મે પટિચ્છાદનીયેના’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ, અય્ય, આહરિયિસ્સતી’’તિ ઘરં ગન્ત્વા અન્તેવાસિં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, ભણે, પવત્તમંસં જાનાહી’’તિ. એવં, અય્યેતિ ખો સો પુરિસો સુપ્પિયાય ઉપાસિકાય પટિસ્સુણિત્વા કેવલકપ્પં બારાણસિં આહિણ્ડન્તો ન અદ્દસ પવત્તમંસં. અથ ખો સો પુરિસો યેન સુપ્પિયા ઉપાસિકા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા સુપ્પિયં ઉપાસિકં એતદવોચ – ‘‘નત્થય્યે પવત્તમંસં. માઘાતો અજ્જા’’તિ. અથ ખો સુપ્પિયાય ઉપાસિકાય એતદહોસિ – ‘‘તસ્સ ખો ગિલાનસ્સ ભિક્ખુનો પટિચ્છાદનીયં અલભન્તસ્સ આબાધો વા અભિવડ્ઢિસ્સતિ, કાલઙ્કિરિયા વા ભવિસ્સતિ. ન ખો મેતં પતિરૂપં યાહં પટિસ્સુણિત્વા ન હરાપેય્ય’’ન્તિ. પોત્થનિકં ગહેત્વા ઊરુમંસં ઉક્કન્તિત્વા દાસિયા અદાસિ – ‘‘હન્દ, જે, ઇમં મંસં સમ્પાદેત્વા અમુકસ્મિં વિહારે ભિક્ખુ ગિલાનો, તસ્સ દજ્જાહિ. યો ચ મં પુચ્છતિ, ‘ગિલાના’તિ પટિવેદેહી’’તિ. ઉત્તરાસઙ્ગેન ઊરું વેઠેત્વા ઓવરકં પવિસિત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ. અથ ખો સુપ્પિયો ઉપાસકો ઘરં ગન્ત્વા દાસિં પુચ્છિ – ‘‘કહં સુપ્પિયા’’તિ? ‘‘એસાય્ય ઓવરકે નિપન્ના’’તિ. અથ ખો સુપ્પિયો ઉપાસકો યેન સુપ્પિયા ઉપાસિકા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા સુપ્પિયં ઉપાસિકં એતદવોચ – ‘‘કિસ્સ નિપન્નાસી’’તિ? ‘‘ગિલાનામ્હી’’તિ. ‘‘કિં તે આબાધો’’તિ? અથ ખો સુપ્પિયા ઉપાસિકા સુપ્પિયસ્સ ઉપાસકસ્સ એતમત્થં આરોચેસિ. અથ ખો સુપ્પિયો ઉપાસકો – અચ્છરિયં વત ભો! અબ્ભુતં વત ભો! યાવ સદ્ધાયં સુપ્પિયા પસન્ના, યત્ર હિ નામ અત્તનોપિ મંસાનિ પરિચ્ચત્તાનિ! કિમ્પિમાય [કિં પનિમાય (સી. સ્યા.)] અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અદેય્યં ભવિસ્સતીતિ – હટ્ઠો ઉદગ્ગો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સુપ્પિયો ઉપાસકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય ભત્તં, સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો સુપ્પિયો ઉપાસકો ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો સુપ્પિયો ઉપાસકો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સુપ્પિયસ્સ ઉપાસકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ, સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો સુપ્પિયો ઉપાસકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો સુપ્પિયં ઉપાસકં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કહં સુપ્પિયા’’તિ? ‘‘ગિલાના ભગવા’’તિ. ‘‘તેન હિ આગચ્છતૂ’’તિ. ‘‘ન ભગવા ઉસ્સહતી’’તિ. ‘‘તેન હિ પરિગ્ગહેત્વાપિ આનેથા’’તિ. અથ ખો સુપ્પિયો ઉપાસકો સુપ્પિયં ઉપાસિકં પરિગ્ગહેત્વા આનેસિ. તસ્સા, સહ દસ્સનેન ભગવતો, તાવ મહાવણો રુળહો અહોસિ, સુચ્છવિલોમજાતો. અથ ખો સુપ્પિયો ચ ઉપાસકો સુપ્પિયા ચ ઉપાસિકા – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો! અબ્ભુતં વત ભો! તથાગતસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા, યત્ર હિ નામ સહ દસ્સનેન ભગવતો તાવ મહાવણો રુળહો ભવિસ્સતિ, સુચ્છવિલોમજાતો’’તિ – હટ્ઠા ઉદગ્ગા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિંસુ. અથ ખો ભગવા સુપ્પિયઞ્ચ ઉપાસકં સુપ્પિયઞ્ચ ઉપાસિકં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.
અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ભિક્ખૂ
પટિપુચ્છિ – ‘‘કો, ભિક્ખવે, સુપ્પિયં ઉપાસિકં મંસં વિઞ્ઞાપેસી’’તિ? એવં વુત્તે સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, સુપ્પિયં ઉપાસિકં મંસં વિઞ્ઞાપેસિ’’ન્તિ. ‘‘આહરિયિત્થ ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘આહરિયિત્થ ભગવા’’તિ. ‘‘પરિભુઞ્જિ ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘પરિભુઞ્જામહં ભગવા’’તિ. ‘‘પટિવેક્ખિ ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘નાહં ભગવા પટિવેક્ખિ’’ન્તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, અપ્પટિવેક્ખિત્વા મંસં પરિભુઞ્જિસ્સસિ. મનુસ્સમંસં ખો તયા, મોઘપુરિસ, પરિભુત્તં. નેતં, મોઘપુરિસ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના, તેહિ અત્તનોપિ મંસાનિ પરિચ્ચત્તાનિ. ન, ભિક્ખવે, મનુસ્સમંસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ન ચ, ભિક્ખવે, અપ્પટિવેક્ખિત્વા મંસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.
મનુસ્સમંસપટિક્ખેપકથા નિટ્ઠિતા.
૧૬૯. હત્થિમંસાદિપટિક્ખેપકથા
૨૮૧. તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો હત્થી મરન્તિ. મનુસ્સા દુબ્ભિક્ખે હત્થિમંસં પરિભુઞ્જન્તિ, ભિક્ખૂનં પિણ્ડાય ચરન્તાનં હત્થિમંસં દેન્તિ. ભિક્ખૂ હત્થિમંસં પરિભુઞ્જન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા હત્થિમંસં પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ. રાજઙ્ગં હત્થી, સચે રાજા જાનેય્ય, ન નેસં અત્તમનો અસ્સા’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, હત્થિમંસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.
તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો અસ્સા મરન્તિ. મનુસ્સા દુબ્ભિક્ખે અસ્સમંસં પરિભુઞ્જન્તિ, ભિક્ખૂનં પિણ્ડાય ચરન્તાનં અસ્સમંસં દેન્તિ. ભિક્ખૂ અસ્સમંસં પરિભુઞ્જન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા અસ્સમંસં પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ. રાજઙ્ગં અસ્સા, સચે રાજા જાનેય્ય, ન નેસં અત્તમનો અસ્સા’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, અસ્સમંસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.
તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા દુબ્ભિક્ખે સુનખમંસં પરિભુઞ્જન્તિ, ભિક્ખૂનં પિણ્ડાય ચરન્તાનં સુનખમંસં દેન્તિ. ભિક્ખૂ સુનખમંસં પરિભુઞ્જન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા સુનખમંસં પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ, જેગુચ્છો સુનખો પટિકૂલો’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, સુનખમંસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.
તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા દુબ્ભિક્ખે અહિમંસં પરિભુઞ્જન્તિ, ભિક્ખૂનં પિણ્ડાય ચરન્તાનં અહિમંસં દેન્તિ. ભિક્ખૂ અહિમંસં પરિભુઞ્જન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા અહિમંસં પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ, જેગુચ્છો અહિ પટિકૂલો’’તિ. સુપસ્સોપિ [સુફસ્સો (સી.)] નાગરાજા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સુપસ્સો નાગરાજા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સન્તિ, ભન્તે, નાગા અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના. તે અપ્પમત્તકેહિપિ ભિક્ખૂ વિહેઠેય્યું. સાધુ, ભન્તે, અય્યા અહિમંસં ન પરિભુઞ્જેય્યુ’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા સુપસ્સં નાગરાજાનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ…પે… પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, અહિમંસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.
તેન ખો પન સમયેન લુદ્દકા સીહં હન્ત્વા સીહમંસં [મંસં (ક.)] પરિભુઞ્જન્તિ, ભિક્ખૂનં પિણ્ડાય ચરન્તાનં સીહમંસં દેન્તિ. ભિક્ખૂ સીહમંસં પરિભુઞ્જિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તિ. સીહા સીહમંસગન્ધેન ભિક્ખૂ પરિપાતેન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, સીહમંસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.
તેન ખો પન સમયેન લુદ્દકા બ્યગ્ઘં હન્ત્વા…પે… દીપિં હન્ત્વા…પે… અચ્છં હન્ત્વા…પે… તરચ્છં હન્ત્વા તરચ્છમંસં પરિભુઞ્જન્તિ, ભિક્ખૂનં પિણ્ડાય ચરન્તાનં તરચ્છમંસં દેન્તિ. ભિક્ખૂ તરચ્છમંસં પરિભુઞ્જિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તિ. તરચ્છા તરચ્છમંસગન્ધેન ભિક્ખૂ પરિપાતેન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, તરચ્છમંસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.
હત્થિમંસાદિપટિક્ખેપકથા નિટ્ઠિતા.
સુપ્પિયભાણવારો નિટ્ઠિતો દુતિયો.
૧૭૦. યાગુમધુગોળકાનુજાનના
૨૮૨. અથ ખો ભગવા બારાણસિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન અન્ધકવિન્દં તેન ચારિકં પક્કામિ, મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં, અડ્ઢતેલસેહિ ભિક્ખુસતેહિ. તેન ખો પન સમયેન જાનપદા મનુસ્સા બહું લોણમ્પિ, તેલમ્પિ, તણ્ડુલમ્પિ, ખાદનીયમ્પિ સકટેસુ આરોપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધા હોન્તિ – યદા પટિપાટિં લભિસ્સામ તદા ભત્તં કરિસ્સામાતિ, પઞ્ચમત્તાનિ ચ વિઘાસાદસતાનિ. અથ ખો ભગવા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન અન્ધકવિન્દં તદવસરિ. અથ ખો અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પટિપાટિં અલભન્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અતીતાનિ [અધિકાનિ (સી. સ્યા.)] ખો મે દ્વે માસાનિ બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં અનુબન્ધન્તસ્સ ‘યદા પટિપાટિં લભિસ્સામિ તદા ભત્તં કરિસ્સામી’તિ, ન ચ મે પટિપાટિ લબ્ભતિ, અહઞ્ચમ્હિ એકત્તકો [એકતો (સી. સ્યા.)], બહુ ચ મે ઘરાવાસત્થો હાયતિ. યંનૂનાહં ભત્તગ્ગં ઓલોકેય્યં; યં ભત્તગ્ગે નાસ્સ, તં પટિયાદેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો ભત્તગ્ગં ઓલોકેન્તો દ્વે નાદ્દસ – યાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચ. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મે, ભો આનન્દ, પટિપાટિં અલભન્તસ્સ એતદહોસિ ‘અતીતાનિ ખો મે દ્વે માસાનિ બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં અનુબન્ધન્તસ્સ, યદા પટિપાટિં લભિસ્સામિ તદા ભત્તં કરિસ્સામીતિ. ન ચ મે પટિપાટિ લબ્ભતિ, અહઞ્ચમ્હિ એકત્તકો, બહુ ચ મે ઘરાવાસત્થો હાયતિ. યંનૂનાહં ભત્તગ્ગં ઓલોકેય્યં; યં ભત્તગ્ગે નાસ્સ, તં પટિયાદેય્ય’ન્તિ. સો ખો અહં, ભો આનન્દ, ભત્તગ્ગં ઓલોકેન્તો દ્વે નાદ્દસં – યાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચ. સચાહં, ભો આનન્દ, પટિયાદેય્યં યાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચ, પટિગ્ગણ્હેય્ય મે ભવં ગોતમો’’તિ? ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, ભગવન્તં પટિપુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. તેન હાનન્દ, પટિયાદેતૂતિ. તેન હિ, બ્રાહ્મણ, પટિયાદેહીતિ. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પહૂતં યાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચ પટિયાદાપેત્વા ભગવતો ઉપનામેસિ – પટિગ્ગણ્હાતુ મે ભવં ગોતમો યાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચાતિ. તેન હિ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખૂનં દેહીતિ. ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હન્તિ. પટિગ્ગણ્હથ, ભિક્ખવે, પરિભુઞ્જથાતિ. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પહૂતાય યાગુયા ચ મધુગોળકેન ચ સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા ભગવન્તં ધોતહત્થં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં બ્રાહ્મણં ભગવા એતદવોચ –
‘‘દસયિમે, બ્રાહ્મણ, આનિસંસા યાગુયા. કતમે દસ? યાગું દેન્તો આયું દેતિ, વણ્ણં દેતિ, સુખં દેતિ, બલં દેતિ, પટિભાનં દેતિ, યાગુ પીતા ખુદ્દં [ખુદં (સી. સ્યા.)] પટિહનતિ, પિપાસં વિનેતિ, વાતં અનુલોમેતિ, વત્થિં સોધેતિ, આમાવસેસં પાચેતિ – ઇમે ખો, બ્રાહ્મણ, દસાનિસંસા યાગુયા’’તિ [પચ્છિમા પઞ્ચ આનિસંસા અ. નિ. ૫.૨૦૭].
[અ. નિ. ૪.૫૮-૫૯ થોકં વિસદિસં] યો સઞ્ઞતાનં પરદત્તભોજિનં;
કાલેન સક્કચ્ચ દદાતિ યાગું;
દસસ્સ ઠાનાનિ અનુપ્પવેચ્છતિ;
આયુઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ સુખં બલઞ્ચ.
પટિભાનમસ્સ ઉપજાયતે તતો;
ખુદ્દં પિપાસઞ્ચ બ્યપનેતિ વાતં;
સોધેતિ વત્થિં પરિણામેતિ ભુત્તં;
ભેસજ્જમેતં સુગતેન વણ્ણિતં.
તસ્મા હિ યાગું અલમેવ દાતું;
નિચ્ચં મનુસ્સેન સુખત્થિકેન;
દિબ્બાનિ વા પત્થયતા સુખાનિ;
મનુસ્સસોભગ્યતમિચ્છતા વાતિ.
અથ ખો ભગવા તં બ્રાહ્મણં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચા’’તિ.
યાગુમધુગોળકાનુજાનના નિટ્ઠિતા.
૧૭૧. તરુણપસન્નમહામત્તવત્થુ
૨૮૩. અસ્સોસું ખો મનુસ્સા ભગવતા કિર યાગુ અનુઞ્ઞાતા મધુગોળકઞ્ચાતિ. તે કાલસ્સેવ, ભોજ્જયાગું પટિયાદેન્તિ મધુગોળકઞ્ચ. ભિક્ખૂ કાલસ્સેવ ભોજ્જયાગુયા ધાતા મધુગોળકેન ચ ભત્તગ્ગે ન ચિત્તરૂપં પરિભુઞ્જન્તિ. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરેન તરુણપસન્નેન મહામત્તેન સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો નિમન્તિતો હોતિ. અથ ખો તસ્સ તરુણપસન્નસ્સ મહામત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યંનૂનાહં અડ્ઢતેલસન્નં ભિક્ખુસતાનં અડ્ઢતેલસાનિ મંસપાતિસતાનિ પટિયાદેય્યં, એકમેકસ્સ ભિક્ખુનો એકમેકં મંસપાતિં ઉપનામેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો સો તરુણપસન્નો મહામત્તો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા અડ્ઢતેલસાનિ ચ મંસપાતિસતાનિ, ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન તસ્સ તરુણપસન્નસ્સ મહામત્તસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ, સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો સો તરુણપસન્નો મહામત્તો ભત્તગ્ગે ભિક્ખૂ પરિવિસતિ. ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘થોકં, આવુસો, દેહિ; થોકં, આવુસો, દેહી’’તિ. ‘‘મા ખો તુમ્હે, ભન્તે, – ‘અયં તરુણપસન્નો મહામત્તો’તિ – થોકં થોકં પટિગ્ગણ્હથ. બહું મે ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયત્તં, અડ્ઢતેલસાનિ ચ મંસપાતિસતાનિ. એકમેકસ્સ ભિક્ખુનો એકમેકં મંસપાતિં ઉપનામેસ્સામીતિ. પટિગ્ગણ્હથ, ભન્તે, યાવદત્થ’’ન્તિ. ‘‘ન ખો મયં, આવુસો, એતંકારણા થોકં થોકં પટિગ્ગણ્હામ, અપિ ચ મયં કાલસ્સેવ ભોજ્જયાગુયા ધાતા મધુગોળકેન ચ. તેન મયં થોકં થોકં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ. અથ ખો સો તરુણપસન્નો મહામત્તો ઉજ્ઝાયતિ ખિય્યતિ વિપાચેતિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ ભદન્તા મયા નિમન્તિતા અઞ્ઞસ્સ ભોજ્જયાગું પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ, ન ચાહં પટિબલો યાવદત્થં દાતુ’’ન્તિ કુપિતો અનત્તમનો આસાદનાપેક્ખો ભિક્ખૂનં પત્તે પૂરેન્તો અગમાસિ – ભુઞ્જથ વા હરથ વાતિ. અથ ખો સો તરુણપસન્નો મહામત્તો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં તરુણપસન્નં મહામત્તં ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.
અથ ખો તસ્સ તરુણપસન્નસ્સ મહામત્તસ્સ અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો અહુદેવ કુક્કુચ્ચં, અહુ વિપ્પટિસારો – ‘‘અલાભા વત મે, ન વત મે લાભા; દુલ્લદ્ધં વત મે, ન વત મે સુલદ્ધં; યોહં કુપિતો અનત્તમનો આસાદનાપેક્ખો ભિક્ખૂનં પત્તે પૂરેન્તો અગમાસિં – ‘ભુઞ્જથ વા હરથ વા’તિ. કિં નુ ખો મયા બહું પસુતં પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા’’તિ? અથ ખો સો તરુણપસન્નો મહામત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો તરુણપસન્નો મહામત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો અહુદેવ કુક્કુચ્ચં, અહુ વિપ્પટિસારો ‘અલાભા વત મે, ન વત મે લાભા; દુલ્લદ્ધં વત મે, ન વત મે સુલદ્ધં; યોહં કુપિતો અનત્તમનો આસાદનાપેક્ખો ભિક્ખૂનં પત્તે પૂરેન્તો અગમાસિં – ભુઞ્જથ વા હરથ વાતિ. કિં નુ ખો મયા બહું પસુતં, પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા’તિ. કિં નુ ખો મયા, ભન્તે, બહું પસુતં, પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા’’તિ? ‘‘યદગ્ગેન તયા, આવુસો, સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો નિમન્તિતો તદગ્ગેન તે બહું પુઞ્ઞં પસુતં. યદગ્ગેન તે એકમેકેન ભિક્ખુના એકમેકં સિત્થં પટિગ્ગહિતં તદગ્ગેન તે બહું પુઞ્ઞં પસુતં, સગ્ગા તે આરદ્ધા’’તિ. અથ ખો સો તરુણપસન્નો મહામત્તો – ‘‘લાભા કિર મે, સુલદ્ધં કિર મે, બહું કિર મયા પુઞ્ઞં પસુતં, સગ્ગા કિર મે આરદ્ધા’’તિ – હટ્ઠો ઉદગ્ગો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અઞ્ઞત્ર નિમન્તિતા અઞ્ઞસ્સ ભોજ્જયાગું પરિભુઞ્જન્તી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તે, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસા અઞ્ઞત્ર નિમન્તિતા અઞ્ઞસ્સ ભોજ્જયાગું પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ. નેતં, ભિક્ખવે, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, અઞ્ઞત્ર નિમન્તિતેન અઞ્ઞસ્સ ભોજ્જયાગુ પરિભુઞ્જિતબ્બા. યો પરિભુઞ્જેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ.
તરુણપસન્નમહામત્તવત્થુ નિટ્ઠિતં.
૧૭૨. બેલટ્ઠકચ્ચાનવત્થુ
૨૮૪. અથ ખો ભગવા અન્ધકવિન્દે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન રાજગહં તેન ચારિકં પક્કામિ, મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં, અડ્ઢતેલસેહિ ભિક્ખુસતેહિ. તેન ખો પન સમયેન બેલટ્ઠો કચ્ચાનો રાજગહા અન્ધકવિન્દં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતિ, પઞ્ચમત્તેહિ સકટસતેહિ, સબ્બેહેવ ગુળકુમ્ભપૂરેહિ. અદ્દસા ખો ભગવા બેલટ્ઠં કચ્ચાનં દૂરતોવ આગચ્છન્તં, દિસ્વાન મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, એકમેકસ્સ ભિક્ખુનો એકમેકં ગુળકુમ્ભં દાતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, કચ્ચાન, એકંયેવ ગુળકુમ્ભં આહરા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા એકંયેવ ગુળકુમ્ભં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આભતો [આહટો (સી. સ્યા. ક.)], ભન્તે, ગુળકુમ્ભો; કથાહં, ભન્તે, પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, કચ્ચાન, ભિક્ખૂનં ગુળં દેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા ભિક્ખૂનં ગુળં દત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દિન્નો, ભન્તે, ભિક્ખૂનં ગુળો, બહુ ચાયં ગુળો અવસિટ્ઠો. કથાહં, ભન્તે, પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, કચ્ચાન, ભિક્ખૂનં ગુળં યાવદત્થં દેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા ભિક્ખૂનં ગુળં યાવદત્થં દત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દિન્નો, ભન્તે, ભિક્ખૂનં ગુળો યાવદત્થો, બહુ ચાયં ગુળો અવસિટ્ઠો. કથાહં, ભન્તે, પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, કચ્ચાન, ભિક્ખૂ ગુળેહિ સન્તપ્પેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા ભિક્ખૂ ગુળેહિ સન્તપ્પેસિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ પત્તેપિ પૂરેસું પરિસ્સાવનાનિપિ થવિકાયોપિ પૂરેસું. અથ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભિક્ખૂ ગુળેહિ સન્તપ્પેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સન્તપ્પિતા, ભન્તે, ભિક્ખૂ ગુળેહિ, બહુ ચાયં ગુળો અવસિટ્ઠો. કથાહં, ભન્તે, પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, કચ્ચાન, વિઘાસાદાનં ગુળં દેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા વિઘાસાદાનં ગુળં દત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દિન્નો, ભન્તે, વિઘાસાદાનં ગુળો, બહુ ચાયં ગુળો અવસિટ્ઠો. કથાહં, ભન્તે, પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, કચ્ચાન, વિઘાસાદાનં ગુળં યાવદત્થં દેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા વિઘાસાદાનં ગુળં યાવદત્થં દત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દિન્નો, ભન્તે, વિઘાસાદાનં ગુળો યાવદત્થો, બહુ ચાયં ગુળો અવસિટ્ઠો. કથાહં, ભન્તે, પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, કચ્ચાન, વિઘાસાદે ગુળેહિ સન્તપ્પેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા વિઘાસાદે ગુળેહિ સન્તપ્પેસિ. એકચ્ચે વિઘાસાદા કોલમ્બેપિ ઘટેપિ પૂરેસું, પિટકાનિપિ ઉચ્છઙ્ગેપિ પૂરેસું. અથ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો વિઘાસાદે ગુળેહિ સન્તપ્પેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સન્તપ્પિતા, ભન્તે, વિઘાસાદા ગુળેહિ, બહુ ચાયં ગુળો અવસિટ્ઠો. કથાહં, ભન્તે, પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘નાહં તં, કચ્ચાન, પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય યસ્સ સો ગુળો પરિભુત્તો સમ્મા પરિણામં ગચ્છેય્ય, અઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા. તેન હિ ત્વં, કચ્ચાન, તં ગુળં અપ્પહરિતે વા છડ્ડેહિ, અપ્પાણકે વા ઉદકે ઓપિલાપેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા તં ગુળં અપ્પાણકે ઉદકે ઓપિલાપેતિ. અથ ખો સો ગુળો ઉદકે પક્ખિત્તો ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ પધૂપાયતિ [સન્ધૂપાયતિ (સી. સ્યા.)] સમ્પધૂપાયતિ. સેય્યથાપિ નામ ફાલો દિવસંસન્તત્તો ઉદકે પક્ખિત્તો ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ પધૂપાયતિ સમ્પધૂપાયતિ, એવમેવ સો ગુળો ઉદકે પક્ખિત્તો ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ પધૂપાયતિ સમ્પધૂપાયતિ.
અથ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નસ્સ ખો બેલટ્ઠસ્સ કચ્ચાનસ્સ ભગવા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, સેય્યથિદં – ‘‘દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં, કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. યદા ભગવા અઞ્ઞાસિ બેલટ્ઠં કચ્ચાનં કલ્લચિત્તં, મુદુચિત્તં, વિનીવરણચિત્તં, ઉદગ્ગચિત્તં, પસન્નચિત્તં, અથ યા બુદ્ધાનં સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસના, તં પકાસેસિ…પે… એવમેવ બેલટ્ઠસ્સ કચ્ચાનસ્સ તસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ. અથ ખો બેલટ્ઠો કચ્ચાનો દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે. અભિક્કન્તં, ભન્તે. સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય…પે… એવમેવં ખો ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણગત’’ન્તિ.
અથ ખો ભગવા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન રાજગહં તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન રાજગહે ગુળો ઉસ્સન્નો હોતિ. ભિક્ખૂ – ગિલાનસ્સેવ ભગવતા ગુળો અનુઞ્ઞાતો, નો અગિલાનસ્સાતિ – કુક્કુચ્ચાયન્તા ગુળં ન ભુઞ્જન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનસ્સ ગુળં, અગિલાનસ્સ ગુળોદકન્તિ.
બેલટ્ઠકચ્ચાનવત્થુ નિટ્ઠિતં.
૧૭૩. પાટલિગામવત્થુ
૨૮૫. [ઇતો પરં મહાવ. ૨૮૬-૨૮૭ ‘તિણ્ણા મેધાવિનો જના’તિ પાઠો દી. નિ. ૨.૧૪૮; ઉદા. ૭૬ આદયો] અથ ખો ભગવા રાજગહે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન પાટલિગામો તેન ચારિકં પક્કામિ, મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં, અડ્ઢતેલસેહિ ભિક્ખુસતેહિ. અથ ખો ભગવા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન પાટલિગામો તદવસરિ. અસ્સોસું ખો પાટલિગામિકા ઉપાસકા – ‘‘ભગવા કિર પાટલિગામં અનુપ્પત્તો’’તિ. અથ ખો પાટલિગામિકા ઉપાસકા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો પાટલિગામિકે ઉપાસકે ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ, સમાદપેસિ, સમુત્તેજેસિ, સમ્પહંસેસિ. અથ ખો પાટલિગામિકા ઉપાસકા ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતા સમાદપિતા સમુત્તેજિતા સમ્પહંસિતા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અધિવાસેતુ નો, ભન્તે, ભગવા આવસથાગારં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો પાટલિગામિકા ઉપાસકા ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા સબ્બસન્થરિં આવસથાગારં સન્થરિત્વા, આસનાનિ પઞ્ઞપેત્વા, ઉદકમણિકં પતિટ્ઠાપેત્વા, તેલપદીપં આરોપેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો પાટલિગામિકા ઉપાસકા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘સબ્બસન્થરિસન્થતં, ભન્તે, આવસથાગારં. આસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ. ઉદકમણિકો પતિટ્ઠાપિતો. તેલપદીપો આરોપિતો. યસ્સદાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ.
અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા આવસથાગારં પવિસિત્વા મજ્ઝિમં થમ્ભં નિસ્સાય પુરત્થાભિમુખો નિસીદિ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો પાદે પક્ખાલેત્વા આવસથાગારં પવિસિત્વા પચ્છિમં ભિત્તિં નિસ્સાય પુરત્થાભિમુખો નિસીદિ, ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વા. પાટલિગામિકાપિ ખો ઉપાસકા પાદે પક્ખાલેત્વા આવસથાગારં પવિસિત્વા પુરત્થિમં ભિત્તિં નિસ્સાય પચ્છિમાભિમુખા નિસીદિંસુ, ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વા. અથ ખો ભગવા પાટલિગામિકે ઉપાસકે આમન્તેસિ –
[દી. નિ. ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩ આદયો], ગહપતયો, આદીનવા દુસ્સીલસ્સ સીલવિપત્તિયા. કતમે પઞ્ચ? ઇધ, ગહપતયો, દુસ્સીલો સીલવિપન્નો પમાદાધિકરણં મહતિં ભોગજાનિં નિગચ્છતિ. અયં પઠમો આદીનવો દુસ્સીલસ્સ સીલવિપત્તિયા. પુન ચપરં, ગહપતયો, દુસ્સીલસ્સ સીલવિપન્નસ્સ પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ. અયં દુતિયો આદીનવો દુસ્સીલસ્સ સીલવિપત્તિયા. પુન ચપરં, ગહપતયો, દુસ્સીલો સીલવિપન્નો યઞ્ઞદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમતિ, યદિ ખત્તિયપરિસં, યદિ બ્રાહ્મણપરિસં, યદિ ગહપતિપરિસં, યદિ સમણપરિસં, અવિસારદો ઉપસઙ્કમતિ મઙ્કુભૂતો. અયં તતિયો આદીનવો દુસ્સીલસ્સ સીલવિપત્તિયા. પુન ચપરં, ગહપતયો, દુસ્સીલો સીલવિપન્નો સમ્મૂળ્હો કાલંકરોતિ. અયં ચતુત્થો આદીનવો દુસ્સીલસ્સ સીલવિપત્તિયા. પુન ચપરં, ગહપતયો, દુસ્સીલો સીલવિપન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. અયં પઞ્ચમો આદીનવો દુસ્સીલસ્સ સીલવિપત્તિયા. ઇમે ખો, ગહપતયો, પઞ્ચ આદીનવા દુસ્સીલસ્સ સીલવિપત્તિયા.
[દી. નિ. ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩ આદયો] ‘‘પઞ્ચિમે, ગહપતયો, આનિસંસા સીલવતો સીલસમ્પદાય. કતમે પઞ્ચ? ઇધ, ગહપતયો, સીલવા સીલસમ્પન્નો અપ્પમાદાધિકરણં મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અધિગચ્છતિ. અયં પઠમો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં, ગહપતયો, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ. અયં દુતિયો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં, ગહપતયો, સીલવા સીલસમ્પન્નો યઞ્ઞદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમતિ, યદિ ખત્તિયપરિસં, યદિ બ્રાહ્મણપરિસં, યદિ ગહપતિપરિસં, યદિ સમણપરિસં, વિસારદો ઉપસઙ્કમતિ અમઙ્કુભૂતો. અયં તતિયો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં, ગહપતયો, સીલવા સીલસમ્પન્નો અસમ્મૂળ્હો કાલંકરોતિ. અયં ચતુત્થો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં, ગહપતયો, સીલવા સીલસમ્પન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. અયં પઞ્ચમો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. ઇમે ખો, ગહપતયો, પઞ્ચ આનિસંસા સીલવતો સીલસમ્પદાયાતિ.
અથ ખો ભગવા પાટલિગામિકે ઉપાસકે બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉય્યોજેસિ – ‘‘અભિક્કન્તા ખો, ગહપતયો, રત્તિ. યસ્સદાનિ તુમ્હે કાલં મઞ્ઞથા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ, ખો પાટલિગામિકા ઉપાસકા ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કમિંસુ. અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તેસુ પાટલિગામિકેસુ ઉપાસકેસુ સુઞ્ઞાગારં પાવિસિ.
પાટલિગામવત્થુ નિટ્ઠિતં.
૧૭૪. સુનિધવસ્સકારવત્થુ
૨૮૬. તેન ખો પન સમયેન સુનિધવસ્સકારા મગધમહામત્તા પાટલિગામે નગરં માપેન્તિ વજ્જીનં પટિબાહાય. અદ્દસા ખો ભગવા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સમ્બહુલા દેવતાયો પાટલિગામે વત્થૂનિ પરિગ્ગણ્હન્તિયો. યસ્મિં પદેસે મહેસક્ખા દેવતા વત્થૂનિ પરિગ્ગણ્હન્તિ, મહેસક્ખાનં તત્થ રાજૂનં રાજમહામત્તાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતું. યસ્મિં પદેસે મજ્ઝિમા દેવતા વત્થૂનિ પરિગ્ગણ્હન્તિ, મજ્ઝિમાનં તત્થ રાજૂનં રાજમહામત્તાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતું. યસ્મિં પદેસે નીચા દેવતા વત્થૂનિ પરિગ્ગણ્હન્તિ, નીચાનં તત્થ રાજૂનં રાજમહામત્તાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતું. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘કે નુ ખો તે, આનન્દ, પાટલિગામે નગરં માપેન્તી’’તિ? ‘‘સુનિધવસ્સકારા, ભન્તે, મગધમહામત્તા પાટલિગામે નગરં માપેન્તિ વજ્જીનં પટિબાહાયા’’તિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, દેવેહિ તાવતિંસેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા, એવમેવ ખો, આનન્દ, સુનિધવસ્સકારા મગધમહામત્તા પાટલિગામે નગરં માપેન્તિ વજ્જીનં પટિબાહાય. ઇધાહં, આનન્દ, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય અદ્દસં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સમ્બહુલા દેવતાયો પાટલિગામે વત્થૂનિ પરિગ્ગણ્હન્તિયો. યસ્મિં પદેસે મહેસક્ખા દેવતા વત્થૂનિ પરિગ્ગણ્હન્તિ, મહેસક્ખાનં તત્થ રાજૂનં રાજમહામત્તાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતું. યસ્મિં પદેસે મજ્ઝિમા દેવતા વત્થૂનિ પરિગ્ગણ્હન્તિ, મજ્ઝિમાનં તત્થ રાજૂનં રાજમહામત્તાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતું. યસ્મિં પદેસે નીચા દેવતા વત્થૂનિ પરિગ્ગણ્હન્તિ, નીચાનં તત્થ રાજૂનં રાજમહામત્તાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતું. યાવતા, આનન્દ, અરિયં આયતનં, યાવતા વણિપ્પથો, ઇદં અગ્ગનગરં ભવિસ્સતિ પાટલિપુત્તં પુટભેદનં. પાટલિપુત્તસ્સ ખો, આનન્દ, તયો અન્તરાયા ભવિસ્સન્તિ – અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા અબ્ભન્તરતો વા મિથુભેદાતિ.
અથ ખો સુનિધવસ્સકારા મગધમહામત્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો સુનિધવસ્સકારા મગધમહામત્તા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અધિવાસેતુ નો ભવં ગોતમો અજ્જતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો સુનિધવસ્સકારા મગધમહામત્તા ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા પક્કમિંસુ. અથ ખો સુનિધવસ્સકારા મગધમહામત્તા પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસું – ‘‘કાલો, ભો ગોતમ, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સુનિધવસ્સકારાનં મગધમહામત્તાનં પરિવેસના તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો સુનિધવસ્સકારા મગધમહામત્તા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો સુનિધવસ્સકારે મગધમહામત્તે ભગવા ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિ –
‘‘યસ્મિં પદેસે કપ્પેતિ, વાસં પણ્ડિતજાતિયો;
સીલવન્તેત્થ ભોજેત્વા, સઞ્ઞતે બ્રહ્મચારયો [બ્રહ્મચારિનો (સ્યા.)].
‘‘યા તત્થ દેવતા આસું, તાસં દક્ખિણમાદિસે;
તા પૂજિતા પૂજયન્તિ, માનિતા માનયન્તિ નં.
‘‘તતો નં અનુકમ્પન્તિ, માતા પુત્તંવ ઓરસં;
દેવતાનુકમ્પિતો પોસો, સદા ભદ્રાનિ પસ્સતી’’તિ.
અથ ખો ભગવા સુનિધવસ્સકારે મગધમહામત્તે ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. તેન ખો પન સમયેન સુનિધવસ્સકારા મગધમહામત્તા ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધા હોન્તિ, ‘‘યેનજ્જ સમણો ગોતમો દ્વારેન નિક્ખમિસ્સતિ, તં ગોતમદ્વારં નામ ભવિસ્સતિ; યેન તિત્થેન ગઙ્ગં નદિં ઉત્તરિસ્સતિ, તં ગોતમતિત્થં નામ ભવિસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા યેન દ્વારેન નિક્ખમિ, તં ગોતમદ્વારં નામ અહોસિ. અથ ખો ભગવા યેન ગઙ્ગા નદી તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન ગઙ્ગા નદી પૂરા હોતિ સમતિત્તિકા કાકપેય્યા. મનુસ્સા અઞ્ઞે નાવં પરિયેસન્તિ, અઞ્ઞે ઉળુમ્પં પરિયેસન્તિ, અઞ્ઞે કુલ્લં બન્ધન્તિ ઓરા પારં ગન્તુકામા. અદ્દસા ખો ભગવા તે મનુસ્સે અઞ્ઞે નાવં પરિયેસન્તે, અઞ્ઞે ઉળુમ્પં પરિયેસન્તે, અઞ્ઞે કુલ્લં બન્ધન્તે ઓરા પારં ગન્તુકામે, દિસ્વાન સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ ખો ગઙ્ગાય નદિયા ઓરિમતીરે અન્તરહિતો પારિમતીરે પચ્ચુટ્ઠાસિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –
‘‘યે તરન્તિ અણ્ણવં સરં;
સેતું કત્વાન વિસજ્જ પલ્લલાનિ;
કુલ્લઞ્હિ જનો બન્ધતિ;
તિણ્ણા મેધાવિનો જના’’તિ.
સુનિધવસ્સકારવત્થુ નિટ્ઠિતં.
૧૭૫. કોટિગામે સચ્ચકથા
૨૮૭. અથ ખો ભગવા યેન કોટિગામો તેનુપસઙ્કમિ. તત્ર સુદં ભગવા કોટિગામે વિહરતિ. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – [દી. નિ. ૨.૧૫૫] ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનં અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ. કતમેસં ચતુન્નં? દુક્ખસ્સ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ. દુક્ખસમુદયસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ…પે… દુક્ખનિરોધસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અરિયસચ્ચસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ. તયિદં, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખસમુદયં [દુક્ખસમુદયો (સ્યા.)] અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખનિરોધં [દુક્ખનિરોધો (સ્યા.)] અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, ઉચ્છિન્ના ભવતણ્હા, ખીણા ભવનેત્તિ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’તિ.
ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં, યથાભૂતં અદસ્સના;
સંસિતં દીઘમદ્ધાનં, તાસુ તાસ્વેવ જાતિસુ.
તાનિ એતાનિ દિટ્ઠાનિ, ભવનેત્તિ સમૂહતા;
ઉચ્છિન્નં મૂલં દુક્ખસ્સ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવોતિ.
કોટિગામે સચ્ચકથા નિટ્ઠિતા.
૧૭૬. અમ્બપાલીવત્થુ
૨૮૮. [દી. નિ. ૨.૧૬૧ આદયો] અસ્સોસિ ખો અમ્બપાલી ગણિકા – ભગવા કિર કોટિગામં અનુપ્પત્તોતિ. અથ ખો અમ્બપાલી ગણિકા ભદ્રાનિ ભદ્રાનિ યાનાનિ યોજાપેત્વા ભદ્રં ભદ્રં યાનં અભિરુહિત્વા ભદ્રેહિ ભદ્રેહિ યાનેહિ વેસાલિયા નિય્યાસિ ભગવન્તં દસ્સનાય. યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ, યાનેન ગન્ત્વા, યાના પચ્ચોરોહિત્વા, પત્તિકાવ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અમ્બપાલિં ગણિકં ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો અમ્બપાલી ગણિકા ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતા સમાદપિતા સમુત્તેજિતા સમ્પહંસિતા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો અમ્બપાલી ગણિકા ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.
અમ્બપાલીવત્થુ નિટ્ઠિતં.