૬. મચ્છમંસવિનિચ્છયકથા

૩૮. મચ્છમંસેસુ પન મચ્છગ્ગહણેન સબ્બમ્પિ જલજં વુત્તં. તત્થ અકપ્પિયં નામ નત્થિ. મંસેસુ પન મનુસ્સહત્થિઅસ્સસુનખઅહિસીહબ્યગ્ઘદીપિઅચ્છતરચ્છાનં વસેન દસ મંસાનિ અકપ્પિયાનિ. તત્થ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયં, સેસેસુ દુક્કટં. ઇતિ ઇમેસં મનુસ્સાદીનં દસન્નં મંસમ્પિ અટ્ઠિપિ લોહિતમ્પિ ચમ્મમ્પિ લોમમ્પિ સબ્બં ન વટ્ટતિ. વસાસુ પન એકા મનુસ્સવસાવ ન વટ્ટતિ. ખીરાદીસુ અકપ્પિયં નામ નત્થિ. ઇમેસુ પન અકપ્પિયમંસેસુ અટ્ઠિઆદીસુ વા યં કિઞ્ચિ ઞત્વા વા અઞત્વા વા ખાદન્તસ્સ આપત્તિયેવ. યદા જાનાતિ, તદા દેસેતબ્બા. ‘‘અપુચ્છિત્વાવ ખાદિસ્સામી’’તિ ગણ્હતો પટિગ્ગહણેપિ દુક્કટં, ‘‘પુચ્છિત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ ગણ્હતો અનાપત્તિ. ઉદ્દિસ્સકતં પન જાનિત્વા ખાદન્તસ્સેવ આપત્તિ, પચ્છા જાનન્તો આપત્તિયા ન કારેતબ્બો (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૮૧).

તત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૦) ઉદ્દિસ્સકતં નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય વધિત્વા સમ્પાદિતં મચ્છમંસં. ઉભયમ્પિ હિ ઉદ્દિસ્સકતં ન વટ્ટતિ. તમ્પિ અદિટ્ઠં અસુતં અપરિસઙ્કિતં વટ્ટતિ. તિકોટિપરિસુદ્ધઞ્હિ મચ્છમંસં ભગવતા અનુઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અસુતં અપરિસઙ્કિતં. તત્થ અદિટ્ઠં નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય મિગમચ્છે વધિત્વા ગય્હમાનં અદિટ્ઠં. અસુતં નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય મિગમચ્છે વધિત્વા ગહિતન્તિ અસુતં. અપરિસઙ્કિતં પન દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં સુતપરિસઙ્કિતં તદુભયવિનિમુત્તપરિસઙ્કિતઞ્ચ ઞત્વા તબ્બિપક્ખતો જાનિતબ્બં. કથં? ઇધ ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ મનુસ્સે જાલવાગુરાદિહત્થે ગામતો વા નિક્ખમન્તે અરઞ્ઞે વા વિચરન્તે. દુતિયદિવસે ચ નેસં તં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિહરન્તિ. તે તેન દિટ્ઠેન પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુ ખો અત્થાય કત’’ન્તિ, ઇદં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં, એતં ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં, તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં વા અત્થાય કત’’ન્તિ વદન્તિ, કપ્પતિ.

ન હેવ ખો ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ, અપિચ ખો સુણન્તિ ‘‘મનુસ્સા કિર જાલવાગુરાદિહત્થા ગામતો વા નિક્ખમન્તિ, અરઞ્ઞે વા વિચરન્તી’’તિ. દુતિયદિવસે ચ તેસં તં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિહરન્તિ. તે તેન સુતેન પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુ ખો અત્થાય કત’’ન્તિ, ઇદં સુતપરિસઙ્કિતં નામ, એતં ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં, તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં વા અત્થાય કત’’ન્તિ વદન્તિ, કપ્પતિ.

ન હેવ ખો પન ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ ન સુણન્તિ, અપિચ ખો તેસં તં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં પત્તં ગહેત્વા સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિહરન્તિ. તે પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુ ખો અત્થાય કત’’ન્તિ, ઇદં તદુભયવિનિમુત્તપરિસઙ્કિતં નામ, એતમ્પિ ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં, તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં વા અત્થાય કતં, પવત્તમંસં વા કપ્પિયમેવ લભિત્વા ભિક્ખૂનં અત્થાય સમ્પાદિત’’ન્તિ વદન્તિ, કપ્પતિ. મતાનં પેતકિચ્ચત્થાય મઙ્ગલાદીનં વા અત્થાય કતેપિ એસેવ નયો. યં યઞ્હિ ભિક્ખૂનંયેવ અત્થાય અકતં, યત્થ ચ નિબ્બેમતિકો હોતિ, તં સબ્બં કપ્પતિ.

૩૯. સચે પન એકસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂનં ઉદ્દિસ્સકતં હોતિ, તે ચ અત્તનો અત્થાય કતભાવં ન જાનન્તિ, અઞ્ઞે જાનન્તિ. યે જાનન્તિ, તેસં ન વટ્ટતિ, ઇતરેસં પન વટ્ટતિ. અઞ્ઞે ન જાનન્તિ, તેયેવ જાનન્તિ, તેસંયેવ ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ. તેપિ ‘‘અમ્હાકં અત્થાય કત’’ન્તિ જાનન્તિ, અઞ્ઞેપિ ‘‘એતેસં અત્થાય કત’’ન્તિ જાનન્તિ, સબ્બેસમ્પિ ન વટ્ટતિ. સબ્બે ન જાનન્તિ, સબ્બેસમ્પિ વટ્ટતિ. પઞ્ચસુ હિ સહધમ્મિકેસુ યસ્સ વા તસ્સ વા અત્થાય ઉદ્દિસ્સકતં સબ્બેસં ન કપ્પતિ.

સચે પન કોચિ એકં ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ પાણં વધિત્વા તસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દેતિ, સો ચ અત્તનો અત્થાય કતભાવં જાનંયેવ ગહેત્વા અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો દેતિ, સો તં તસ્સ સદ્ધાય પરિભુઞ્જતિ, કસ્સ આપત્તીતિ? દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ. યઞ્હિ ઉદ્દિસ્સ કતં, તસ્સ અભુત્તતાય અનાપત્તિ, ઇતરસ્સ અજાનનતાય. કપ્પિયમંસસ્સ હિ પટિગ્ગહણે આપત્તિ નત્થિ, ઉદ્દિસ્સકતઞ્ચ અજાનિત્વા ભુત્તસ્સ પચ્છા ઞત્વા આપત્તિદેસનાકિચ્ચં નામ નત્થિ. અકપ્પિયમંસં પન અજાનિત્વા ભુત્તેન પચ્છા ઞત્વાપિ આપત્તિ દેસેતબ્બા. ઉદ્દિસ્સકતઞ્હિ ઞત્વા ભુઞ્જતોવ આપત્તિ, અકપ્પિયમંસં અજાનિત્વા ભુઞ્જન્તસ્સપિ આપત્તિયેવ, તસ્મા આપત્તિભીરુકેન રૂપં સલ્લક્ખેન્તેનપિ પુચ્છિત્વાવ મંસં પટિગ્ગહેતબ્બં. પરિભોગકાલે ‘‘પુચ્છિત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ વા ગહેત્વા પુચ્છિત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. કસ્મા? દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. અચ્છમંસમ્પિ હિ સૂકરમંસસદિસં હોતિ, દીપિમંસાદીનિ ચ મિગમંસાદિસદિસાનિ, તસ્મા પુચ્છિત્વા ગહણમેવ વત્તન્તિ વદન્તિ.

ઇતિ પાળિમુત્તકવિનયવિનિચ્છયસઙ્ગહે

મચ્છમંસવિનિચ્છયકથા સમત્તા.