૨૩. નિસ્સયવિનિચ્છયકથા

૧૫૧. નિસ્સયોતિ એત્થ પન અયં નિસ્સયો નામ કેન દાતબ્બો, કેન ન દાતબ્બો, કસ્સ દાતબ્બો, કસ્સ ન દાતબ્બો, કથં ગહિતો હોતિ, કથં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, નિસ્સાય કેન વસિતબ્બં, કેન ચ ન વસિતબ્બન્તિ? તત્થ કેન દાતબ્બો, કેન ન દાતબ્બોતિ એત્થ તાવ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન દસવસ્સેન વા અતિરેકદસવસ્સેન વા ઉપસમ્પાદેતું, નિસ્સયં દાતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૭૬, ૮૨) ચ વચનતો યો બ્યત્તો હોતિ પટિબલો ઉપસમ્પદાય દસવસ્સો વા અતિરેકદસવસ્સો વા, તેન દાતબ્બો, ઇતરેન ન દાતબ્બો. સચે દેતિ, દુક્કટં આપજ્જતિ.

એત્થ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૪૫-૧૪૭) ચ ‘‘બ્યત્તો’’તિ ઇમિના પરિસુપટ્ઠાપકબહુસ્સુતો વેદિતબ્બો. પરિસુપટ્ઠાપકેન હિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન પરિસં અભિવિનયે વિનેતું દ્વે વિભઙ્ગા પગુણા વાચુગ્ગતા કાતબ્બા, અસક્કોન્તેન તીહિ જનેહિ સદ્ધિં પરિવત્તનક્ખમા કાતબ્બા, કમ્માકમ્મઞ્ચ ખન્ધકવત્તઞ્ચ ઉગ્ગહેતબ્બં, પરિસાય પન અભિધમ્મે વિનયનત્થં સચે મજ્ઝિમભાણકો હોતિ, મૂલપણ્ણાસકો ઉગ્ગહેતબ્બો, દીઘભાણકેન મહાવગ્ગો, સંયુત્તભાણકેન હેટ્ઠિમા વા તયો વગ્ગા મહાવગ્ગો વા, અઙ્ગુત્તરભાણકેન હેટ્ઠા વા ઉપરિ વા ઉપડ્ઢનિકાયો ઉગ્ગહેતબ્બો, અસક્કોન્તેન તિકનિપાતતો પટ્ઠાય ઉગ્ગહેતુમ્પિ વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘એકં ગણ્હન્તેન ચતુક્કનિપાતં વા પઞ્ચકનિપાતં વા ઉગ્ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. જાતકભાણકેન સાટ્ઠકથં જાતકં ઉગ્ગહેતબ્બં, તતો ઓરં ન વટ્ટતિ. ‘‘ધમ્મપદમ્પિ સહ વત્થુના ઉગ્ગહેતું વટ્ટતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. તતો તતો સમુચ્ચયં કત્વા મૂલપણ્ણાસકમત્તં વટ્ટતિ, ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તં, ઇતરાસુ વિચારણાયેવ નત્થિ. અભિધમ્મે કિઞ્ચિ ગહેતબ્બન્તિ ન વુત્તં. યસ્સ પન સાટ્ઠકથમ્પિ વિનયપિટકં અભિધમ્મપિટકઞ્ચ પગુણં, સુત્તન્તે ચ વુત્તપ્પકારો ગન્થો નત્થિ, પરિસં ઉપટ્ઠાપેતું ન લભતિ. યેન પન સુત્તન્તતો ચ વિનયતો ચ વુત્તપ્પમાણો ગન્થો ઉગ્ગહિતો, અયં પરિસુપટ્ઠાકો બહુસ્સુતોવ હોતિ, દિસાપામોક્ખો યેનકામંગમો પરિસં ઉપટ્ઠાપેતું લભતિ, અયં ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘બ્યત્તો’’તિ અધિપ્પેતો.

યો પન અન્તેવાસિનો વા સદ્ધિવિહારિકસ્સ વા ગિલાનસ્સ સક્કોતિ ઉપટ્ઠાનાદીનિ કાતું, અયં ઇધ ‘‘પટિબલો’’તિ અધિપ્પેતો. યં પન વુત્તં –

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. ન અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન અસેક્ખેન સમાધિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન અસેક્ખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન અસેક્ખેન વિમુત્તિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન અસેક્ખેન વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. અત્તના ન અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન પરં અસેક્ખે સીલક્ખન્ધે સમાદપેતા. અત્તના ન અસેક્ખેન સમાધિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન પરં અસેક્ખે સમાધિક્ખન્ધે સમાદપેતા. અત્તના ન અસેક્ખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન પરં અસેક્ખે પઞ્ઞાક્ખન્ધે સમાદપેતા. અત્તના ન અસેક્ખેન વિમુત્તિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન પરં અસેક્ખે વિમુત્તિક્ખન્ધે સમાદપેતા. અત્તના ન અસેક્ખેન વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન પરં અસેક્ખે વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધે સમાદપેતા. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. અસ્સદ્ધો હોતિ, અહિરિકો હોતિ, અનોત્તપ્પી હોતિ, કુસીતો હોતિ, મુટ્ઠસ્સતિ હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. અધિસીલે સીલવિપન્નો હોતિ, અજ્ઝાચારે આચારવિપન્નો હોતિ, અતિદિટ્ઠિયા દિટ્ઠિવિપન્નો હોતિ, અપ્પસ્સુતો હોતિ, દુપ્પઞ્ઞો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. ન પટિબલો હોતિ અન્તેવાસિં વા સદ્ધિવિહારિં વા ગિલાનં ઉપટ્ઠાતું વા ઉપટ્ઠાપેતું વા, અનભિરતં વૂપકાસેતું વા વૂપકાસાપેતું વા, ઉપ્પન્નં કુક્કુચ્ચં ધમ્મતો વિનોદેતું, આપત્તિં ન જાનાતિ, આપત્તિયા વુટ્ઠાનં ન જાનાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. ન પટિબલો હોતિ અન્તેવાસિં વા સદ્ધિવિહારિં વા આભિસમાચારિકાય સિક્ખાય સિક્ખાપેતું, આદિબ્રહ્મચરિયકાય સિક્ખાય વિનેતું, અભિધમ્મે વિનેતું, અભિવિનયે વિનેતું, ઉપ્પન્નં દિટ્ઠિગતં ધમ્મતો વિવેચેતું. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. આપત્તિં ન જાનાતિ, અનાપત્તિં ન જાનાતિ, લહુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, ગરુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન ન સ્વાગતાનિ હોન્તિ ન સુવિભત્તાનિ ન સુપ્પવત્તીનિ ન સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. આપત્તિં ન જાનાતિ, અનાપત્તિં ન જાનાતિ, લહુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, ગરુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, ઊનદસવસ્સો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો’’તિઆદિ (મહાવ. ૮૪). તમ્પિ –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન દસવસ્સેન વા અતિરેકદસવસ્સેન વા ઉપસમ્પાદેતું, નિસ્સયં દાતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૭૬, ૮૨) ચ એવં સઙ્ખેપતો વુત્તસ્સેવ ઉપજ્ઝાયાચરિયલક્ખણસ્સ વિત્થારદસ્સનત્થં વુત્તં.

તત્થ (મહાવ. અટ્ઠ. ૮૪) કિઞ્ચિ અયુત્તવસેન પટિક્ખિત્તં, કિઞ્ચિ આપત્તિઅઙ્ગવસેન. તથા હિ ‘‘ન અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેના’’તિ ચ ‘‘અત્તના ન અસેક્ખેના’’તિ ચ ‘‘અસ્સદ્ધો’’તિ ચ આદીસુ તીસુ પઞ્ચકેસુ અયુત્તવસેન પટિક્ખેપો કતો, ન આપત્તિઅઙ્ગવસેન. યો હિ અસેક્ખેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ અસમન્નાગતો પરે ચ તત્થ સમાદપેતું અસક્કોન્તો અસ્સદ્ધિયાદિદોસયુત્તોવ હુત્વા પરિસં પરિહરતિ, તસ્સ પરિસા સીલાદીહિ પરિયાયતિયેવ ન વડ્ઢતિ, તસ્મા ‘‘તેન ન ઉપસમ્પાદેતબ્બ’’ન્તિઆદિ અયુત્તવસેન વુત્તં, ન આપત્તિઅઙ્ગવસેન. ન હિ ખીણાસવસ્સેવ ઉપજ્ઝાચરિયભાવો ભગવતા અનુઞ્ઞાતો, યદિ તસ્સેવ અનુઞ્ઞાતો અભવિસ્સ, ‘‘સચે ઉપજ્ઝાયસ્સ અનભિરતિ ઉપ્પન્ના હોતી’’તિઆદિં ન વદેય્ય, યસ્મા પન ખીણાસવસ્સ પરિસા સીલાદીહિ ન પરિહાયતિ, તસ્મા ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અધિસીલે સીલવિપન્નોતિઆદીસુ પારાજિકઞ્ચ સઙ્ઘાદિસેસઞ્ચ આપન્નો અધિસીલે સીલવિપન્નો નામ. ઇતરે પઞ્ચાપત્તિક્ખન્ધે આપન્નો અજ્ઝાચારે આચારવિપન્નો નામ. સમ્માદિટ્ઠિં પહાય અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતો અતિદિટ્ઠિયા દિટ્ઠિવિપન્નો નામ. યત્તકં સુતં પરિસં પરિહરન્તસ્સ ઇચ્છિતબ્બં, તેન વિરહિતત્તા અપ્પસ્સુતો. યં તેન જાનિતબ્બં આપત્તાદિ, તસ્સ અજાનનતો દુપ્પઞ્ઞો. ઇમસ્મિં પઞ્ચકે પુરિમાનિ તીણિ પદાનિ અયુત્તવસેન વુત્તાનિ, પચ્છિમાનિ દ્વે આપત્તિઅઙ્ગવસેન.

આપત્તિં ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદં નામ મયા કત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ઇમં નામ આપત્તિં અયં આપન્નો’’તિ ન જાનાતિ. વુટ્ઠાનં ન જાનાતીતિ ‘‘વુટ્ઠાનગામિનિતો વા દેસનાગામિનિતો વા આપત્તિતો એવં નામ વુટ્ઠાનં હોતી’’તિ ન જાનાતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ પઞ્ચકે પુરિમાનિ દ્વે પદાનિ અયુત્તવસેન વુત્તાનિ, પચ્છિમાનિ તીણિ આપત્તિઅઙ્ગવસેન.

આભિસમાચારિકાય સિક્ખાયાતિ ખન્ધકવત્તે વિનેતું ન પટિબલો હોતીતિ અત્થો. આદિબ્રહ્મચરિયકાયાતિ સેક્ખપણ્ણત્તિયં વિનેતું ન પટિબલોતિ અત્થો. અભિધમ્મેતિ નામરૂપપરિચ્છેદે વિનેતું ન પટિબલોતિ અત્થો. અભિવિનયેતિ સકલે વિનયપિટકે વિનેતું ન પટિબલોતિ અત્થો. વિનેતું ન પટિબલોતિ ચ સબ્બત્થ સિક્ખાપેતું ન સક્કોતીતિ અત્થો. ધમ્મતો વિવેચેતુન્તિ ધમ્મેન કારણેન વિસ્સજ્જાપેતું. ઇમસ્મિં પઞ્ચકે સબ્બપદેસુ આપત્તિ.

‘‘આપત્તિં ન જાનાતી’’તિઆદિપઞ્ચકસ્મિં વિત્થારેનાતિ ઉભતોવિભઙ્ગેન સદ્ધિં. ન સ્વાગતાનીતિ ન સુટ્ઠુ આગતાનિ. સુવિભત્તાનીતિ સુટ્ઠુ વિભત્તાનિ પદપચ્ચાભટ્ઠસઙ્કરદોસરઅતાનિ. સુપ્પવત્તીનીતિ પગુણાનિ વાચુગ્ગતાનિ સુવિનિચ્છિતાનિ. સુત્તસોતિ ખન્ધકપરિવારતો આહરિતબ્બસુત્તવસેન સુટ્ઠુ વિનિચ્છિતાનિ. અનુબ્યઞ્જનસોતિ અક્ખરપદપારિપૂરિયા ચ સુવિનિચ્છિતાનિ અખણ્ડાનિ અવિપરીતક્ખરાનિ. એતેન અટ્ઠકથા દીપિતા. અટ્ઠકથાતો હિ એસ વિનિચ્છયો હોતીતિ. ઇમસ્મિં પઞ્ચકેપિ સબ્બપદેસુ આપત્તિ. ઊનદસવસ્સપરિયોસાનપઞ્ચકેપિ એસેવ નયો. ઇતિ આદિતો તયો પઞ્ચકા, ચતુત્થે તીણિ પદાનિ, પઞ્ચમે દ્વે પદાનીતિ સબ્બેપિ ચત્તારો પઞ્ચકા અયુત્તવસેન વુત્તા, ચતુત્થે પઞ્ચકે દ્વે પદાનિ, પઞ્ચમે તીણિ, છટ્ઠસત્તમટ્ઠમા તયો પઞ્ચકાતિ સબ્બેપિ ચત્તારો પઞ્ચકા આપત્તિઅઙ્ગવસેન વુત્તા.

સુક્કપક્ખે પન વુત્તવિપરિયાયેન ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બં, નિસ્સયો દાતબ્બો, સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતી’’તિઆદિના (મહાવ. ૮૪) અટ્ઠ પઞ્ચકા આગતાયેવ. તત્થ સબ્બત્થેવ અનાપત્તિ.

૧૫૨. કસ્સ દાતબ્બો, કસ્સ ન દાતબ્બોતિ એત્થ પન યો લજ્જી હોતિ, તસ્સ દાતબ્બો. ઇતરસ્સ ન દાતબ્બો ‘‘ન, ભિક્ખવે, અલજ્જીનં નિસ્સયો દાતબ્બો, યો દદેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૨૦) વચનતો. નિસ્સાય વસન્તેનપિ અલજ્જી નિસ્સાય ન વસિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન, ભિક્ખવે, અલજ્જીનં નિસ્સાય વત્થબ્બં, યો વસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૨૦). એત્થ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૨૦) ચ અલજ્જીનન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, અલજ્જિપુગ્ગલે નિસ્સાય ન વસિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા નવં ઠાનં ગતેન ‘‘એહિ, ભિક્ખુ, નિસ્સયં ગણ્હાહી’’તિ વુચ્ચમાનેનપિ ચતૂહપઞ્ચાહં નિસ્સયદાયકસ્સ લજ્જિભાવં ઉપપરિક્ખિત્વા નિસ્સયો ગહેતબ્બો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચતૂહપઞ્ચાહં આગમેતું યાવ ભિક્ખુસભાગતં જાનામી’’તિ (મહાવ. ૧૨૦) હિ વુત્તં. સચે ‘‘થેરો લજ્જી’’તિ ભિક્ખૂનં સન્તિકે સુત્વા આગતદિવસેયેવ ગહેતુકામો હોતિ, થેરો પન ‘‘આગમેહિ તાવ, વસન્તો જાનિસ્સસી’’તિ કતિપાહં આચારં ઉપપરિક્ખિત્વા નિસ્સયં દેતિ, વટ્ટતિ, પકતિયા નિસ્સયગહણટ્ઠાનં ગતેન પન તદહેવ ગહેતબ્બો, એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થિ. સચે પઠમયામે આચરિયસ્સ ઓકાસો નત્થિ, ઓકાસં અલભન્તો ‘‘પચ્ચૂસસમયે ગહેસ્સામી’’તિ સયતિ, અરુણં ઉગ્ગતમ્પિ ન જાનાતિ, અનાપત્તિ. સચે પન ‘‘ગણ્હિસ્સામી’’તિ આભોગં અકત્વા સયતિ, અરુણુગ્ગમને દુક્કટં. અગતપુબ્બં ઠાનં ગતેન દ્વે તીણિ દિવસાનિ વસિત્વા ગન્તુકામેન અનિસ્સિતેન વસિતબ્બં. ‘‘સત્તાહં વસિસ્સામી’’તિ આલયં કરોન્તેન પન નિસ્સયો ગહેતબ્બો. સચે થેરો ‘‘કિં સત્તાહં વસન્તસ્સ નિસ્સયેના’’તિ વદતિ, પટિક્ખિત્તકાલતો પટ્ઠાય લદ્ધપરિહારો હોતિ.

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નેન ભિક્ખુના નિસ્સયં અલભમાનેન અનિસ્સિતેન વત્થુ’’ન્તિ વચનતો પન અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો સચે અત્તના સદ્ધિં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નં નિસ્સયદાયકં ન લભતિ, એવં નિસ્સયં અલભમાનેન અનિસ્સિતેન બહૂનિપિ દિવસાનિ ગન્તું વટ્ટતિ. સચે પુબ્બે નિસ્સયં ગહેત્વા વુત્થપુબ્બં કિઞ્ચિ આવાસં પવિસતિ, એકરત્તં વસન્તેનપિ નિસ્સયો ગહેતબ્બો. અન્તરામગ્ગે વિસ્સમન્તો વા સત્થં વા પરિયેસન્તો કતિપાહં વસતિ, અનાપત્તિ. અન્તોવસ્સે પન નિબદ્ધવાસં વસિતબ્બં, નિસ્સયો ચ ગહેતબ્બો. નાવાય ગચ્છન્તસ્સ પન વસ્સાને આગતેપિ નિસ્સયં અલભન્તસ્સ અનાપત્તિ. સચે અન્તરામગ્ગે ગિલાનો હોતિ, નિસ્સયં અલભમાનેન અનિસ્સિતેન વસિતું વટ્ટતિ.

ગિલાનુપટ્ઠાકોપિ ગિલાનેન યાચિયમાનો અનિસ્સિતો એવ વસિતું લભતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનેન ભિક્ખુના નિસ્સયં અલભમાનેન અનિસ્સિતેન વત્થું, અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનુપટ્ઠાકેન ભિક્ખુના નિસ્સયં અલભમાનેન યાચિયમાનેન અનિસ્સિતેન વત્થુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૨૧). સચે પન ‘‘યાચાહિ મ’’ન્તિ વુચ્ચમાનોપિ ગિલાનો માનેન ન યાચતિ, ગન્તબ્બં.

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આરઞ્ઞિકેન ભિક્ખુના ફાસુવિહારં સલ્લક્ખેન્તેન નિસ્સયં અલભમાનેન અનિસ્સિતેન વત્થું ‘યદા પતિરૂપો નિસ્સયદાયકો આગચ્છિસ્સતિ, તદા તસ્સ નિસ્સાય વસિસ્સામી’’’તિ વચનતો પન યત્થ વસન્તસ્સ સમથવિપસ્સનાનં પટિલાભવસેન ફાસુ હોતિ, તાદિસં ફાસુવિહારં સલ્લક્ખેન્તેન નિસ્સયં અલભમાનેન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. ઇમઞ્ચ પન પરિહારં નેવ સોતાપન્નો, ન સકદાગામિઅનાગામિઅરહન્તો લભન્તિ, ન થામગતસ્સ સમાધિનો વા વિપસ્સનાય વા લાભી, વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાને પન બાલપુથુજ્જને કથાવ નત્થિ. યસ્સ ખો પન સમથો વા વિપસ્સના વા તરુણા હોતિ, અયં ઇમં પરિહારં લભતિ, પવારણાસઙ્ગહોપિ એતસ્સેવ અનુઞ્ઞાતો. તસ્મા ઇમિના પુગ્ગલેન આચરિયે પવારેત્વા ગતેપિ ‘‘યદા પતિરૂપોનિસ્સયદાયકો આગચ્છિસ્સતિ, તં નિસ્સાય વસિસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા પુન યાવ આસાળ્હીપુણ્ણમા, તાવ અનિસ્સિતેન વત્થું વટ્ટતિ. સચે પન આસાળ્હીમાસે આચરિયો નાગચ્છતિ, યત્થ નિસ્સયો લબ્ભતિ, તત્થ ગન્તબ્બં.

૧૫૩. કથં ગહિતો હોતીતિ એત્થ ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકે તાવ ઉપજ્ઝં ગણ્હન્તેન એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, હોહી’’તિ તિક્ખત્તું વત્તબ્બં. એવં સદ્ધિવિહારિકેન વુત્તે સચે ઉપજ્ઝાયો ‘‘સાહૂ’’તિ વા ‘‘લહૂ’’તિ વા ‘‘ઓપાયિક’’ન્તિ વા ‘‘પતિરૂપ’’ન્તિ વા ‘‘પાસાદિકેન સમ્પાદેહી’’તિ વા કાયેન વિઞ્ઞાપેતિ, વાચાય વિઞ્ઞાપેતિ, કાયેન વાચાય વિઞ્ઞાપેતિ, ગહિતો હોતિ ઉપજ્ઝાયો. ઇદમેવ હેત્થ ઉપજ્ઝાયગ્ગહણં, યદિદં ઉપજ્ઝાયસ્સ ઇમેસુ પઞ્ચસુ પદેસુ યસ્સ કસ્સચિ પદસ્સ વાચાય સાવનં કાયેન વા અત્થવિઞ્ઞાપનન્તિ. કેચિ પન ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છનં સન્ધાય વદન્તિ, ન તં પમાણં. આયાચનદાનમત્તેન હિ ગહિતો હોતિ ઉપજ્ઝાયો, ન એત્થ સમ્પટિચ્છનં અઙ્ગં. સદ્ધિવિહારિકેનપિ ન કેવલં ‘‘ઇમિના મે પદેન ઉપજ્ઝાયો ગહિતો’’તિ ઞાતું વટ્ટતિ, ‘‘અજ્જતગ્ગે દાનિ થેરો મય્હં ભારો, અહમ્પિ થેરસ્સ ભારો’’તિ ઇદમ્પિ ઞાતું વટ્ટતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૬૪). વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ઉપજ્ઝાયો, ભિક્ખવે, સદ્ધિવિહારિકમ્હિ પુત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેસ્સતિ, સદ્ધિવિહારિકો ઉપજ્ઝાયમ્હિ પિતુચિત્તં ઉપટ્ઠપેસ્સતિ, એવં તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સગારવા સપ્પતિસ્સા સભાગવુત્તિનો વિહરન્તા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ (મહાવ. ૬૫).

આચરિયસ્સ સન્તિકે નિસ્સયગ્ગહણેપિ અયમેવ વિનિચ્છયો. અયં પનેત્થ વિસેસો – આચરિયસ્સ સન્તિકે નિસ્સયં ગણ્હન્તેન ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા ‘‘આચરિયો મે, ભન્તે, હોહિ, આયસ્મતો નિસ્સાય વચ્છામી’’તિ (મહાવ. ૭૭) તિક્ખત્તું વત્તબ્બં, સેસં વુત્તનયમેવ.

૧૫૪. કથં પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ એત્થ તાવ ઉપજ્ઝાયમ્હા પઞ્ચહાકારેહિ નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિ વેદિતબ્બા, આચરિયમ્હા છહિ આકારેહિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચિમા, ભિક્ખવે, નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિયો ઉપજ્ઝાયમ્હા. ઉપજ્ઝાયો પક્કન્તો વા હોતિ, વિબ્ભન્તો વા, કાલકતો વા, પક્ખસઙ્કન્તો વા, આણત્તિયેવ પઞ્ચમી. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિયો ઉપજ્ઝાયમ્હા.

છયિમા, ભિક્ખવે, નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિયો આચરિયમ્હા. આચરિયો પક્કન્તો વા હોતિ, વિબ્ભન્તો વા, કાલકતો વા, પક્ખસઙ્કન્તો વા, આણત્તિયેવ પઞ્ચમી, ઉપજ્ઝાયેન વા સમોધાનગતો હોતિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, છ નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિયો આચરિયમ્હા’’તિ (મહાવ. ૮૩).

તત્રાયં વિનિચ્છયો (મહાવ. અટ્ઠ. ૮૩) – પક્કન્તોતિ દિસં ગતો. એવં ગતે ચ પન તસ્મિં સચે વિહારે નિસ્સયદાયકો અત્થિ, યસ્સ સન્તિકે અઞ્ઞદાપિ નિસ્સયો વા ગહિતપુબ્બો હોતિ, યો વા એકસમ્ભોગપરિભોગો, તસ્સ સન્તિકે નિસ્સયો ગહેતબ્બો, એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થિ. સચે તાદિસો નત્થિ, અઞ્ઞો લજ્જી પેસલો અત્થિ, તસ્સ પેસલભાવં જાનન્તેન તદહેવ નિસ્સયો યાચિતબ્બો. સચે દેતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. અથ પન ‘‘તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો લહું આગમિસ્સતી’’તિ પુચ્છતિ, ઉપજ્ઝાયેન ચે તથા વુત્તં, ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વત્તબ્બં. સચે વદતિ ‘‘તેન હિ ઉપજ્ઝાયસ્સ આગમનં આગમેથા’’તિ, વટ્ટતિ. અથ પનસ્સ પકતિયા પેસલભાવં ન જાનાતિ, ચત્તારિ પઞ્ચ દિવસાનિ તસ્સ ભિક્ખુસ્સ સભાગતં ઓલોકેત્વા ઓકાસં કારેત્વા નિસ્સયો ગહેતબ્બો. સચે પન વિહારે નિસ્સયદાયકો નત્થિ, ઉપજ્ઝાયો ચ ‘‘અહં કતિપાહેન આગમિસ્સામિ, મા ઉક્કણ્ઠિત્થા’’તિ વત્વા ગતો, યાવ આગમના પરિહારો લબ્ભતિ, અથાપિ નં તત્થ મનુસ્સા પરિચ્છિન્નકાલતો ઉત્તરિપિ પઞ્ચ વા દસ વા દિવસાનિ વાસેન્તિયેવ, તેન વિહારં પવત્તિ પેસેતબ્બા ‘‘દહરા મા ઉક્કણ્ઠન્તુ, અહં અસુકદિવસં નામ આગમિસ્સામી’’તિ, એવમ્પિ પરિહારો લબ્ભતિ. અથ આગચ્છતો અન્તરામગ્ગે નદીપૂરેન વા ચોરાદીહિ વા ઉપદ્દવો હોતિ, થેરો ઉદકોસક્કનં વા આગમેતિ, સહાયે વા પરિયેસતિ, તં ચે પવત્તિં દહરા સુણન્તિ, યાવ આગમના પરિહારો લબ્ભતિ. સચે પન સો ‘‘ઇધેવાહં વસિસ્સામી’’તિ પહિણતિ, પરિહારો નત્થિ. યત્થ નિસ્સયો લબ્ભતિ, તત્થ ગન્તબ્બં. વિબ્ભન્તે પન કાલકતે પક્ખસઙ્કન્તે વા એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થિ, યત્થ નિસ્સયો લબ્ભતિ, તત્થ ગન્તબ્બં.

આણત્તીતિ પન નિસ્સયપણામના વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘પણામેમિ ત’’ન્તિ વા ‘‘મા ઇધ પટિક્કમી’’તિ વા ‘‘નીહર તે પત્તચીવર’’ન્તિ વા ‘‘નાહં તયા ઉપટ્ઠાપેતબ્બો’’તિ વાતિ ઇમિના પાળિનયેન ‘‘મા મં ગામપ્પવેસનં આપુચ્છી’’તિઆદિના પાળિમુત્તકનયેન વા યો નિસ્સયપણામનાય પણામિતો હોતિ, તેન ઉપજ્ઝાયો ખમાપેતબ્બો. સચે આદિતોવ ન ખમતિ, દણ્ડકમ્મં આહરિત્વા તિક્ખત્તું તાવ સયમેવ ખમાપેતબ્બો. નો ચે ખમતિ, તસ્મિં વિહારે મહાથેરે ગહેત્વા ખમાપેતબ્બો. નો ચે ખમતિ, સામન્તવિહારે ભિક્ખૂ ગહેત્વા ખમાપેતબ્બો. સચે એવમ્પિ ન ખમતિ, અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ સભાગાનં સન્તિકે વસિતબ્બં ‘‘અપ્પેવ નામ ‘સભાગાનં મે સન્તિકે વસતી’તિ ઞત્વાપિ ખમેય્યા’’તિ. સચે એવમ્પિ ન ખમતિ, તત્રેવ વસિતબ્બં. તત્ર ચે દુબ્ભિક્ખાદિદોસેન ન સક્કા હોતિ વસિતું, તંયેવ વિહારં આગન્ત્વા અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે નિસ્સયં ગહેત્વા વસિતું વટ્ટતિ. અયમાણત્તિયં વિનિચ્છયો.

આચરિયમ્હા નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધીસુ આચરિયો પક્કન્તો વા હોતીતિ એત્થ કોચિ આચરિયો આપુચ્છિત્વા પક્કમતિ, કોચિ અનાપુચ્છિત્વા, અન્તેવાસિકોપિ એવમેવ. તત્ર સચે અન્તેવાસિકો આચરિયં આપુચ્છતિ ‘‘અસુકં નામ, ભન્તે, ઠાનં ગન્તું ઇચ્છામિ કેનચિદેવ કરણીયેના’’તિ, આચરિયેન ચ ‘‘કદા ગમિસ્સસી’’તિ વુત્તો ‘‘સાયન્હે વા રત્તિં વા ઉટ્ઠહિત્વા ગમિસ્સામી’’તિ વદતિ, આચરિયોપિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતિ, તં ખણંયેવ નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે પન ‘‘ભન્તે, અસુકં નામ ઠાનં ગન્તુકામોમ્હી’’તિ વુત્તે આચરિયો ‘‘અસુકસ્મિં નામ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છા જાનિસ્સસી’’તિ વદતિ, સો ચ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતિ, તતો ચે ગતો સુગતો. સચે પન ન ગચ્છતિ, નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અથાપિ ‘‘ગચ્છામી’’તિ વુત્તે આચરિયેન ‘‘મા તાવ ગચ્છ, રત્તિં મન્તેત્વા જાનિસ્સામા’’તિ વુત્તો મન્તેત્વા ગચ્છતિ, સુગતો. નો ચે ગચ્છતિ, નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. આચરિયં અનાપુચ્છા પક્કમન્તસ્સ પન ઉપચારસીમાતિક્કમે નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, અન્તોઉપચારસીમતો પટિનિવત્તન્તસ્સ ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે પન આચરિયો અન્તેવાસિકં આપુચ્છતિ ‘‘આવુસો, અસુકં નામ ઠાનં ગમિસ્સામી’’તિ, અન્તેવાસિકેન ચ ‘‘કદા’’તિ વુત્તે ‘‘સાયન્હે વા રત્તિભાગે વા’’તિ વદતિ, અન્તેવાસિકોપિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતિ, તં ખણંયેવ નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, સચે પન આચરિયો ‘‘સ્વે પિણ્ડાય ચરિત્વા ગમિસ્સામી’’તિ વદતિ, ઇતરો ચ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતિ, એકદિવસં તાવ નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, પુનદિવસે પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ. ‘‘અસુકસ્મિં નામ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા જાનિસ્સામિ મમ ગમનં વા અગમનં વા’’તિ વત્વા પન સચે ન ગચ્છતિ, નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અથાપિ ‘‘ગચ્છામી’’તિ વુત્તે અન્તેવાસિકેન ‘‘મા તાવ ગચ્છથ, રત્તિં મન્તેત્વા જાનિસ્સથા’’તિ વુત્તો મન્તેત્વાપિ ન ગચ્છતિ, નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે ઉભોપિ આચરિયન્તેવાસિકા કેનચિદેવ કરણીયેન બહિસીમં ગચ્છન્તિ, તતો ચે આચરિયો ગમિયચિત્તે ઉપ્પન્ને અનાપુચ્છાવ ગન્ત્વા દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તોયેવ નિવત્તતિ, નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા નિવત્તતિ, પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ. આચરિયુપજ્ઝાયા દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમ્મ અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વસન્તિ, નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. આચરિયે વિબ્ભન્તે કાલકતે પક્ખસઙ્કન્તે ચ તં ખણંયેવ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ.

આણત્તિયં પન આચરિયો મુઞ્ચિતુકામોવ હુત્વા નિસ્સયપણામનાય પણામેતિ, અન્તેવાસિકો ચ ‘‘કિઞ્ચાપિ મં આચરિયો પણામેતિ, અથ ખો હદયેન મુદુકો’’તિ સાલયો હોતિ, નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચેપિ આરિયો સાલયો, અન્તેવાસિકો નિરાલયો ‘‘ન દાનિ ઇમં નિસ્સાય વસિસ્સામી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, એવમ્પિ ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. ઉભિન્નં સાલયભાવે પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિયેવ, ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપેન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, પણામિતેન દણ્ડકમ્મં આહરિત્વા તિક્ખત્તું ખમાપેતબ્બો. નો ચે ખમતિ, ઉપજ્ઝાયે વુત્તનયેન પટિપજ્જિતબ્બં. યથાપઞ્ઞત્તં પન આચરિયુપજ્ઝાયવત્તં પરિપૂરેન્તં અધિમત્તપેમાદિપઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં અન્તેવાસિકં સદ્ધિવિહારિકં વા પણામેન્તસ્સ દુક્કટં, ઇતરં અપણામેન્તસ્સપિ દુક્કટમેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ન, ભિક્ખવે, સમ્માવત્તન્તો પણામેતબ્બો, યો પણામેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ન ચ, ભિક્ખવે, અસમ્માવત્તન્તો ન પણામેતબ્બો, યો ન પણામેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ (મહાવ. ૮૦).

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં અન્તેવાસિકં અપણામેન્તો આચરિયો સાતિસારો હોતિ, પણામેન્તો અનતિસારો હોતિ. આચરિયમ્હિ નાધિમત્તં પેમં હોતિ, નાધિમત્તો પસાદો હોતિ, નાધિમત્તા હિરી હોતિ, નાધિમત્તો ગારવો હોતિ, નાધિમત્તા ભાવના હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં અન્તેવાસિકં અપણામેન્તો આચરિયો સાતિસારો હોતિ, પણામેન્તો અનતિસારો હોતિ (મહાવ. ૮૧).

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં સદ્ધિવિહારિકં અપણામેન્તો ઉપજ્ઝાયો સાતિસારો હોતિ, પણામેન્તો અનતિસારો હોતિ. ઉપજ્ઝાયમ્હિ નાધિમત્તં પેમં હોતિ, નાધિમત્તો પસાદો હોતિ, નાધિમત્તા હિરી હોતિ, નાધિમત્તો ગારવો હોતિ, નાધિમત્તા ભાવના હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં સદ્ધિવિહારિકં અપણામેન્તો ઉપજ્ઝાયો સાતિસારો હોતિ, પણામેન્તો અનતિસારો હોતી’’તિઆદિ (મહાવ. ૬૮).

તત્થ (મહાવ. અટ્ઠ. ૬૮) નાધિમત્તં પેમં હોતીતિ ઉપજ્ઝાયમ્હિ અધિમત્તં ગેહસ્સિતપેમં ન હોતિ. નાધિમત્તા ભાવના હોતીતિ અધિમત્તા મેત્તાભાવના ન હોતીતિ અત્થો.

ઉપજ્ઝાયેન વા સમોધાનગતોતિ એત્થ (મહાવ. અટ્ઠ. ૮૩) દસ્સનસવનવસેન સમોધાનં વેદિતબ્બં. સચે હિ આચરિયં નિસ્સાય વસન્તો સદ્ધિવિહારિકો એકવિહારે ચેતિયં વા વન્દન્તં, એકગામે વા પિણ્ડાય ચરન્તં ઉપજ્ઝાયં પસ્સતિ, નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. ઉપજ્ઝાયો પસ્સતિ, સદ્ધિવિહારિકો ન પસ્સતિ, ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. મગ્ગપ્પટિપન્નં વા આકાસેન વા ગચ્છન્તં ઉપજ્ઝાયં દિસ્વા દૂરત્તા ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ જાનાતિ, ‘‘ઉપજ્ઝાયો’’તિ ન જાનાતિ, ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સચે જાનાતિ, પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. ઉપરિપાસાદે ઉપજ્ઝાયો વસતિ, હેટ્ઠા સદ્ધિવિહારિકો, તં અદિસ્વાવ યાગું પિવિત્વા પટિક્કમતિ, આસનસાલાય વા નિસિન્નં અદિસ્વાવ એકમન્તે ભુઞ્જિત્વા પક્કમતિ, ધમ્મસ્સવનમણ્ડપે વા નિસિન્નમ્પિ તં અદિસ્વાવ ધમ્મં સુત્વા પક્કમતિ, નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. એવં તાવ દસ્સનવસેન સમોધાનં વેદિતબ્બં. સવનવસેન પન સચે ઉપજ્ઝાયસ્સ વિહારે વા અન્તરઘરે વા ધમ્મં વા કથેન્તસ્સ અનુમોદનં વા કરોન્તસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘ઉપજ્ઝાયસ્સ મે સદ્દો’’તિ સઞ્જાનાતિ, નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, અસઞ્જાનન્તસ્સ ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અયં સમોધાને વિનિચ્છયો.

૧૫૫. નિસ્સાય કેન વસિતબ્બં, કેન ન વસિતબ્બન્તિ એત્થ પન ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન પઞ્ચ વસ્સાનિ નિસ્સાય વત્થું, અબ્યત્તેન યાવજીવ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૦૩) વચનતો યો અબ્યત્તો હોતિ, તેન યાવજીવં નિસ્સાયેવ વસિતબ્બં. સચાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૦૩) વુડ્ઢતરં આચરિયં ન લભતિ, ઉપસમ્પદાય સટ્ઠિવસ્સો વા સત્તતિવસ્સો વા હોતિ, નવકતરસ્સપિ બ્યત્તસ્સ સન્તિકે ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘આચરિયો મે, આવુસો, હોતિ, આયસ્મતો નિસ્સાય વચ્છામી’’તિ એવં તિક્ખત્તું વત્વા નિસ્સયો ગહેતબ્બોવ. ગામપ્પવેસનં આપુચ્છન્તેનપિ ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘ગામપ્પવેસનં આપુચ્છામિ આચરિયા’’તિ વત્તબ્બં. એસ નયો સબ્બઆપુચ્છનેસુ.

યો પન બ્યત્તો હોતિ ઉપસમ્પદાય પઞ્ચવસ્સો, તેન અનિસ્સિતેન વત્થું વટ્ટતિ. તસ્મા નિસ્સયમુચ્ચનકેન (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૪૫-૧૪૭) ઉપસમ્પદાય પઞ્ચવસ્સેન સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન દ્વે માતિકા પગુણા વાચુગ્ગતા કત્તબ્બા, પક્ખદિવસેસુ ધમ્મસ્સવનત્થાય સુત્તન્તતો ચત્તારો ભાણવારા, સમ્પત્તાનં પરિસાનં પરિકથનત્થાય અન્ધકવિન્દ(અ. નિ. ૫.૧૧૪) મહારાહુલોવાદ(મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) અમ્બટ્ઠ(દઈ. નિ. ૧.૨૫૪ આદયો) સદિસો એકો કથામગ્ગો, સઙ્ઘભત્તમઙ્ગલામઙ્ગલેસુ અનુમોદનત્થાય તિસ્સો અનુમોદના, ઉપોસથપવારણાદિજાનનત્થં કમ્માકમ્મવિનિચ્છયો, સમણધમ્મકરણત્થં સમાધિવસેન વા વિપસ્સનાવસેન વા અરહત્તપરિયોસાનમેકં કમ્મટ્ઠાનં, એત્તકં ઉગ્ગહેતબ્બં. એત્તાવતા હિ અયં બહુસ્સુતો હોતિ ચાતુદ્દિસો, યત્થ કત્થચિ અત્તનો ઇસ્સરિયેન વસિતું લભતિ. યં પન વુત્તં –

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. ન અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, ન અસેક્ખેન સમાધિક્ખન્ધેન… ન અસેક્ખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન… ન અસેક્ખેન વિમુત્તિક્ખન્ધેન… ન અસેક્ખેન વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. અસ્સદ્ધો હોતિ, અહિરિકો હોતિ, અનોત્તપ્પી હોતિ, કુસીતો હોતિ, મુટ્ઠસ્સતિ હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. અધિસીલે સીલવિપન્નો હોતિ, અજ્ઝાચારે આચારવિપન્નો હોતિ, અતિદિટ્ઠિયા દિટ્ઠિવિપન્નો હોતિ, અપ્પસ્સુતો હોતિ, દુપ્પઞ્ઞો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. આપત્તિં ન જાનાતિ, અનાપત્તિં ન જાનાતિ, લહુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, ગરુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન ન સ્વાગતાનિ હોન્તિ ન સુવિભત્તાનિ ન સુપ્પવત્તીનિ ન સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. આપત્તિં ન જાનાતિ, અનાપત્તિં ન જાનાતિ, લહુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, ગરુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, ઊનપઞ્ચવસ્સો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન અનિસ્સિતેન વત્થબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૦૩). એત્થાપિ પુરિમનયેનેવ અયુત્તવસેન આપત્તિઅઙ્ગવસેન ચ પટિક્ખેપો કતોતિ દટ્ઠબ્બં.

બાલાનં પન અબ્યત્તાનં દિસંગમિકાનં અન્તેવાસિકસદ્ધિવિહારિકાનં અનુઞ્ઞા ન દાતબ્બા. સચે દેન્તિ, આચરિયુપજ્ઝાયાનં દુક્કટં. તે ચે અનનુઞ્ઞાતા ગચ્છન્તિ, તેસમ્પિ દુક્કટં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, સમ્બહુલા ભિક્ખૂ બાલા અબ્યત્તા દિસંગમિકા આચરિયુપજ્ઝાયે આપુચ્છન્તિ. તે, ભિક્ખવે, આચરિયુપજ્ઝાયેહિ પુચ્છિતબ્બા ‘‘કહં ગમિસ્સથ, કેન સદ્ધિં ગમિસ્સથા’’તિ. તે ચે, ભિક્ખવે, બાલા અબ્યત્તા અઞ્ઞે બાલે અબ્યત્તે અપદિસેય્યું. ન, ભિક્ખવે, આચરિયુપજ્ઝાયેહિ અનુજાનિતબ્બા, અનુજાનેય્યું ચે, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. તે ચે, ભિક્ખવે, બાલા અબ્યત્તા અનનુઞ્ઞાતા આચરિયુપજ્ઝાયેહિ ગચ્છેય્યું ચે, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૬૩).

ઇતિ પાળિમુત્તકવિનયવિનિચ્છયસઙ્ગહે

નિસ્સયવિનિચ્છયકથા સમત્તા.