૧૦. ભણ્ડપટિસામનવિનિચ્છયકથા

૫૩. ભણ્ડસ્સ પટિસામનન્તિ પરેસં ભણ્ડસ્સ ગોપનં. પરેસઞ્હિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૦૬) કપ્પિયવત્થુ વા હોતુ અકપ્પિયવત્થુ વા, અન્તમસો માતુ કણ્ણપિળન્ધનં કાલપણ્ણમ્પિ ગિહિસન્તકં ભણ્ડાગારિકસીસેન પટિસામેન્તસ્સ પાચિત્તિયં. સચે પન માતાપિતૂનં સન્તકં અવસ્સં પટિસામેતબ્બં કપ્પિયભણ્ડં હોતિ, અત્તનો અત્થાય ગહેત્વા પટિસામેતબ્બં. ‘‘ઇદં પટિસામેત્વા દેહી’’તિ પન વુત્તે ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ પટિક્ખિપિતબ્બં. સચે ‘‘પટિસામેહી’’તિ પાતેત્વા ગચ્છન્તિ, પલિબોધો નામ હોતિ, પટિસામેતું વટ્ટતિ. વિહારે કમ્મં કરોન્તા વડ્ઢકીઆદયો વા રાજવલ્લભા વા ‘‘અત્તનો ઉપકરણભણ્ડં વા સયનભણ્ડં વા પટિસામેત્વા દેથા’’તિ વદન્તિ, છન્દેનપિ ભયેનપિ ન કાતબ્બમેવ, ગુત્તટ્ઠાનં પન દસ્સેતું વટ્ટતિ, બલક્કારેન પાતેત્વા ગતેસુ ચ પટિસામેતું.

સચે (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૧) અત્તનો હત્થે પટિસામનત્થાય ઠપિતં ભણ્ડં સામિકેન ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ યાચિતો અદાતુકામો ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિ ભણતિ, સમ્પજાનમુસાવાદેપિ અદિન્નાદાનસ્સ પયોગત્તા દુક્કટં. ‘‘કિં તુમ્હે ભણથ, નેવિદં મય્હં અનુરૂપં, ન તુમ્હાક’’ન્તિઆદીનિ વદન્તસ્સપિ દુક્કટમેવ. ‘‘રહો મયા એતસ્સ હત્થે ઠપિતં, ન અઞ્ઞો કોચિ જાનાતિ, દસ્સતિ નુ ખો મે, નો’’તિ સામિકો વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, ભિક્ખુસ્સ થુલ્લચ્ચયં. તસ્સ ફરુસાદિભાવં દિસ્વા સામિકો ‘‘ન મય્હં દસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, તત્ર સચાયં ભિક્ખુ ‘‘કિલમેત્વા નં દસ્સામી’’તિ દાને સઉસ્સાહો, રક્ખતિ તાવ. સચેપિ સો દાને નિરુસ્સાહો, ભણ્ડસામિકો પન ગહણે સઉસ્સાહો, રક્ખતિયેવ. યદિ પન તસ્મિં દાને નિરુસ્સાહો ભણ્ડસામિકો ‘‘ન મય્હં દસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, એવં ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપેન ભિક્ખુનો પારાજિકં. યદિપિ મુખેન ‘‘દસ્સામી’’તિ વદતિ, ચિત્તેન પન અદાતુકામો, એવમ્પિ સામિકસ્સ ધુરનિક્ખેપે પારાજિકં. તં પન સઙ્ગોપનત્થાય અત્તનો હત્થે પરેહિ ઠપિતં ભણ્ડં અગુત્તદેસતો ઠાના ચાવેત્વા ગુત્તટ્ઠાને ઠપનત્થાય હરતો અનાપત્તિ. થેય્યચિત્તેનપિ ઠાના ચાવેન્તસ્સ અવહારો નત્થિ. કસ્મા? અત્તનો હત્થે નિક્ખિત્તત્તા, ભણ્ડદેય્યં પન હોતિ. થેય્યચિત્તેન પરિભુઞ્જતોપિ એસેવ નયો.

૫૪. પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં સન્તકં પન યં કિઞ્ચિ પરિક્ખારં પટિસામેતું વટ્ટતિ. સચે આગન્તુકો ભિક્ખુ આવાસિકાનં ચીવરકમ્મં કરોન્તાનં સમીપે પત્તચીવરં ઠપેત્વા ‘‘એતે સઙ્ગોપેસ્સન્તી’’તિ મઞ્ઞમાનો નહાયિતું વા અઞ્ઞત્ર વા ગચ્છતિ, સચે તં આવાસિકા સઙ્ગોપેન્તિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે, નટ્ઠે ગીવા ન હોતિ. સચેપિ સો ‘‘ઇદં, ભન્તે, ઠપેથા’’તિ વત્વા ગચ્છતિ, ઇતરે ચ કિચ્ચપસુતત્તા ન જાનન્તિ, એસેવ નયો. અથાપિ તે ‘‘ઇદં, ભન્તે, ઠપેથા’’તિ વુત્તા ‘‘મયં બ્યાવટા’’તિ પટિક્ખિપન્તિ, ઇતરો ચ ‘‘અવસ્સં ઠપેસ્સન્તી’’તિ અનાદિયિત્વા ગચ્છતિ, એસેવ નયો. સચે પન તે તેન યાચિતા વા અયાચિતા વા ‘‘મયં ઠપેસ્સામ, ત્વં ગચ્છા’’તિ વદન્તિ, તં સઙ્ગોપિતબ્બં. નો ચે સઙ્ગોપેન્તિ, નટ્ઠે ગીવા. કસ્મા? સમ્પટિચ્છિતત્તા.

યો ભિક્ખુ ભણ્ડાગારિકો હુત્વા પચ્ચૂસસમયે એવ ભિક્ખૂનં પત્તચીવરાનિ હેટ્ઠાપાસાદં ઓરોપેત્વા દ્વારં અપિદહિત્વા તેસમ્પિ અનારોચેત્વાવ દૂરે ભિક્ખાચારં ગચ્છતિ, તાનિ ચે ચોરા હરન્તિ, તસ્સેવ ગીવા. યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ ‘‘ઓરોપેથ, ભન્તે, પત્તચીવરાનિ, કાલો સલાકગ્ગહણસ્સા’’તિ વુત્તો ‘‘સમાગતાત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ સમાગતામ્હા’’તિ વુત્તે પત્તચીવરાનિ નીહરિત્વા નિક્ખિપિત્વા ભણ્ડાગારદ્વારં બન્ધિત્વા ‘‘તુમ્હે પત્તચીવરાનિ ગહેત્વા હેટ્ઠાપાસાદદ્વારં પટિજગ્ગિત્વા ગચ્છેય્યાથા’’તિ વત્વા ગચ્છતિ. તત્ર ચેકો અલસજાતિકો ભિક્ખુ ભિક્ખૂસુ ગતેસુ પચ્છા અક્ખીનિ પુઞ્છન્તો ઉટ્ઠહિત્વા ઉદકટ્ઠાનં મુખધોવનત્થં ગચ્છતિ, તં ખણં દિસ્વા ચોરા તસ્સ પત્તચીવરં હરન્તિ, સુહટં, ભણ્ડાગારિકસ્સ ગીવા ન હોતિ.

સચેપિ કોચિ ભણ્ડાગારિકસ્સ અનારોચેત્વાવ ભણ્ડાગારે અત્તનો પરિક્ખારં ઠપેતિ, તસ્મિમ્પિ નટ્ઠે ભણ્ડાગારિકસ્સ ગીવા ન હોતિ. સચે પન ભણ્ડાગારિકો તં દિસ્વા ‘‘અટ્ઠાને ઠપિત’’ન્તિ ગહેત્વા ઠપેતિ, નટ્ઠે તસ્સેવ ગીવા. સચેપિ ઠપિતભિક્ખુના ‘‘મયા, ભન્તે, ઈદિસો નામ પરિક્ખારો ઠપિતો, ઉપધારેય્યાથા’’તિ વુત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતિ, દુન્નિક્ખિત્તં વા મઞ્ઞમાનો અઞ્ઞસ્મિં ઠાને ઠપેતિ, નટ્ઠે તસ્સેવ ગીવા. ‘‘નાહં જાનામી’’તિ પટિક્ખિપન્તસ્સ પન નત્થિ ગીવા. યોપિ તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ઠપેતિ, ભણ્ડાગારિકઞ્ચ ન સમ્પટિચ્છાપેતિ, નટ્ઠં સુનટ્ઠમેવ. સચે પન નં ભણ્ડાગારિકો અઞ્ઞત્ર ઠપેતિ, નટ્ઠે ગીવા. સચે ભણ્ડાગારં સુગુત્તં, સબ્બો સઙ્ઘસ્સ ચેતિયસ્સ ચ પરિક્ખારો તત્થેવ ઠપીયતિ, ભણ્ડાગારિકો ચ બાલો અબ્યત્તો દ્વારં વિવરિત્વા ધમ્મકથં વા સોતું અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ કાતું કત્થચિ ગચ્છતિ, તં ખણં દિસ્વા યત્તકં ચોરા હરન્તિ, સબ્બં તસ્સ ગીવા. ભણ્ડાગારતો નિક્ખમિત્વા બહિ ચઙ્કમન્તસ્સ વા દ્વારં વિવરિત્વા સરીરં ઉતું ગાહાપેન્તસ્સ વા તત્થેવ સમણધમ્માનુયોગેન નિસિન્નસ્સ વા તત્થેવ નિસીદિત્વા કેનચિ કમ્મેન બ્યાવટસ્સ વા ઉચ્ચારપસ્સાવપીળિતસ્સપિ સતો તત્થેવ ઉપચારે વિજ્જમાને બહિ ગચ્છતો વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ આકારેન પમત્તસ્સ સતો દ્વારં વિવરિત્વા વા વિવટમેવ પવિસિત્વા વા સન્ધિં છિન્દિત્વા વા યત્તકં તસ્સ પમાદપચ્ચયા ચોરા હરન્તિ, સબ્બં તસ્સેવ ગીવા. ‘‘ઉણ્હસમયે પન વાતપાનં વિવરિત્વા નિપજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ઉચ્ચારપીળિતસ્સ પન તસ્મિં ઉપચારે અસતિ અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ ગિલાનપક્ખે ઠિતત્તા અવિસયો, તસ્મા ગીવા ન હોતિ.

૫૫. યો પન અન્તો ઉણ્હપીળિતો દ્વારં સુગુત્તં કત્વા બહિ નિક્ખમતિ, ચોરા તં ગહેત્વા ‘‘દ્વારં વિવરા’’તિ વદન્તિ, યાવતતિયં ન વિવરિતબ્બં. યદિ પન તે ચોરા ‘‘સચે ન વિવરસિ, તઞ્ચ મારેસ્સામ, દ્વારઞ્ચ ભિન્દિત્વા પરિક્ખારં હરિસ્સામા’’તિ ફરસુઆદીનિ ઉક્ખિપન્તિ, ‘‘મયિ ચ મતે સઙ્ઘસ્સ ચ સેનાસને વિનટ્ઠે ગુણો નત્થી’’તિ વિવરિતું વટ્ટતિ. ઇધાપિ ‘‘અવિસયત્તા ગીવા નત્થી’’તિ વદન્તિ. સચે કોચિ આગન્તુકો કુઞ્ચિકં વા દેતિ, દ્વારં વા વિવરતિ, યત્તકં ચોરા હરન્તિ, સબ્બં તસ્સ ગીવા. સઙ્ઘેન ભણ્ડાગારં ગુત્તત્થાય સૂચિયન્તકઞ્ચ કુઞ્ચિકમુદ્દિકા ચ યોજેત્વા દિન્ના હોતિ, ભણ્ડાગારિકો ઘટિકમત્તં દત્વા નિપજ્જતિ, ચોરા વિવરિત્વા પરિક્ખારં હરન્તિ, તસ્સેવ ગીવા. સૂચિયન્તકઞ્ચ કુઞ્ચિકમુદ્દિકઞ્ચ યોજેત્વા નિપન્નં પનેતં સચે ચોરા આગન્ત્વા ‘‘દ્વારં વિવરાહી’’તિ વદન્તિ, તત્થ પુરિમનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં. એવં સુગુત્તં કત્વા નિપન્ને પન સચે ભિત્તિં વા છદનં વા ભિન્દિત્વા ઉમઙ્ગેન વા પવિસિત્વા હરન્તિ, ન તસ્સ ગીવા.

સચે ભણ્ડાગારે અઞ્ઞેપિ થેરા વસન્તિ, વિવટે દ્વારે અત્તનો અત્તનો પરિક્ખારં ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, ભણ્ડાગારિકો તેસુ ગતેસુ દ્વારં ન જગ્ગતિ, સચે તત્થ કિઞ્ચિ અવહરીયતિ, ભણ્ડાગારિકસ્સ ઇસ્સરવતાય ભણ્ડાગારિકસ્સેવ ગીવા, થેરેહિ પન સહાયેહિ ભવિતબ્બં. અયઞ્હિ સામીચિ. યદિ ભણ્ડાગારિકો ‘‘તુમ્હે બહિ ઠત્વા તુમ્હાકં પરિક્ખારં ગણ્હથ, મા પવિસિત્થા’’તિ વદતિ, તેસઞ્ચ એકો લોલમહાથેરો સામણેરેહિ ચેવ ઉપટ્ઠાકેહિ ચ સદ્ધિં ભણ્ડાગારં પવિસિત્વા નિસીદતિ ચેવ નિપજ્જતિ ચ, યત્તકં ભણ્ડં નસ્સતિ, સબ્બં તસ્સ ગીવા, ભણ્ડાગારિકેન પન અવસેસથેરેહિ ચ સહાયેહિ ભવિતબ્બં. અથ ભણ્ડાગારિકોવ લોલસામણેરે ચ ઉપટ્ઠાકે ચ ગહેત્વા ભણ્ડાગારે નિસીદતિ ચેવ નિપજ્જતિ ચ, યત્તકં નસ્સતિ, સબ્બં તસ્સેવ ગીવા. તસ્મા ભણ્ડાગારિકેનેવ તત્થ વસિતબ્બં, અવસેસેહિ અપ્પેવ રુક્ખમૂલે વસિતબ્બં, ન ચ ભણ્ડાગારેતિ.

૫૬. યે પન અત્તનો અત્તનો સભાગભિક્ખૂનં વસનગબ્ભેસુ પરિક્ખારં ઠપેન્તિ, પરિક્ખારે નટ્ઠે યેહિ ઠપિતો, તેસંયેવ ગીવા, ઇતરેહિ પન સહાયેહિ ભવિતબ્બં. યદિ પન સઙ્ઘો ભણ્ડાગારિકસ્સ વિહારેયેવ યાગુભત્તં દાપેતિ, સો ચ ભિક્ખાચારત્થાય ગામં ગચ્છતિ, નટ્ઠં તસ્સેવ ગીવા. ભિક્ખાચારં પવિસન્તેહિ અતિરેકચીવરં રક્ખણત્થાય ઠપિતવિહારવારિકસ્સપિ યાગુભત્તં વા નિવાપં વા લભમાનસ્સેવ ભિક્ખાચારં ગચ્છતો યં તત્થ નસ્સતિ, સબ્બં ગીવા. ન કેવલઞ્ચ એત્તકમેવ, ભણ્ડાગારિકસ્સ વિય યં તસ્સ પમાદપચ્ચયા નસ્સતિ, સબ્બં ગીવા.

સચે વિહારો મહા હોતિ, અઞ્ઞં પદેસં રક્ખિતું ગચ્છન્તસ્સ અઞ્ઞસ્મિં પદેસે નિક્ખિત્તં હરન્તિ, અવિસયત્તા ગીવા ન હોતિ. ઈદિસે પન વિહારે વેમજ્ઝે સબ્બેસં ઓસરણટ્ઠાને પરિક્ખારે ઠપેત્વા નિસીદિતબ્બં, વિહારવારિકા વા દ્વે તયો ઠપેતબ્બા. સચે તેસમ્પિ અપ્પમત્તાનં ઇતો ચિતો ચ રક્ખતંયેવ કિઞ્ચિ નસ્સતિ, ગીવા ન હોતિ. વિહારવારિકે બન્ધિત્વા હરિતભણ્ડમ્પિ ચોરાનં પટિપથં ગતેસુ અઞ્ઞેન મગ્ગેન હરિતભણ્ડમ્પિ ન તેસં ગીવા. સચે વિહારવારિકાનં વિહારે દાતબ્બં યાગુભત્તં વા નિવાપો વા ન હોતિ, તેહિ પત્તબ્બલાભતો અતિરેકા દ્વે તિસ્સો યાગુસલાકા તેસં પહોનકભત્તસલાકા ચ ઠપેતું વટ્ટતિ, નિબદ્ધં કત્વા પન ન ઠપેતબ્બા. મનુસ્સા હિ વિપ્પટિસારિનો હોન્તિ ‘‘વિહારવારિકાયેવ અમ્હાકં ભત્તં ભુઞ્જન્તી’’તિ, તસ્મા પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા ઠપેતબ્બા. સચે તેસં સભાગા સલાકભત્તાદીનિ આહરિત્વા દેન્તિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે દેન્તિ, વારં ગાહાપેત્વા નીહરાપેતબ્બાનિ. સચે વિહારવારિકો દ્વે તિસ્સો યાગુસલાકા ચ ચત્તારિ પઞ્ચ સલાકભત્તાનિ ચ લભમાનો ભિક્ખાચારં ગચ્છતિ, ભણ્ડાગારિકસ્સ વિય સબ્બં નટ્ઠં ગીવા હોતિ. સચે સઙ્ઘસ્સ વિહારપાલાનં દાતબ્બં ભત્તં વા નિવાપો વા નત્થિ, ભિક્ખૂ વિહારવારં ગહેત્વા અત્તનો અત્તનો નિસ્સિતકે વિહારં જગ્ગાપેન્તિ, સમ્પત્તવારં અગ્ગહેતું ન લભતિ. યથા અઞ્ઞે ભિક્ખૂ કરોન્તિ, તથેવ કાતબ્બં. ભિક્ખૂહિ પન અસહાયસ્સ વા અદુતિયસ્સ વા યસ્સ સભાગો ભિક્ખુ ભત્તં આનેત્વા દાતા નત્થિ, એવરૂપસ્સ વારો ન પાપેતબ્બો.

યમ્પિ પાકવટ્ટત્થાય વિહારે ઠપેન્તિ, તં ગહેત્વા ઉપજીવન્તેન ઠાતબ્બં. યો તં ન ઉપજીવતિ, સો વારં ન ગાહાપેતબ્બો. ફલાફલત્થાયપિ વિહારે ભિક્ખું ઠપેન્તિ, જગ્ગિત્વા ગોપેત્વા ફલવારેન ભાજેત્વા ખાદન્તિ. યો તાનિ ખાદતિ, તેન ઠાતબ્બં, અનુપજીવન્તો ન ગાહાપેતબ્બો. સેનાસનમઞ્ચપીઠપચ્ચત્થરણરક્ખણત્થાયપિ ઠપેન્તિ, આવાસે વસન્તેન ઠાતબ્બં, અબ્ભોકાસિકો પન રુક્ખમૂલિકો વા ન ગાહાપેતબ્બો. એકો નવકો હોતિ, બહુસ્સુતો પન બહૂનં ધમ્મં વાચેતિ, પરિપુચ્છં દેતિ, પાળિં વણ્ણેતિ, ધમ્મકથં કથેતિ, સઙ્ઘસ્સ ભારં નિત્થરતિ, અયં લાભં પરિભુઞ્જન્તોપિ આવાસે વસન્તોપિ વારં ન ગાહાપેતબ્બો. ‘‘પુરિસવિસેસો નામ ઞાતબ્બો’’તિ વદન્તિ. ઉપોસથાગારપટિમાઘરજગ્ગનકસ્સ પન દિગુણં યાગુભત્તં, દેવસિકં તણ્ડુલનાળિ, સંવચ્છરે તિચીવરં દસવીસગ્ઘનકં કપ્પિયભણ્ડઞ્ચ દાતબ્બં. સચે પન તસ્સ તં લભમાનસ્સેવ પમાદેન તત્થ કિઞ્ચિ નસ્સતિ, સબ્બં ગીવા. બન્ધિત્વા બલક્કારેન અચ્છિન્નં, ન ગીવા. તત્થ ચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા સન્તકેન ચેતિયસ્સ સન્તકં રક્ખાપેતું વટ્ટતિ, ચેતિયસ્સ સન્તકેન સઙ્ઘસ્સ સન્તકં રક્ખાપેતું ન વટ્ટતિ. યં પન ચેતિયસ્સ સન્તકેન સદ્ધિં સઙ્ઘસ્સ સન્તકં ઠપિતં હોતિ, તં ચેતિયસન્તકે રક્ખાપિતે રક્ખિતમેવ હોતીતિ એવં વટ્ટતિ. પક્ખવારેન ઉપોસથાગારાદીનિ રક્ખતોપિ પમાદવસેન નટ્ઠં ગીવાયેવાતિ.

ઇતિ પાળિમુત્તકવિનયવિનિચ્છયસઙ્ગહે

ભણ્ડપટિસામનવિનિચ્છયકથા સમત્તા.