૧. દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથા

૧. તત્થ દિવાસેય્યાતિ દિવાનિપજ્જનં. તત્રાયં વિનિચ્છયો – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દિવા પટિસલ્લીયન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૭૭) વચનતો દિવા નિપજ્જન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા નિપજ્જિતબ્બં. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ પાળિયં ‘‘અયં નામ આપત્તી’’તિ ન વુત્તા, વિવરિત્વા નિપન્નદોસેન પન ઉપ્પન્ને વત્થુસ્મિં દ્વારં સંવરિત્વા નિપજ્જિતું અનુઞ્ઞાતત્તા અસંવરિત્વા નિપજ્જન્તસ્સ અટ્ઠકથાયં દુક્કટં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૭૭) વુત્તં. ભગવતો હિ અધિપ્પાયં ઞત્વા ઉપાલિત્થેરાદીહિ અટ્ઠકથા ઠપિતા. ‘‘અત્થાપત્તિ દિવા આપજ્જતિ, નો રત્તિ’’ન્તિ (પરિ. ૩૨૩) ઇમિનાપિ ચેતં સિદ્ધં.

૨. કીદિસં પન દ્વારં સંવરિતબ્બં, કીદિસં ન સંવરિતબ્બં? રુક્ખપદરવેળુપદરકિલઞ્જપણ્ણાદીનં યેન કેનચિ કવાટં કત્વા હેટ્ઠા ઉદુક્ખલે ઉપરિ ઉત્તરપાસકે ચ પવેસેત્વા કતં પરિવત્તકદ્વારમેવ સંવરિતબ્બં. અઞ્ઞં ગોરૂપાનં વજેસુ વિય રુક્ખસૂચિકણ્ટકદ્વારં, ગામથકનકં ચક્કલકયુત્તદ્વારં, ફલકેસુ વા કિટિકાસુ વા દ્વે તીણિ ચક્કલકાનિ યોજેત્વા કતં સંસરણકિટિકદ્વારં, આપણેસુ વિય કતં ઉગ્ઘાટનકિટિકદ્વારં, દ્વીસુ તીસુ ઠાનેસુ વેળુસલાકા ગોપ્ફેત્વા પણ્ણકુટીસુ કતં સલાકહત્થકદ્વારં, દુસ્સસાણિદ્વારન્તિ એવરૂપં દ્વારં ન સંવરિતબ્બં. પત્તહત્થસ્સ કવાટપ્પણામને પન એકં દુસ્સસાણિદ્વારમેવ અનાપત્તિકરં, અવસેસાનિ પણામેન્તસ્સ આપત્તિ. દિવા પટિસલ્લીયન્તસ્સ પન પરિવત્તકદ્વારમેવ આપત્તિકરં, સેસાનિ સંવરિત્વા વા અસંવરિત્વા વા નિપજ્જન્તસ્સ આપત્તિ નત્થિ, સંવરિત્વા પન નિપજ્જિતબ્બં, એતં વત્તં.

૩. પરિવત્તકદ્વારં કિત્તકેન સંવુતં હોતિ? સૂચિઘટિકાસુ દિન્નાસુ સંવુતમેવ હોતિ. અપિચ ખો સૂચિમત્તેપિ દિન્ને વટ્ટતિ, ઘટિકામત્તેપિ દિન્ને વટ્ટતિ, દ્વારબાહં ફુસિત્વા ઠપિતમત્તેપિ વટ્ટતિ, ઈસકં અફુસિતેપિ વટ્ટતિ, સબ્બન્તિમેન વિધિના યાવતા સીસં નપ્પવિસતિ, તાવતા અફુસિતેપિ વટ્ટતિ. સચે બહૂનં વળઞ્જનટ્ઠાનં હોતિ, ભિક્ખું વા સામણેરં વા ‘‘દ્વારં, આવુસો, જગ્ગાહી’’તિ વત્વાપિ નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. અથ ભિક્ખૂ ચીવરકમ્મં વા અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ કરોન્તા નિસિન્ના હોન્તિ, ‘‘એતે દ્વારં જગ્ગિસ્સન્તી’’તિ આભોગં કત્વાપિ નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઉપાસકમ્પિ આપુચ્છિત્વા વા ‘એસ જગ્ગિસ્સતી’તિ આભોગં કત્વા વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ, કેવલં ભિક્ખુનિં વા માતુગામં વા આપુચ્છિતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, તં યુત્તં. એવં સબ્બત્થપિ યો યો થેરવાદો વા અટ્ઠકથાવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં.

૪. અથ દ્વારસ્સ ઉદુક્ખલં વા ઉત્તરપાસકો વા ભિન્નો હોતિ અટ્ઠપિતો વા, સંવરિતું ન સક્કોતિ, નવકમ્મત્થં વા પન ઇટ્ઠકપુઞ્જો વા મત્તિકાદીનં વા રાસિ અન્તોદ્વારે કતો હોતિ, અટ્ટં વા બન્ધન્તિ, યથા સંવરિતું ન સક્કોતિ. એવરૂપે અન્તરાયે સતિ અસંવરિત્વાપિ નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. યદિ પન કવાટં નત્થિ, લદ્ધકપ્પમેવ. ઉપરિ સયન્તેન નિસ્સેણિં આરોપેત્વા નિપજ્જિતબ્બં. સચે નિસ્સેણિમત્થકે થકનકં હોતિ, થકેત્વાપિ નિપજ્જિતબ્બં. ગબ્ભે નિપજ્જન્તેન ગબ્ભદ્વારં વા પમુખદ્વારં વા યં કિઞ્ચિ સંવરિત્વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. સચે એકકુટ્ટકે ગેહે દ્વીસુ પસ્સેસુ દ્વારાનિ કત્વા વળઞ્જન્તિ, દ્વેપિ દ્વારાનિ જગ્ગિતબ્બાનિ, તિભૂમકેપિ પાસાદે દ્વારં જગ્ગિતબ્બમેવ. સચે ભિક્ખાચારા પટિક્કમ્મ લોહપાસાદસદિસં પાસાદં બહૂ ભિક્ખૂ દિવાવિહારત્થં પવિસન્તિ, સઙ્ઘત્થેરેન દ્વારપાલસ્સ ‘‘દ્વારં જગ્ગાહી’’તિ વત્વા વા ‘‘દ્વારજગ્ગનં નામ એતસ્સ ભારો’’તિ આભોગં કત્વા વા પવિસિત્વા નિપજ્જિતબ્બં. યાવ સઙ્ઘનવકેન એવમેવ કાતબ્બં. પુરે પવિસન્તાનં ‘‘દ્વારજગ્ગનં નામ પચ્છિમાનં ભારો’’તિ એવં આભોગં કાતુમ્પિ વટ્ટતિ. અનાપુચ્છા વા આભોગં અકત્વા વા અન્તોગબ્ભે વા અસંવુતદ્વારે બહિ વા નિપજ્જન્તાનં આપત્તિ. ગબ્ભે વા બહિ વા નિપજ્જનકાલેપિ ‘‘દ્વારજગ્ગનં નામ મહાદ્વારે દ્વારપાલસ્સ ભારો’’તિ આભોગં કત્વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિયેવ. એવં લોહપાસાદાદીસુ આકાસતલે નિપજ્જન્તેનપિ દ્વારં સંવરિતબ્બમેવ.

અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો – ઇદં દિવાપટિસલ્લીયનં યેન કેનચિ પરિક્ખિત્તે સદ્વારબન્ધે ઠાને કથિતં, તસ્મા અબ્ભોકાસે વા રુક્ખમૂલે વા મણ્ડપે વા યત્થ કત્થચિ સદ્વારબન્ધે નિપજ્જન્તેન દ્વારં સંવરિત્વાવ નિપજ્જિતબ્બં. સચે મહાપરિવેણં હોતિ મહાબોધિયઙ્ગણલોહપાસાદઙ્ગણસદિસં બહૂનં ઓસરણટ્ઠાનં, યત્થ દ્વારં સંવુતમ્પિ સંવુતટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ, દ્વારં અલભન્તા પાકારં આરુહિત્વાપિ વિચરન્તિ, તત્થ સંવરણકિચ્ચં નત્થિ. રત્તિં દ્વારં વિવરિત્વા નિપન્નો અરુણે ઉગ્ગતે વુટ્ઠાતિ, અનાપત્તિ. સચે પન પબુજ્ઝિત્વા પુન સુપતિ, આપત્તિ. યો પન ‘‘અરુણે ઉગ્ગતે વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વાવ દ્વારં અસંવરિત્વા રત્તિં નિપજ્જતિ, યથાપરિચ્છેદમેવ વુટ્ઠાતિ, તસ્સ આપત્તિયેવ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘એવં નિપજ્જન્તો અનાદરિયદુક્કટાપિ ન મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં.

૫. યો પન બહુદેવ રત્તિં જગ્ગિત્વા અદ્ધાનં વા ગન્ત્વા દિવા કિલન્તરૂપો મઞ્ચે નિસિન્નો પાદે ભૂમિતો અમોચેત્વાવ નિદ્દાવસેન નિપજ્જતિ, તસ્સ અનાપત્તિ. સચે ઓક્કન્તનિદ્દો અજાનન્તોપિ પાદે મઞ્ચકં આરોપેતિ, આપત્તિયેવ. નિસીદિત્વા અપસ્સાય સુપન્તસ્સ અનાપત્તિ. યોપિ ચ ‘‘નિદ્દં વિનોદેસ્સામી’’તિ ચઙ્કમન્તો પતિત્વા સહસા વુટ્ઠાતિ, તસ્સપિ અનાપત્તિ. યો પન પતિત્વા તત્થેવ સયતિ, ન વુટ્ઠાતિ, તસ્સ આપત્તિ.

કો મુચ્ચતિ, કો ન મુચ્ચતીતિ? મહાપચ્ચરિયં તાવ ‘‘એકભઙ્ગેન નિપન્નકો એવ મુચ્ચતિ. પાદે પન ભૂમિતો મોચેત્વા નિપન્નોપિ યક્ખગહિતકોપિ વિસઞ્ઞીભૂતોપિ ન મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં. કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન ‘‘બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતોવ મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘યો ચઙ્કમન્તો મુચ્છિત્વા પતિતો તત્થેવ સુપતિ, તસ્સપિ અવિસયતાય આપત્તિ ન દિસ્સતિ. આચરિયા પન એવં ન કથયન્તિ, તસ્મા આપત્તિયેવાતિ મહાપદુમત્થેરેન વુત્તં. દ્વે પન જના આપત્તિતો મુચ્ચન્તિયેવ, યો ચ યક્ખગહિતકો, યો ચ બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતો’’તિ.

ઇતિ પાળિમુત્તકવિનયવિનિચ્છયસઙ્ગહે

દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથા સમત્તા.