૬. દુતિયકામભૂસુત્તવણ્ણના

૩૪૮. નિરોધં વલઞ્જેતિ અનાગામિભાવતો. ઇમે સઙ્ખારાતિ ઇમે ‘‘કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ વુચ્ચમાના તયો સઙ્ખારા. સદ્દતોપિ, અત્થતોપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં મિસ્સા, તતો એવ આલુળિતા આકુલા, અવિભૂતા દુબ્બિભાવના, દુદ્દીપના અસઙ્કરતો દીપેતું દુક્કરા. તથા હિ કુસલચેતના એવ ‘‘કાયસઙ્ખારો’’તિપિ વુચ્ચતિ, ‘‘વચીસઙ્ખારો’’તિપિ, ‘‘ચિત્તસઙ્ખારો’’તિપિ. અસ્સાસપસ્સાસાપિ કત્થચિ ‘‘કાયસઙ્ખારો’’તિ, વિતક્કવિચારાપિ ‘‘વચીસઙ્ખારો’’તિ વુચ્ચન્તિ, સઞ્ઞાવેદનાપિ ‘‘ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘તથા હી’’તિઆદિ. તત્થ આકડ્ઢિત્વા ગહણં આદાનં, સમ્પત્તસ્સ હત્થે કરણં ગહણં, ગહિતસ્સ વિસ્સજ્જનં મુઞ્ચનં, ફન્દનં ચોપનં પાપેત્વા નિપ્ફાદેત્વા. હનુસઞ્ચોપનન્તિ કાયવિઞ્ઞત્તિવસેન પુબ્બભાગે હનુસઞ્ચોપનં કત્વા. એવઞ્હિ વચીભેદકરણં. એવં ઇમેતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનં.

પદત્થં પુચ્છતિ ઇતરસઙ્ખારેહિ પદત્થતો વિસેસં કથાપેસ્સામીતિ. કાયનિસ્સિતાતિ એત્થ કાયનિસ્સિતતા ચ નેસં તબ્ભાવભાવિતાય વેદિતબ્બા, ન કાયસ્સ નિસ્સયપચ્ચયતાવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કાયે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તી’’તિ આહ. કાયોતિ ચેત્થ કરજકાયો દટ્ઠબ્બો. ચિત્તનિસ્સિતાતિ ચિત્તં નિસ્સાય તં નિસ્સયપચ્ચયભૂતં લભિત્વા ઉપ્પન્ના.

‘‘સમાપજ્જામી’’તિ પદસ્સ સમીપે વુચ્ચમાનં ‘‘સમાપજ્જિસ્સ’’ન્તિ પદં આસન્નાનાગતકાલવાચી એવ ભવિતું યુત્તં, ન ઇતરન્તિ આહ – ‘‘પદદ્વયેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિકાલો કથિતો’’તિ. તયિદં તસ્સ તથા વત્તબ્બતાય વુત્તં, ન પન તસ્સ તથા ચિત્તપવત્તિસમ્ભવતો. સમાપન્નેપિ એસેવ નયો. પુરિમેહીતિ ‘‘સમાપજ્જિસ્સં સમાપજ્જામી’’તિ દ્વીહિ પદેહિ. પચ્છિમેનાતિ ‘‘સમાપન્નો’’તિ પદેન.

ભાવિતં હોતિ ઉપ્પાદિતં હોતિ નિરોધસમાપન્નત્થાય. અનુપુબ્બસમાપત્તિસમાપજ્જનસઙ્ખાતાય નિરોધભાવનાય તં ચિત્તં ભાવિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘યં ત’’ન્તિઆદિ. દુતિયજ્ઝાનેયેવાતિ દુતિયજ્ઝાનક્ખણે નિરુજ્ઝતિ. તત્થ અનુપ્પજ્જનતો અનુપ્પાદનતો હેટ્ઠા નિરોધોતિ અધિપ્પેતો. ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં તજ્જા પરિકમ્મસિદ્ધા યા અપ્પવત્તિ, તત્થ ‘‘નિરોધસમાપત્તિસઞ્ઞા’’તિ, યા નેસં તથા અપ્પવત્તિ. સા ‘‘અન્તોનિરોધે નિરુજ્ઝતી’’તિ વુત્તા.

‘‘ચિત્તસઙ્ખારો નિરુદ્ધો’’તિ વચનતો તદઞ્ઞેસં અનિરોધં ઇચ્છન્તાનં વાદં દસ્સેન્તો ‘‘ચિત્તસઙ્ખારો નિરુદ્ધોતિ વચનતો’’તિઆદિં વત્વા તત્થ અતિપ્પસઙ્ગદસ્સનમુખેન તં વાદં નિસેધેતું ‘‘તે વત્તબ્બા’’તિઆદિમાહ. અભિનિવેસં અકત્વાતિ યથાગતે બ્યઞ્જનમત્તે અભિનિવેસં અકત્વા. આચરિયાનં નયેતિ આચરિયાનં પરમ્પરાગતે ધમ્મનયે ધમ્મનેત્તિયં ઠત્વા.

કિરિયમયપવત્તસ્મિન્તિ પરિત્તભૂમકકુસલાકુસલધમ્મપબન્ધે વત્તમાને. તસ્મિઞ્હિ વત્તમાને કાયિક-વાચસિક-કિરિયસમ્પવત્તિ હોતિ, દસ્સન-સવનાદિવસેન આરમ્મણગ્ગહણે પવત્તમાનેતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘બહિદ્ધારમ્મણેસુ પસાદે ઘટ્ટેન્તેસૂ’’તિ. મક્ખિતાનિ વિયાતિ પુઞ્છિતાનિ વિય હોન્તિ ઘટ્ટનાય વિબાધિતત્તા. એતેનાયં ઘટ્ટના પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં વેગસા ઉપ્પજ્જનાય ન આરમ્મણન્તિ દસ્સેતિ. તેનેવાહ – ‘‘અન્તોનિરોધે પઞ્ચ પસાદા અતિવિય વિરોચન્તી’’તિ.

તતો પરં સચિત્તકો ભવિસ્સામીતિ ઇદં અત્થતો આપન્નં ગહેત્વા વુત્તં – ‘‘એત્તકં કાલં અચિત્તકો ભવિસ્સામી’’તિ એતેનેવ તસ્સ અત્થસ્સ સિદ્ધત્તા. યં એવં ભાવિતન્તિ એત્થ વિસું ચિત્તસ્સ ભાવના નામ નત્થિ, અદ્ધાનપરિચ્છેદં પન કત્વા નિરોધસમાપત્તત્થાય કાતબ્બપરિકમ્મભાવનાય એવ તસ્સ સિજ્ઝનતો.

સા પનેસા નિરોધકથા. દ્વીહિ બલેહીતિ સમથવિપસ્સનાબલેહિ. તયો ચ સઙ્ખારાનન્તિ તિણ્ણં કાયવચીચિત્તસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા. સોળસહિ ઞાણચરિયાહીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનં અટ્ઠન્નં અનુપસ્સનાઞાણાનં, અટ્ઠન્નઞ્ચ મગ્ગફલઞાણાનં વસેન ઇમાહિ સોળસહિ ઞાણપ્પવત્તીહિ. નવહિ સમાધિચરિયાહીતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો અટ્ઠ સમાધિચરિયા, તાસં ઉપચારસમાધિ સમાધિભાવસામઞ્ઞેન એકા સમાધિચરિયાતિ એવં નવહિ સમાધિચરિયાહિ. વસીભાવતાપઞ્ઞાતિ વસીભાવતાસઙ્ખાતા પઞ્ઞા. સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતા, તે તાવ આકારા તિટ્ઠન્તુ, સરૂપમત્તસ્સ પનસ્સ વત્તબ્બન્તિ આહ – ‘‘કો પનાયં નિરોધો નામા’’તિ. યદિ ખન્ધાનં અપ્પવત્તિ, અથ કિમત્થમેતં ઝાનસુખાદિં વિય સમાપજ્જન્તીતિ આહ ‘‘સઙ્ખારાન’’ન્તિઆદિ.

ફલસમાપત્તિચિત્તન્તિ અરહત્તં અનાગામિફલચિત્તં. ‘‘તતો પરં ભવઙ્ગસમયે’’તિ વુત્તત્તા આહ ‘‘કિં પન…પે… ન સમુટ્ઠાપેતી’’તિ. સમુટ્ઠાપેતિ રૂપસમુપ્પાદકત્તા. ઇમસ્સાતિ નિરોધં સમાપન્નભિક્ખુનો. સા ન સમુટ્ઠાપેતીતિ સા ચતુત્થજ્ઝાનિકા ફલસમાપત્તિ ન સમુટ્ઠાપેતિ અસ્સાસપસ્સાસે. ફલસમાપત્તિયા ચતુત્થજ્ઝાનિકભાવો કથં નિચ્છિતોતિ આહ – ‘‘કિં વા એતેના’’તિઆદિ. વક્ખમાનાકારેનપિ પરિહારો હોતીતિ. સન્તસમાપત્તિતોતિ નિરોધસમાપત્તિમેવ સન્ધાય વદતિ. અબ્બોહારિકા હોન્તિ અતિસુખુમસભાવત્તા, સઞ્જીવત્થેરસ્સ પુબ્બે સમાપત્તિક્ખણે અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકભાવં ગચ્છન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ભવઙ્ગસમયેનેવેતં કથિત’’ન્તિ.

કિરિયમય …પે… ઉપ્પજ્જતીતિ કસ્મા વુત્તં? નનુ ભવઙ્ગુપ્પત્તિકાલમ્પિ વિતક્કવિચારા ઉપ્પજ્જન્તેવાતિ? કિઞ્ચાપિ ઉપ્પજ્જન્તિ, વચીસઙ્ખારલક્ખણપ્પત્તા પન ન હોન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘કિં ભવઙ્ગ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

સુઞ્ઞતો ફસ્સોતિઆદયો સગુણેનપિ આરમ્મણેનાતિ આરમ્મણભૂતમેતં. સુઞ્ઞતા નામ ફલસમાપત્તિ નિચ્ચસુખઅત્તસભાવતો સુઞ્ઞત્તા. ‘‘સુઞ્ઞતો ફસ્સો’’તિ વુત્તં વુત્તનયેન સુઞ્ઞસભાવત્તા. અનિમિત્તા નામ ફલસમાપત્તિ રાગનિમિત્તાદીનં અભાવતો. અપ્પણિહિતા નામ ફલસમાપત્તિ રાગપણિધિઆદીનમભાવતો. સેસં વુત્તનયમેવ. તેનાહ ‘‘અનિમિત્તપ્પણિહિતેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. રાગનિમિત્તાદીનન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સઙ્ખારનિમિત્તસ્સપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યદગ્ગેન ફલસમાપત્તિસમ્ફસ્સો સુઞ્ઞતો નામ, તદગ્ગેન ફલસમાપત્તિપિ સુઞ્ઞતા નામ, ફસ્સસીસેન પન દેસના આગતાતિ તથા વુત્તં. અનિમિત્તપ્પણિહિતેસુપિ એસેવ નયો.

આગમનં એત્થ, એતાયાતિ વા આગમનિકા, સા એવ આગમનિયા ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા. વુટ્ઠાતિ નિમિત્તતો મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદનેન. અનિમિત્તા નામ નિચ્ચનિમિત્તસ્સ ઉગ્ઘાટનતો. એત્થ ચ વુટ્ઠાનમેવ પમાણં, ન પરિગ્ગહદસ્સનાનિ. અપ્પણિહિતા નામ સુખપણિધિયા પટિપક્ખતો. સુઞ્ઞતા નામ અત્તદિટ્ઠિયા ઉજુપટિપક્ખત્તા સત્તસુઞ્ઞતાય સુદિટ્ઠત્તા. મગ્ગો અનિમિત્તો નામ વિપસ્સનાગમનતો. ફલં અનિમિત્તં નામ મગ્ગાગમનતો. વિકપ્પો આપજ્જેય્ય આગમનસ્સ વવત્થાનસ્સ અભાવેન, વિપસ્સનાય અનિમિત્તાદિનામલાભો અવવત્થિતોતિ અધિપ્પાયો. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. યસ્મા પન સા મગ્ગવુટ્ઠાનકાલે એવરૂપાપિ હોતીતિ તસ્સ વસેન મગ્ગફલાનં વિય ફસ્સસ્સપિ પવત્તિરૂપત્તા યથાવુત્તો વિકપ્પો અનવસરોતિ દટ્ઠબ્બં. તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ પુગ્ગલભેદવસેન વુત્તં. ન હિ એકંયેવ પુગ્ગલં એતસ્મિં ખણે તયો ફસ્સા ફુસન્તિ. ‘‘તિવિધો ફસ્સો ફુસતી’’તિ વા ભવિતબ્બં. યસ્મા પન ‘‘નિરોધફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સા’’તિઆદિ યસ્સ યથાવુત્તા તયો એવ ફસ્સા સમ્ભવન્તિ, તસ્સ અનવસેસગ્ગહણવસેનેવ વુત્તં ‘‘તયો ફસ્સા ફુસન્તી’’તિ.

નિબ્બાનં વિવેકો નામ સબ્બસઙ્ખારવિવિત્તભાવતો. તસ્મિં વિવેકે એકન્તેનેવ નિન્નપોણત્તા એવ હિ તે પટિપ્પસ્સદ્ધસબ્બુસ્સુક્કા ઉત્તમપુરિસા ચતુન્નં ખન્ધાનં અપ્પવત્તિં અનવસેસગ્ગહણલક્ખણં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તીતિ.

દુતિયકામભૂસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.