૮. છેત્વાવગ્ગો

૧. છેત્વાસુત્તવણ્ણના

૭૧. વધિત્વાતિ હન્ત્વા વિનાસેત્વા. અપરિદય્હમાનત્તાતિ અપીળિયમાનત્તા. વિનટ્ઠદોમનસ્સત્તા ન સોચતિ ચેતોદુક્ખદુક્ખાભાવતો. વિસં નામ દુક્ખં અનિટ્ઠભાવતો, તસ્સ મૂલકારણં કોધો અનિટ્ઠફલત્તાતિ આહ ‘‘વિસમૂલસ્સાતિ દુક્ખવિપાકસ્સા’’તિ. અક્કુટ્ઠસ્સાતિ અક્કોસાપરાધસ્સ. અક્કોસપહારત્થસમ્બન્ધેન હિ ‘‘કુદ્ધસ્સા’’તિ ઉપયોગત્થે સમ્પદાનવચનં. સુખં ઉપ્પજ્જતિ કોધં નસ્સતિ. સુખુપ્પત્તિં સન્ધાય એસ કોધો ‘‘મધુરગ્ગો’’તિ વુત્તો, સુખાવસાનોતિ અત્થો.

છેત્વાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રથસુત્તવણ્ણના

૭૨. પઞ્ઞાણન્તિ લક્ખણં સલ્લક્ખણૂપાયો. દિસ્વાતિ દસ્સનહેતુ. ‘‘ચોળરઞ્ઞો રટ્ઠં ચોળરટ્ઠ’’ન્તિ એવં રટ્ઠં રઞ્ઞા પઞ્ઞાયતિ.

રથસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વિત્તસુત્તવણ્ણના

૭૩. સદ્ધાયાતિ સદ્ધાહેતુ. કુલસમ્પદાતિ ખત્તિયાદિસમ્પત્તિયો. સબ્બલોકિયલોકુત્તરવિત્તપટિલાભહેતુતો સદ્ધાવિત્તમેવ. હેટ્ઠા તિણ્ણં દ્વારાનં વસેન ઉપ્પન્નકસ્સ સબ્બસ્સપિ અનવજ્જધમ્મસ્સ સઙ્ગણ્હનતો ‘‘ધમ્મોતિ દસકુસલકમ્મપથો’’તિ વુત્તં. અસંકિલિટ્ઠસુખન્તિ. નિરામિસં સુખં. તમેવ સામિસં ઉપનિધાય સમ્ભાવેન્તો આહ ‘‘અસંકિલિટ્ઠ’’ન્તિ. અસેચનકભાવેન અભિરુચિજનનતો પિયાકિચ્છકરણતો બહું સુચિરમ્પિ કાલં આસેવન્તસ્સ અદોસાવહતો સચ્ચમેવ મધુરતરં. ન હિ તં પિવિતબ્બતો સાદિતબ્બતો અનુભવિતબ્બતો રસોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. ઇદાનિ તસ્સ કિચ્ચસમ્પત્તિઅત્થેહિપિ મહારહતં દસ્સેતું ‘‘સચ્ચસ્મિં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નદીનિવત્તનં મહાકપ્પિનવત્થુઆદીહિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.મહાકપ્પિનત્થેરવત્થુ; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૩૧; થેરગા. અટ્ઠ. ૨.મહાકપ્પિનત્થેરગાથાવણ્ણના) દીપેતબ્બં, ઇતરાનિ કણ્હદીપાયનજાતક- (જા. ૧.૧૦.૬૨ આદયો) સુતસોમ- (જા. ૨.૨૧.૩૭૧ આદયો) મચ્છજાતકેહિ (જા. ૧.૧.૩૪, ૭૫; ૧.૨.૧૩૧ આદયો) દીપેતબ્બાનિ. નિમ્મદ્દેન્તિ અભિભવન્તિ. મધુરતરન્તિ સુન્દરતરં સેટ્ઠેસૂતિ અત્થો. પઞ્ઞાજીવીતિ પઞ્ઞાય જીવનસીલોતિ પઞ્ઞાજીવી, પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમચરિયોતિ અત્થો. પઞ્ઞાજીવીતિ ચ પઞ્ઞાવસેન ઇરિયતિ વત્તતિ જીવિતં પવત્તેતીતિ અત્થોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો પઞ્ઞાજીવી’’તિઆદિમાહ. ‘‘જીવત’’ન્તિ કેચિ પઠન્તિ, જીવન્તાનં પઞ્ઞાજીવિં સેટ્ઠમાહૂતિ અત્થો.

વિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૭૪. ઉપ્પતન્તાનન્તિ પથવિં ભિન્દિત્વા ઉટ્ઠહન્તાનં. ‘‘સેટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચમાનત્તા ‘‘સત્તવિધ’’ન્તિ વુત્તં, ઇતરેસં વા તદનુલોમતો. ખેમો હોતિ દુબ્ભિક્ખુપદ્દવાભાવતો. તેનાહ ‘‘સુભિક્ખો’’તિ. નિપતન્તાનન્તિ અધોમુખં પવત્તન્તાનં. પવજમાનાનન્તિ વજનસીલાનં. તે પન યસ્મા જઙ્ગમા નામ હોન્તિ, ન રુક્ખાદયો વિય થાવરા, તસ્મા આહ ‘‘જઙ્ગમાન’’ન્તિ. ગાવોતિ ધેનુયો. તેન મહિંસાદિકાનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. વદન્તાનન્તિ ઉપ્પન્નં અત્થં વદન્તાનં.

અત્તનો ખન્તિયાતિ અત્તનો ખન્તિયા રુચિયા ગહિતભાવેન. ઇતરા દેવતા તસ્સા વિસ્સજ્જને અપરિતુસ્સમાના આહ. યાવ પધંસીતિ ગુણધંસી સત્થુદેસનાય લદ્ધબ્બગુણનાસનતો. પગબ્બાતિ પાગબ્બિયેન સમન્નાગતા, યથા વચીપાગબ્બિયેન અખરા, તથા વાચાય ભવિતબ્બં. મુખરાતિ મુખખરા. દસબલં પુચ્છિ સણ્હં સુખુમં રતનત્તયસંહિતં અત્થં સોતુકામા. અસ્સા દેવતાય વિસ્સજ્જેન્તો અજ્ઝાસયાનુરૂપં. ઉપ્પતમાનાતિ ઉપ્પતન્તી સમુગ્ઘાટેતિ ઓધિસો. વટ્ટમૂલકમહાઅવિજ્જાતિ તસ્સા આદીનવદસ્સનત્થં ભૂતકથનવિસેસનં. ઓસીદન્તાનન્તિ પટિપક્ખવસેન અધો સીદન્તાનં, ઉસ્સાદયમાનાનન્તિ અત્થો. પુઞ્ઞક્ખેત્તભૂતોતિ ઇદં ‘‘પદસા ચરમાનાન’’ન્તિ પદસ્સ અત્થવિવરણવસેન ભૂતકથનવિસેસનં. યાદિસો પુત્તો વા હોતૂતિ ઇદં પુરિમપદે દેવતાય પુત્તગહણસ્સ કતત્તા વુત્તં.

વુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ભીતાસુત્તવણ્ણના

૭૫. કિં સૂધ ભીતાતિ એત્થ સુ-ઇધાતિ નિપાતમત્તન્તિ આહ ‘‘કિં ભીતા’’તિ? મગ્ગો ચ નેકાયતનપ્પવુત્તોતિ અનેકકારણં નાનાવિધાધિગમોકાસં કત્વા પવુત્તો કથિતો. તેનાહ ‘‘અટ્ઠતિંસારમ્મણવસેના’’તિઆદિ. એવં સન્તેતિ એવં સબ્બસાધારણાનેકાયતનેહિ નિબ્બાનગામિમગ્ગસ્સ તુમ્હેહિ પવેદિતત્તા લબ્ભમાને ખેમે મગ્ગે કિં ભીતાયં જનતા ઉપ્પથભૂતા વિપરીતદિટ્ઠિતો ગણ્હીતિ અત્થો? એવં દેવતા યથિચ્છાય પુરિમદ્ધેન અત્તના યથાચિન્તિતમત્થં સત્થુ પવેદિતા, પચ્છિમદ્ધેન અત્તનો સંસયં પુચ્છતિ. બહુપઞ્ઞાતિ પુથુપઞ્ઞ. ઉસ્સન્નપઞ્ઞાતિ અધિકપઞ્ઞા. ઠપેત્વાતિ સંયમેત્વા. સંવિભાગીતિ આહારપરિભોગે સમ્મદેવ વિભજનસીલો. તેનાહ ‘‘અચ્છરાયા’’તિઆદિ. વુત્તત્થમેવ હેટ્ઠા.

મનેનાતિ મનોગહણેન. પુબ્બસુદ્ધિઅઙ્ગન્તિ પુબ્બભાગસુદ્ધિભૂતં અઙ્ગં. ચતૂસૂતિ વુત્તઅઙ્ગપરિયાપન્નં. યઞ્ઞઉપક્ખરોતિ દાનસ્સ સાધનં. એતેસુ ધમ્મેસૂતિ એતેસુ સદ્ધાદિગુણેસુ. યથા હિ સદ્ધો પચ્ચયં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા વત્થુપરિચ્ચાગસ્સ વિસેસપચ્ચયો કમ્મફલસ્સ પરલોકસ્સ ચ પચ્ચક્ખતો વિય પત્તિયાયનતો, એવં મુદુહદયો. મુદુહદયો હિ અનુદયં પત્વા યં કિઞ્ચિ અત્તનો સન્તકં પરેસં દેતિ. યો ચ સંવિભાગસીલો, સો અપ્પકસ્મિમ્પિ અત્તનો સન્તકે પરેહિ સાધારણભોગી હોતિ. વદઞ્ઞૂ વદાનિયતાય યાગિનોવ યુત્તં યુત્તકાલં ઞત્વા અત્થિકાનં મનોરથં પૂરેતીતિ વુત્તં ‘‘ઇતિ…પે… ચતૂસૂતિ આહા’’તિ.

વાચન્તિઆદીનિ તીણિ અઙ્ગાનિ તિવિધસીલસમ્પત્તિદીપનતો. સમ્પન્નસીલો હિ પરલોકં ન ભાસેય્ય. સદ્ધો એકં અઙ્ગં પયોગાસયસુદ્ધિદીપનતો. સુદ્ધાસયસ્સ સમ્માપયોગે ઠિતસ્સ કથં પરલોકતો ભયન્તિ. દુકવસેન ચતુરઙ્ગયોજના દુકનયો. એતેસુ ચતૂસુ ધમ્મેસુ ઠિતોતિ એતેસુ યથાવુત્તદુકસઙ્ગહેસુ ચતૂસુ ગુણેસુ પતિટ્ઠિતો.

ભીતાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. નજીરતિસુત્તવણ્ણના

૭૬. નામગોત્તન્તિ તિસ્સો કસ્સપો ગોતમોતિ એવરૂપં નામઞ્ચ ગોત્તઞ્ચ. નિદસ્સનમત્તમેતં, તસ્મા સબ્બસ્સ પઞ્ઞત્તિયા લક્ખણવચનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન જીરતીતિ અસભાવધમ્મત્તા ઉપ્પાદવયાભાવતો જરં ન પાપુણાતિ. તેનાહ ‘‘જીરણસભાવો ન હોતી’’તિ. યસ્મા સમઞ્ઞાભાવતો કાલન્તરેપિ તં સમઞ્ઞાયતેવ, તસ્મા ‘‘અતીતબુદ્ધાનં…પે… ન જીરતીતિ વુચ્ચતી’’તિ આહ.

આલસિયન્તિ અલસભાવો દળ્હકોસજ્જં. તેનાહ ‘‘યેના’’તિઆદિ. ઠિતિન્તિ બ્યાપારં. નિદ્દાવસેન પમજ્જનં કત્તબ્બસ્સ અકરણં. કિલેસવસેન પમજ્જનં અકત્તબ્બસ્સ કરણમ્પિ. કમ્મસમયેતિ કમ્મં કાતું યુત્તકાલે. કમ્મકરણવીરિયાભાવોતિ તંકમ્મકિરિયસમુટ્ઠાપકવીરિયાભાવો. સો પન અત્થતો વીરિયપટિપક્ખો અકુસલચિત્તુપ્પાદો, ન વીરિયસ્સ અભાવમત્તં. સીલસઞ્ઞમાભાવો દુસ્સીલ્યં. વિસ્સટ્ઠાચારતા નામ અનાચારો. સોપ્પબહુલતાતિ નિદ્દાલુતા. યતો ગહણહત્થોપિ ન કિલાસુપિ પુરિસો નિદ્દાય અભિભુય્યતિ. તેનાહ ‘‘તાયા’’તિઆદિ. અતિચ્છાતાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન અભિભુય્યતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. આગન્તુકાલસિયં ન પુબ્બે વુત્તઆલસ્યં વિય પકતિસિદ્ધં. ‘‘તે છિદ્દે’’તિ પાળિયં લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘તાનિ છ છિદ્દાની’’તિ. કુસલચિત્તપ્પવત્તિયા અનોકાસભાવતો છિદ્દાનિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘યત્થ વિત્તં ન તિટ્ઠતી’’તિ. સબ્બાકારેન લેસમત્તં અસેસેત્વાતિ અધિપ્પાયો.

નજીરતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ઇસ્સરિયસુત્તવણ્ણના

૭૭. સત્થસ્સ મલન્તિ સત્થમલં, યેન સત્થં મલીનં હોતિ, સત્થમલગ્ગહણેન ચેત્થ મલીનં સત્થમેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘મલગ્ગહિતસત્થ’’ન્તિ. આણાપવત્તનન્તિ અપ્પકે વા મહન્તે વા યત્થ કત્થચિ અત્તનો આણાય પવત્તનવસેન વસનં ઇસ્સરિયત્તમિચ્છન્તિ. મણિરતનમ્પિ વિસ્સજ્જનીયપક્ખિકત્તા ઉત્તમં ભણ્ડં નામ ન હોતિ, ઇત્થી પન પરિચ્ચત્તકુલાચારિત્થિકાયપિ અનિસ્સજ્જનીયતાય ઉત્તમભણ્ડં નામ. તેનાહ ‘‘ઇત્થી ભણ્ડાનમુત્તમ’’ન્તિ. તેસં તેસઞ્હિ પુરિસાજાનીયાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય ઉત્તમરતનાકરત્તા ઇત્થી ભણ્ડાનમુત્તમં. મલગ્ગહિતસત્થસદિસો અવબોધકિચ્ચવિબન્ધનતો. સત્થમલં વિય સત્થસ્સ પઞ્ઞાસત્થસ્સ ગુણાભાવકરણતો પઞ્ઞાસત્થમલં. અબ્બુ વુચ્ચતિ ઉપદ્દવં, તં દેતીતિ અબ્બુદં, વિનાસકારણં. નનુ હરણં સમણસ્સ અયુત્તન્તિ? યુત્તં. તસ્સ અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ યુત્તતં દસ્સેન્તો ‘‘સલાકભત્તાદીની’’તિઆદિમાહ.

ઇસ્સરિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કામસુત્તવણ્ણના

૭૮. ‘‘અત્તકામો’’તિ પાળિયં વુત્તત્તા આહ ‘‘ઠપેત્વા સબ્બબોધિસત્તે’’તિ. તે હિ સબ્બસો પરત્થાય એવ પટિપજ્જમાના મહાકારુણિકા પરત્થકામા, અત્થકામા નામ ન હોન્તિ, યા ચ તેસં અત્તત્થાવહા પટિપત્તિ, સાપિ યાવદેવ પરત્થા એવાતિ. વુત્તં પોરાણટ્ઠકથાયં. યસ્મા બોધિસત્તા પરહિતપટિપત્તિયા પારમિયો પૂરેન્તા તથારૂપં કારણં પત્વા અત્તાનં પરેસં પરિચ્ચજન્તિ પઞ્ઞાપારમિયા પરિપૂરણતો, તસ્મા ઇધાપિ ‘‘સબ્બબોધિસત્તે ઠપેત્વાયેવાતિ વુત્ત’’ન્તિ આહ. કલ્યાણન્તિ ભદ્દકં. વાચાય અધિપ્પેતત્તા આહ ‘‘સણ્હં મુદુક’’ન્તિ. પાપિકન્તિ લામકં નિહીનં. તં પન ફરુસં વાચન્તિ સરૂપતો દસ્સેતિ.

કામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પાથેય્યસુત્તવણ્ણના

૭૯. સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્યન્તિ સદ્ધા નામ સત્તસ્સ મરણવસેન મહાપથં સંવજતો મહાકન્તારં પટિપજ્જતો મહાવિદુગ્ગં પક્ખન્દતો પાથેય્યપુટં બન્ધતિ સમ્બલં સજ્જેતિ. કથન્તિ આહ ‘‘સદ્ધં ઉપ્પાદેત્વા’’તિઆદિ. એતં વુત્તન્તિ ‘‘સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્ય’’ન્તિ એતં ગાથાપદં વુત્તં ભગવતા. સિરીતિ કતપુઞ્ઞેહિ સેવીયતિ તેહિ પટિલભીયતીતિ સિરી. ઇસ્સરિયં વિભવો. આસયિતબ્બતો આસયો, વસનટ્ઠાનં નિકેતન્તિ અત્થો. પરિકડ્ઢતીતિ ઇચ્છાવસિકં પુગ્ગલં તત્થ તત્થ ઉપકડ્ઢતિ.

પાથેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પજ્જોતસુત્તવણ્ણના

૮૦. તં તં સમવિસમં પજ્જોતતીતિ પજ્જોતો. પદીપો અન્ધકારં વિધમિત્વા પચ્ચક્ખતો રૂપગતં દસ્સેતિ, એવં પઞ્ઞાપજ્જોતો અવિજ્જન્ધકારં વિધમિત્વા ધમ્માનં પરમત્થભૂતં રૂપં દસ્સેતિ. જાગરબ્રાહ્મણો વિયાતિ જાગરખીણાસવબ્રાહ્મણો વિય. સો હિ સતિપઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા સબ્બદાપિ જાગરો હોતિ. ગાવોતિ ગોજાતિયો. ઇદં ગુન્નં ગોણાનઞ્ચ સામઞ્ઞતો ગહણં. કમ્મેતિ કરણત્થે ભુમ્મવચનં. જીવનં જીવો, સહ જીવેનાતિ સજીવિનો. તેનાહ ‘‘કમ્મેન સહ જીવન્તાન’’ન્તિ, કસિવાણિજ્જાદિકમ્મં કત્વા જીવન્તાનન્તિ અત્થો. ગોમણ્ડલેહિ સદ્ધિન્તિ ગોગણેન સહ. ન તેન વિના કસિકમ્માદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ગોરસસિદ્ધિયા ચેવ કસનભારવહનસિદ્ધિયા ચ કસિકમ્મએકચ્ચવાણિજ્જકમ્માદીનિ ઇજ્ઝન્તિ. સત્તકાયસ્સાતિ આહારુપજીવિનો સત્તકાયસ્સ કસિતો અઞ્ઞથા જીવિકં કપ્પેન્તસ્સપિ કસિજીવિતવુત્તિયા મૂલકારણં ફલનિપ્ફત્તિનિમિત્તત્તા તસ્સ. ઇરિયાપથો ચ ઇરિયનકિરિયાનં પવત્તનુપાયો. ‘‘સીતન્તિ નઙ્ગલસીતકમ્મ’’ન્તિ વદન્તિ.

પજ્જોતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. અરણસુત્તવણ્ણના

૮૧. રણન્તિ કન્દન્તિ એતેહીતિ રણા, રાગાદયો. તેહિ અભિભૂતતાય હિ સત્તા નાનપ્પકારં કન્દન્તિ પરિદેવન્તિ. તે પન સબ્બસો નત્થિ એતેસં રણાતિ અરણા. નિક્કિલેસા ખીણાસવા. વુસિતવાસોતિ વુસિતબ્રહ્મચરિયવાસો. ભોજિસ્સિયન્તિ ભુજિસ્સભાવો. તેનાહ ‘‘અદાસભાવો’’તિ. સમણાતિ સમિતપાપસમણાતિ આહ ‘‘ખીણાસવસમણા’’તિ. પુથુજ્જનકલ્યાણકાલે લોકિયપરિઞ્ઞાય, સેક્ખા પુબ્બભાગે લોકિયપરિઞ્ઞાય, પચ્ચવેક્ખણે લોકિયલોકુત્તરાય પરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞેય્યં તેભૂમકં ખન્ધપઞ્ચકં પરિજાનન્તિ પરિચ્છિજ્જન્તિ. ખીણાસવા પન પરિઞ્ઞાતપરિઞ્ઞેય્યા હોન્તિ. તથા હિ તે સામી હુત્વા પરિભુઞ્જન્તિ. વન્દન્તિ નં પતિટ્ઠિતન્તિ વુત્તં, વન્દનીયભાવો ચ સીલસમ્પન્નતાયાતિ આહ ‘‘પતિટ્ઠિતન્તિ સીલે પતિટ્ઠિત’’ન્તિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. ખત્તિયાતિ લક્ખણવચનન્તિ આહ ‘‘ન કેવલં ખત્તિયાવા’’તિઆદિ.

અરણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છેત્વાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

દેવતાસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.