૮. મધુપિણ્ડિકસુત્તવણ્ણના

૧૯૯. જાતિવનન્તિ સયંજાતં વનં. તેનાહ ‘‘અરોપિમ’’ન્તિ. પટિસલ્લાનત્થાયાતિ એકીભાવત્થાય, પુથુત્તારમ્મણતો વા ચિત્તં પટિનિવત્તેત્વા અચ્ચન્તસન્તે નિબ્બાને ફલસમાપત્તિવસેન અલ્લીયાપનત્થં. દણ્ડો પાણિમ્હિ અસ્સાતિ દણ્ડપાણિ. યથા સો ‘‘દણ્ડપાણી’’તિ વુચ્ચતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. દણ્ડવિત્તતાયાતિ દણ્ડે સોણ્ડતાય. સો હિ દણ્ડપસુતો દણ્ડસિપ્પે ચ સુકુસલો તત્થ પાકટો પઞ્ઞાતો, તસ્મા દણ્ડં ગહેત્વાવ વિચરતિ. જઙ્ઘાકિલમથવિનોદનત્થન્તિ રાજસભાય ચિરનિસજ્જાય ઉપ્પન્નજઙ્ઘાપરિસ્સમસ્સ અપનયનત્થં. અધિચ્ચનિક્ખમનોતિ યાદિચ્છકનિક્ખમનો, ન અભિણ્હનિક્ખમનો. ઓલુબ્ભાતિ સન્નિરુમ્ભિત્વા ઠિતો. યથા સો ‘‘ઓલુબ્ભા’’તિ વુત્તો, તં દસ્સેતું ‘‘ગોપાલકદારકો વિયા’’તિઆદિ વુત્તં.

૨૦૦. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, દિટ્ઠીતિ આહ ‘‘કિં વાદીતિ, કિં દિટ્ઠિકો’’તિ? કિમક્ખાયીતિ કિમાચિક્ખકો, કીદિસધમ્મકથો? અચિત્તીકારેનાતિ અનાદરેન. તથાપુચ્છને કારણં દસ્સેન્તો ‘‘કસ્મા’’તિઆદિમાહ. નસ્સતેતન્તિ નસ્સતુ એતં કુલં.

અત્થં ન જાનાતીતિ અત્થં ચે એકદેસેન જાનેય્ય, તં મિચ્છા ગહેત્વા પટિપ્ફરિત્વાપિ તિટ્ઠેય્ય. તસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ તદસ્સ અત્થાજાનનં ભગવતા ઇચ્છિતં. વિગ્ગાહિકકથન્તિ વિગ્ગહકથં, સારમ્ભકથન્તિ અત્થો. નનુ ભગવતા સદ્ધિં લોકે પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા નાનાવાદા સન્તીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તથાગતો હી’’તિઆદિ. ન વિવદતિ વિવાદહેતુકાનં કામદિટ્ઠિજ્ઝોસાનાનં મગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતત્તા, તદભાવતો પન લોકો તથાગતેન વિવદતિ. ધમ્મવાદી યથાભૂતવાદી ધમ્મવાદીહિ ન વિવદતિ તેસં વિવદિતુકામતાય એવ અભાવતો, અધમ્મવાદી પન તિણાયપિ નમઞ્ઞમાનો તેહિ કિઞ્ચિ વિવદતિ. તેનાહ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ધમ્મવાદી કેનચિ લોકસ્મિં વિવદતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૯૪). અધમ્મવાદી પન અસમુચ્છિન્નવિવાદહેતુકત્તા વિવદતેવ. તથા ચાહ ‘‘અધમ્મવાદીવ ખો, ભિક્ખવે, વિવદતી’’તિ.

યથા ચ પનાતિ એત્થ યથા-સદ્દો ‘‘યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૨૨) વિય કારણત્થોતિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિ. કારણાકારો વા ઇધ યથા-સદ્દેન વુત્તો, સો પન અત્થતો કારણમેવાતિ વુત્તં ‘‘યેન કારણેના’’તિ. ‘‘ઇદં કથં ઇદં કથં’’તિ પવત્તનતો કથંકથા, વિચિકિચ્છા. સા યસ્સ નત્થિ, સો અકથંકથી, તં અકથંકથિં. વિપ્પટિસારકુક્કુચ્ચં ભગવતા અનાગામિમગ્ગેનેવ છિન્નં, હત્થપાદકુક્કુચ્ચં અગ્ગમગ્ગેન આવેણિકધમ્માધિગમતો. અપરાપરં ઉપ્પજ્જનકભવો ‘‘ભવાભવો’’તિ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનબ્ભવે’’તિ. સંવરાસંવરો ફલાફલં વિય ખુદ્દકમહન્તો ભવો ‘‘ભવાભવો’’તિ વુત્તોતિ આહ ‘‘હીનપણીતે વા ભવે’’તિ. ભવો વુડ્ઢિપ્પત્તો ‘‘અભવો’’તિ વુચ્ચતિ યથા ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૧૧.તિકમાતિકા). કિલેસસઞ્ઞાતિ કામસઞ્ઞાદિકે વદતિ. કિલેસા એવ વા સઞ્ઞાનામેન વુત્તા ‘‘સઞ્ઞા પહાય અમતં એવ પાપુણાતી’’તિઆદીસુ વિય. અત્તનો ખીણાસવભાવં દીપેતીતિ ઇમિનાવ પરેસઞ્ચ તથત્તાય ધમ્મં દેસેતીતિ અયમ્પિ અત્થો વિભાવિતોતિ દટ્ઠબ્બં. નીહરિત્વા કીળાપેત્વાતિ નીહરિત્વા ચેવ કીળાપેત્વા ચ, નીહરણવસેન વા કીળાપેત્વા. તિવિસાખન્તિ તિભઙ્ગભાકુટિ વિય નલાટે જાતત્તા નલાટિકં.

૨૦૧. કિન્તિ નુ ખોતિ કિં કારણેનાતિ અત્થો. અનુસન્ધિં ગહેત્વાતિ પુચ્છાનુસન્ધિં ઉટ્ઠપેત્વા. યતોનિદાનન્તિ યંનિદાનં, યંકારણાતિ વુત્તં હોતિ. પુરિમપદે હિ વિભત્તિ અલોપં કત્વા નિદ્દેસો, છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાદિનિદાનન્તિ અયમેવ અત્થો. સઙ્ખાયન્તિ સઙ્ખાભાવેન ઞાયન્તીતિ સઙ્ખાતિ આહ ‘‘સઙ્ખાતિ કોટ્ઠાસા’’તિ. કામઞ્ચેત્થ માનોપિ પપઞ્ચો, અભિનન્દનસભાવે એવ પન ગણ્હન્તો ‘‘તણ્હામાનદિટ્ઠિપપઞ્ચસમ્પયુત્તા’’તિ આહ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘અભિનન્દિતબ્બ’’ન્તિઆદિ. સમુદાચરન્તીતિ સબ્બસો ઉદ્ધં ઉદ્ધં પરિયાદાય પવત્તન્તિ. મરિયાદત્થો હિ અયમાકારો, તેન ચ યોગેન પુરિસન્તિ ઉપયોગવચનં યથા ‘‘તથાગતં, ભિક્ખવે, અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં દ્વે વિતક્કા સમુદાચરન્તી’’તિ (ઇતિવુ. ૩૮). તણ્હાદયો ચ યથાસકં પવત્તિઆકારં અવિલઙ્ઘન્તિયો આસેવનવસેન ઉપરૂપરિ પવત્તન્તિ. તથા હિ તા ‘‘પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ વુત્તા.

કારણેતિ પવત્તિપચ્ચયે. એકાયતનમ્પિ …પે… નત્થીતિ ચક્ખાયતનાદિ એકમ્પિ આયતનં અભિનન્દિતબ્બં અભિવદિતબ્બં અજ્ઝોસિતબ્બઞ્ચ નત્થિ ચે, નનુ નત્થિ એવ, કસ્મા ‘‘નત્થિ ચે’’તિ વુત્તન્તિ? સચ્ચં નત્થિ, અપ્પહીનાભિનન્દનાભિવદનઅજ્ઝોસાનાનં પન પુથુજ્જનાનં અભિનન્દિતબ્બાદિપ્પકારાનિ આયતનાનિ હોન્તીતિ તેસં ન સક્કા નત્થીતિ વત્તુ, પહીનાભિનન્દનાદીનં પન સબ્બથા નત્થીતિ ‘‘નત્થિ ચે’’તિ વુત્તં. અહં મમન્તિ અભિનન્દિતબ્બન્તિ દિટ્ઠાભિનન્દનાય ‘‘અહ’’ન્તિ તણ્હાભિનન્દનાય ‘‘મમ’’ન્તિ રોચેતબ્બં. અભિવદિતબ્બન્તિ અભિનિવિસનસમુટ્ઠાપનવસેન વત્તબ્બં. તેનાહ ‘‘અહં મમન્તિ વત્તબ્બ’’ન્તિ. અજ્ઝોસિત્વાતિ દિટ્ઠિ તણ્હા વત્થું અનુપવિસિત્વા ગાહદ્વયં અનઞ્ઞસાધારણં વિય કત્વા. તેનાહ ‘‘ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા’’તિ. એતેનાતિ ‘‘એત્થ ચે નત્થી’’તિઆદિવચનેન. એત્થાતિ આયતનેસુ. તણ્હાદીનં અવત્થુભાવદસ્સનમુખેન તણ્હાદીનંયેવ અપ્પવત્તિં કિલેસપરિનિબ્બાનં કથિતન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘એસેવન્તો’’તિઆદિ, અયમેવ અભિનન્દનાદીનં નત્થિભાવકરો મગ્ગો, તપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિભૂતં ફલં, તંનિસ્સરણં વા નિબ્બાનં રાગાનુસયાદીનં અન્તો અવસાનં અપ્પવત્તીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અયં …પે… અન્તો’’તિ. સબ્બત્થાતિ ‘‘એસેવન્તો પટિઘાનુસયાનં’’તિઆદીસુ સબ્બપદેસુ.

આદિયતીતિ પહારદાનાદિવસેન ગય્હતિ. મત્થકપ્પત્તં કલહન્તિ ભણ્ડનાદિમત્તે અટ્ઠત્વા મુખસત્તીહિ વિતુદનાદિવસેન મત્થકપ્પત્તં કલહં. યાય કરોતીતિ સમ્બન્ધો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. વિરુદ્ધગ્ગાહવસેન નાનાગાહમત્તં, તથા વિરુદ્ધવાદવસેન નાનાવાદમત્તં. એવં પવત્તન્તિ ગરુકાતબ્બેસુપિ ગારવં અકત્વા ‘‘તુવં તુવ’’ન્તિ એવં પવત્તં સારમ્ભકથં, યાય ચેતનાય યં કરોતિ, સા તુવં તુવં. નિસ્સાયાતિ પટિચ્ચ, નિસ્સયાદિપચ્ચયે કત્વાતિ અત્થો. કિલેસાનં ઉપ્પત્તિનિમિત્તતા તાવ આયતનાનં હોતુ તબ્ભાવે ભાવતો, નિરોધનિમિત્તતા પન કથં. ન હેત્થ લોકુત્તરધમ્માનં સઙ્ગહો લોકિયાનંયેવ અધિપ્પેતત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘નિરુજ્ઝમાનાપી’’તિઆદિ. નામમત્તેન નિમિત્તતં સન્ધાય વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યત્થુપ્પન્ના, તત્થેવ નિરુદ્ધા હોન્તી’’તિ વત્વા તમત્થં સુત્તન્તરેન સાધેન્તો ‘‘સ્વાયમત્થો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ સમુદયસચ્ચપઞ્હેનાતિ મહાસતિપટ્ઠાને સમુદયસચ્ચનિદ્દેસેન. સો હિ ‘‘કત્થ ઉપ્પજ્જમાના’’તિઆદિના પુચ્છાવસેન પવત્તત્તા પઞ્હોતિ વુત્તો. નનુ તત્થ તણ્હાય ઉપ્પત્તિનિરોધા વુત્તા, ન સબ્બકિલેસાનન્તિ ઈદિસી ચોદના અનવકાસાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથેવ ચા’’તિઆદિમાહ. લદ્ધવોહારેતિ ઇમિના રાગાદીનં અપ્પવત્તિનિમિત્તતાય અન્તોતિ સમઞ્ઞા નિબ્બાનસ્સાતિ દસ્સેતિ. એતેનેવ અભિનન્દનાદીનં અભાવોતિ ચ ઇદં સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. કથં પન સબ્બસઙ્ખતવિનિસ્સટે નિબ્બાને અકુસલધમ્માનં નિરોધસમ્ભવોતિ આહ ‘‘યઞ્હિ યત્થ નત્થિ, તં તત્થ નિરુદ્ધં નામ હોતી’’તિ. ય્વાયં અપ્પવત્તિયં નિરોધવોહારો વુત્તો, સ્વાયમત્થો નિરોધપઞ્હેન દીપેતબ્બો. ન હિ તત્થ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા વિતક્કવિચારા પટિપ્પસ્સદ્ધાતિ વુત્તા, અથ ખો અપ્પવત્તા એવાતિ.

૨૦૩. એવંસમ્પદન્તિ એવંસમ્પજ્જનકં એવં પસ્સિતબ્બં ઇદં મમ અજ્ઝેસનં. તેનાહ ‘‘ઈદિસન્તિ અત્થો’’તિ. જાનં જાનાતીતિ (અ. નિ. ટી. ૩.૧૦.૧૧૩-૧૧૬) સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિતબ્બં સબ્બં જાનાતિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન હિ અવિસેસગ્ગહણેન ચ ‘‘જાન’’ન્તિ ઇમિના નિરવસેસં ઞેય્યજાતં પરિગ્ગણ્હાતીતિ તબ્બિસયાય જાનનકિરિયાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ કરણં ભવિતું યુત્તં. અથ વા પકરણવસેન ‘‘ભગવા’’તિ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન ચાયમત્થો વિભાવેતબ્બો. પસ્સિતબ્બમેવ પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુ-પઞ્ઞાચક્ખુ-ધમ્મચક્ખુ-બુદ્ધચક્ખુ-સમન્તચક્ખુ-સઙ્ખાતેહિ ઞાણચક્ખૂહિ પસ્સિતબ્બં પસ્સતિ એવ. અથ વા જાનં જાનાતીતિ યથા અઞ્ઞે સવિપલ્લાસા કામરૂપપરિઞ્ઞાવાદિનો જાનન્તાપિ વિપલ્લાસવસેન જાનન્તિ, ન એવં ભગવા. ભગવા પન પહીનવિપલ્લાસત્તા જાનન્તો જાનાતિ એવ, દિટ્ઠિદસ્સનસ્સ ચ અભાવા પસ્સન્તો પસ્સતિયેવાતિ અત્થો. દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેનાતિ યથા ચક્ખુ સત્તાનં દસ્સનત્થં પરિણેતિ, એવં લોકસ્સ યાથાવદસ્સનસાધનતો દસ્સનકિચ્ચપરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુભૂતો, પઞ્ઞાચક્ખુમયત્તા વા સયમ્ભુઞાણેન પઞ્ઞાચક્ખું ભૂતો પત્તોતિ વા ચક્ખુભૂતો. ઞાણભૂતોતિ એતસ્સ ચ એવમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્મા વા બોધિપક્ખિયા તેહિ ઉપ્પન્નત્તા લોકસ્સ ચ તદુપ્પાદનતો, અનઞ્ઞસાધારણં વા ધમ્મં પત્તોતિ ધમ્મભૂતો. બ્રહ્મા વુચ્ચતિ મગ્ગો તેન ઉપ્પન્નત્તા લોકસ્સ ચ તદુપ્પાદનત્તા, તઞ્ચ સયમ્ભુઞાણેન પત્તોતિ બ્રહ્મભૂતો. ચતુસચ્ચધમ્મં વદતીતિ વત્તા. ચિરં સચ્ચપટિવેધં પવત્તેન્તો વદતીતિ પવત્તા. અત્થં નીહરિત્વાતિ દુક્ખાદિઅત્થં તત્થાપિ પીળનાદિઅત્થં ઉદ્ધરિત્વા. પરમત્થં વા નિબ્બાનં પાપયિતા, અમતસચ્છિકિરિયં સત્તેસુ ઉપ્પાદેન્તો અમતં દદાતીતિ અમતસ્સ દાતા. બોધિપક્ખિયધમ્માનં તદાયત્તભાવતો ધમ્મસ્સામી.

૨૦૪. સો વા ઉદ્દેસો અત્તનોપિ હોતીતિ થેરો ‘‘યં ખો નો’’તિ આહ. સબ્બલોકસાધારણા હિ બુદ્ધાનં દેસનાતિ. ઇદાનિ યેહિ દ્વારારમ્મણેહિ પુરિસં પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તિ, તાનિ તાવ દસ્સેન્તો પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા દસ્સેતું યેન સળાયતનવિભઙ્ગેન નિદ્દેસો કતો, તસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુઞ્ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નિસ્સયભાવેનાતિ નિસ્સયપચ્ચયભાવેન. નિસ્સયપચ્ચયો ચ પસાદચક્ખુયેવ હોતિ, ન ચુદ્દસસમ્ભારં, ચતુચત્તાલીસસમ્ભારં વા સસમ્ભારચક્ખુન્તિ આહ ‘‘ચક્ખુપસાદઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિ. આરમ્મણભાવેનાતિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન. આરમ્મણપચ્ચયો ચ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપેસુ યં કિઞ્ચિ હોતીતિ આહ ‘‘ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપે ચ પટિચ્ચા’’તિ.

એત્થ ચક્ખુ એકમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપાયતનં પન અનેકમેવ સંહતન્તિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં નિસ્સયભાવેન ‘‘ચક્ખુપસાદઞ્ચ આરમ્મણભાવેન ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપે ચા’’તિ વચનભેદો કતો. કિં પન કારણં ચક્ખુ એકમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપં પન અનેકમેવાતિ? પચ્ચયભાવવિસેસતો. ચક્ખુ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોન્તં અત્થિભાવેનેવ હોતિ તસ્મિં સતિ તસ્સ ભાવતો, અસતિ અભાવતો, યતો તં અત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ વુચ્ચતિ, તન્નિસ્સિતતા ચસ્સ ન એકદેસેન અલ્લીયનવસેન ઇચ્છિતબ્બા અરૂપભાવતો. અથ ખો ગરુરાજાદીસુ સિસ્સરાજપુરિસાદીનં વિય તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય, ઇતરે પન પચ્ચયા તેન તેન વિસેસેન વેદિતબ્બા.

સચાયં પચ્ચયભાવો ન એકસ્મિં ન સમ્ભવતીતિ એકમ્પિ ચક્ખુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ચક્ખુઞ્ચાવુસો, પટિચ્ચા’’તિ એકવચનવસેન વુત્તં. રૂપં પન યદિપિ ચક્ખુ વિય પુરેજાતઅત્થિ-અવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ પુરેતરં ઉપ્પન્નં હુત્વા વિજ્જમાનક્ખણે એવ ઉપકારકત્તા તથાપિ અનેકમેવ સંહતં હુત્વા પચ્ચયો હોતિ આરમ્મણભાવતો. યઞ્હિ પચ્ચયધમ્મં સભાવભૂતં, પરિકપ્પિતાકારમત્તં વા વિઞ્ઞાણં વિભાવેન્તં પવત્તતિ, તદઞ્ઞેસઞ્ચ સતિપિ પચ્ચયભાવે સો તસ્સ સારમ્મણસભાવતાય યં કિઞ્ચિ અનાલમ્ભિત્વા પવત્તિતું અસમત્થસ્સ ઓલુબ્ભપવત્તિકારણભાવેન આલમ્બનીયતો આરમ્મણં નામ, તસ્સ યસ્મા યથા તથા સભાવૂપલદ્ધિ વિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયલાભો, તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપં આરબ્ભ પવત્તમાનં તસ્સ સભાવં વિભાવેન્તમેવ પવત્તતિ. સા ચસ્સ ઇન્દ્રિયાધીનવુત્તિકસ્સ આરમ્મણસભાવૂપલદ્ધિ ન એકદ્વિકલાપગતવણ્ણવસેન હોતિ, નાપિ કતિપયકલાપગતવણ્ણવસેન, અથ ખો આભોગાનુરૂપં આપાથગતવણ્ણવસેનાતિ અનેકમેવ રૂપં સંહચ્ચકારિતાય વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ બહુવચનવસેનાહ.

યં પન પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૧.૧.૨ પચ્ચયનિદ્દેસ) ‘‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં, તં યાદિસં રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો, તાદિસં સન્ધાય વુત્તં. કીદિસં પન તન્તિ? સમુદિતન્તિ પાકટોયમત્થો. એવઞ્ચ કત્વા યદેકે વદન્તિ ‘‘આયતનસલ્લક્ખણવસેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો સલ્લક્ખણવિસયા, ન દ્રબ્યસલ્લક્ખણવસેના’’તિ, તમ્પિ સુવુત્તમેવ હોતિ. ન ચેત્થ સમુદાયારમ્મણતા આસઙ્કિતબ્બા સમુદાયાભોગસ્સેવ અભાવતો, સમુદિતા પન વણ્ણધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ. કથં પન પચ્ચેકં અસમત્થા સમુદિતા આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ. ન હિ પચ્ચેકં દટ્ઠું અસક્કોન્તા અન્ધા સમુદિતા પસ્સન્તીતિ? નયિદમેકન્તિકં વિસું વિસું અસમત્થાનમ્પિ સિવિકાવહનાદીસુ સમત્થતાય દસ્સનતો. કેસાદીનઞ્ચ યસ્મિં ઠાને ઠિતાનં પચ્ચેકં વણ્ણં ગહેતું ન સક્કા, તસ્મિંયેવ ઠાને સમુદિતાનં તં ગહેતું સક્કાતિ ભિય્યોપિ તેસં સંહચ્ચકારિતા પરિબ્યત્તા. એતેન કિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પરમાણુરૂપં આરમ્મણં, ઉદાહુ તંસમુદાયોતિઆદિકા ચોદના પટિક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘સોતઞ્ચ, આવુસો, પટિચ્ચા’’તિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નામાતિ ચક્ખુનિસ્સિતરૂપવિજાનનલક્ખણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નામ ઉપ્પજ્જતિ.

તિણ્ણં સઙ્ગતિયાતિ ચક્ખુ, રૂપં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ ઇમેસં તિણ્ણં સઙ્ગતિયા સમોધાનેન. ફસ્સો નામાતિ અરૂપધમ્મોપિ સમાનો આરમ્મણે ફુસનાકારેનેવ પવત્તનતો ફુસનલક્ખણો ફસ્સો નામ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ. સહજાતાદિવસેનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાય સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞાદિવસેન, અનન્તરાય અનન્તરાદિવસેન, ઇતરાય ઉપનિસ્સયવસેન પચ્ચયભાવતો ફસ્સપચ્ચયા ફસ્સકારણા વેદના ઉપ્પજ્જતિ. અનુભવનસમકાલમેવ આરમ્મણસ્સ સઞ્જાનનં હોતીતિ ‘‘તાય વેદનાય યં આરમ્મણં વેદેતિ, તદેવ સઞ્ઞા સઞ્જાનાતી’’તિ વુત્તં. ચક્ખુદ્વારિકા ધમ્મા ઇધાધિપ્પેતાતિ તદનુસારેન પન અપરાપરુપ્પન્નાનં વેદનાદીનં ગહણે સતિ, યન્તિ વા કારણવચનં, યસ્મા આરમ્મણં વેદેતિ, તસ્મા તં સઞ્જાનાતીતિ અત્થો. ન હિ અસતિ વેદયિતે કદાચિ સઞ્ઞુપ્પત્તિ અત્થિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સઞ્ઞાય હિ યથાસઞ્ઞાતં વિજ્જમાનં, અવિજ્જમાનં વા આરમ્મણં વિતક્કવસેન પરિકપ્પેતિ, યથાપરિકપ્પિતઞ્ચ તં દિટ્ઠિતણ્હામાનમઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞમાનો પપઞ્ચેતીતિ વુત્તો. તેનેવાહ ‘‘પથવિં પથવિતો સઞ્જાના’’તિ, ‘‘પથવિં પથવિતો સઞ્ઞત્વા પથવિં મઞ્ઞતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨), ‘‘તક્કઞ્ચ દિટ્ઠીસુ પકપ્પયિત્વા, સચ્ચં મુસાતિ દ્વયધમ્મમાહૂ’’તિ (સુ. નિ. ૮૯૨; મહાનિ. ૧૨૧) ચ. બલપ્પત્તપપઞ્ચવસેનેવાયમત્થવણ્ણના કતા, અટ્ઠકથાયં પન પરિદુબ્બલવસેન.

ચક્ખુરૂપાદીહિ કારણેહીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાસઞ્ઞાવિતક્કેહિ કારણભૂતેહિ. અકારણભૂતાનમ્પિ તેસં અત્થિતાય કારણગ્ગહણં. પરિઞ્ઞાતા હિ તે અકારણં. તેનાહ ‘‘અપરિઞ્ઞાતકારણ’’ન્તિ. તીહિપિ પરિઞ્ઞાહિ અપરિઞ્ઞાતવત્થુકં. અભિભવન્તીતિ અજ્ઝોત્થરન્તિ. સહજાતા હોન્તીતિ એત્થ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદનાક્ખન્ધો અત્થિ કુસલો’તિઆદિવચનતો વેદનાસઞ્ઞા અસહજાતાપિ ગહેતબ્બા. યદિ એવન્તિ ‘‘પપઞ્ચેતી’’તિ એત્થ યદિ પઞ્ચદ્વારજવનસહજાતા પપઞ્ચસઙ્ખા અધિપ્પેતા તાસં પચ્ચુપ્પન્નવિસયત્તા, કસ્મા અતીતાનાગતગ્ગહણં કતન્તિ ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘તથા ઉપ્પજ્જનતો’’તિઆદિના પરિહરતિ. તત્થ તથા ઉપ્પજ્જનતોતિ યથા વત્તમાનકાલે, એવં અતીતકાલે અનાગતકાલે ચ ચક્ખુદ્વારે પપઞ્ચસઙ્ખાનં ઉપ્પજ્જનતો અતીતાનાગતગ્ગહણં કતં, ન અતીતેસુ, અનાગતેસુ વા ચક્ખુરૂપેસુ ચક્ખુદ્વારિકાનં તાસં ઉપ્પજ્જનતો.

મનઞ્જાવુસો, પટિચ્ચાતિ એત્થ દુવિધં મનં કેવલં ભવઙ્ગં, સાવજ્જનં વા. દુવિધા હિ કથા. ઉપ્પત્તિદ્વારકથાયં દ્વિક્ખત્તું ચલિતં ભવઙ્ગં મનોદ્વારં નામ, ચક્ખાદિ વિય રૂપાદિના યેન તં ઘટ્ટિતં તત્થ ઉપરિ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા દ્વારભાવતો. પચ્ચયકથાયં સાવજ્જનભવઙ્ગં, ‘‘મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા અત્થિ કુસલો’’તિઆદીસુ હિ સાવજ્જનમનોસમ્ફસ્સો ઇચ્છિતો, ન ભવઙ્ગમનોસમ્ફસ્સો અસમ્ભવતો. તત્થ પઠમનયં સન્ધાયાહ ‘‘મનન્તિ ભવઙ્ગચિત્ત’’ન્તિ. ધમ્મેતિ તેભૂમકધમ્મારમ્મણન્તિ ઇમિના સભાવધમ્મેસુ એવ કિલેસુપ્પત્તીતિ કેચિ, તદયુત્તં તદુપાદાનાયપિ પઞ્ઞત્તિયા ધમ્મારમ્મણતાય વુત્તત્તા. ઇધ પન તેભૂમકાપિ ધમ્મા લબ્ભન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘તેભૂમકધમ્મારમ્મણ’’ન્તિ વુત્તં, ન પઞ્ઞત્તિયા અનારમ્મણત્તા. એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા અકુસલચિત્તુપ્પાદા અનારમ્મણા નામ સિયું. ઉપ્પત્તિદ્વારકથાયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિ વિય આવજ્જનમ્પિ દ્વારપક્ખિકમેવાતિ વુત્તં ‘‘મનોવિઞ્ઞાણન્તિ આવજ્જનં વા’’તિ. પચ્ચયકથાયં પન આવજ્જનં ગહિતન્તિ ‘‘જવનં વા’’તિ વુત્તં. નયદ્વયે ધમ્માનં સહજાતવિભાગં દસ્સેતું ‘‘આવજ્જને ગહિતે’’તિઆદિ વુત્તં. યુત્તમેવાતિ નિપ્પરિયાયતો યુત્તમેવ.

સો યાવ ન પચ્ચયપટિવેધો સમ્ભવતિ, તાવ પઞ્ઞત્તિમુખેનેવ સભાવધમ્મા પઞ્ઞાયન્તિ પચ્ચેકં અપઞ્ઞાપનેતિ આહ ‘‘ફસ્સો નામ એકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિ. એવં ફસ્સપઞ્ઞત્તિં પઞ્ઞપેસ્સતીતિ પઞ્ઞપેત્વા તબ્બિસયદસ્સનં ઞાણં ઉપ્પાદેસ્સતિ. ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતીતિ ઇમસ્મિં ચક્ખુઆદિકે પચ્ચયે સતિ ઇદં ફસ્સાદિકં પચ્ચયુપ્પન્નં હોતિ. દ્વાદસાયતનવસેનાતિ દ્વાદસન્નં આયતનાનં વસેન આગતેન પટિચ્ચસમુપ્પાદનયવસેન. દ્વાદસાયતનપટિક્ખેપવસેનાતિ ‘‘ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતી’’તિ પચ્ચયાભાવપચ્ચયુપ્પન્નાભાવદસ્સનક્કમે દ્વાદસન્નં આયતનાનં પટિક્ખેપવસેન.

સાવકેન પઞ્હો કથિતોતિ અયં પઞ્હો સાવકેન કથિતો, ઇતિ ઇમિના કારણેન મા નિક્કઙ્ખા અહુવત્થ. અથ વા સંખિત્તેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન વિભજન્તેન એતદગ્ગે ઠપિતેન મહાસાવકેન પઞ્હો કથિતોતિ ઇમિના કારણેન એતસ્મિં પઞ્હે મા નિક્કઙ્ખા અહુવત્થ, હેરઞ્ઞિકે સતિ કહાપણં સયં નિચ્છિનન્તા વિય અહુત્વા ભગવતો એવ સન્તિકે નિક્કઙ્ખા હોથ.

૨૦૫. આકરોન્તિ ફલં તાય તાય મરિયાદાય નિબ્બત્તેન્તીતિ આકારા, કારણાનિ. પાટિયેક્કકારણેહીતિ છન્નં દ્વારાનં વસેન વિસું વિસું પપઞ્ચકારણસ્સ નિદ્દિટ્ઠત્તા વુત્તં. અથ વા યદિપિ યત્તકેહિ ધમ્મેહિ યં ફલં નિબ્બત્તતિ, તેસં સમુદિતાનંયેવ કારણભાવો સામગ્ગિયાવ ફલુપ્પત્તિતો, તથાપિ પચ્ચેકં તસ્સ કારણમેવાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પાટિયેક્કકારણેહી’’તિ. પદેહીતિ નામાદિપદેહિ ચેવ તંસમુદાયભૂતેહિ વાક્યેહિ ચ. તેનાહ ‘‘અક્ખરસમ્પિણ્ડનેહી’’તિ. અક્ખરાનિયેવ હિ અત્થેસુ યથાવચ્ચં પદવાક્યભાવેન પરિચ્છિજ્જન્તિ. બ્યઞ્જનેહીતિ અત્થસ્સ અભિબ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનસઞ્ઞિતેહિ વણ્ણેહિ. તાનિ પન યસ્મા પરિયાયસ્સ અક્ખરણતો ‘‘અક્ખરાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘અક્ખરેહી’’તિ. એત્થ ચ ઇમેહિ આકારેહિ ઇમેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ પપઞ્ચસમુદાચારસ્સ વટ્ટસ્સ ચ વિવટ્ટસ્સ ચ દસ્સનઅત્થો વિભત્તોતિ યોજના. પણ્ડિચ્ચેનાતિ પઞ્ઞાય. ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, પણ્ડિતો હોતિ? યતો ખો ભિક્ખુ ધાતુકુસલો ચ હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૪) આદિસુત્તપદવસેન પણ્ડિતલક્ખણં દસ્સેન્તો ‘‘ચતૂહિ વા કારણેહી’’તિઆદિમાહ. સચ્ચપટિવેધવસેન પણ્ડિચ્ચં દસ્સિતન્તિ પટિસમ્ભિદાવસેન મહાપઞ્ઞતં દસ્સેતું ‘‘મહન્તે અત્થે’’તિઆદિ વુત્તં.

ગુળપૂવન્તિ ગુળે મિસ્સિત્વા કતપૂવં. બદ્ધસત્તુગુળકન્તિ મધુસક્ખરાહિ પિણ્ડીકતં સત્તુપિણ્ડં. અસેચિતબ્બકં મધુઆદિના પગેવ તેહિ સમયોજિતબ્બત્તા. ચિન્તકજાતિકોતિ ધમ્મચિન્તાય ચિન્તકસભાવો. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનેવસ્સાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનેવ અસ્સ સુત્તસ્સ ગુણં પરિચ્છિન્દાપેત્વા નામં ગણ્હાપેસ્સામિ.

મધુપિણ્ડિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.