૫. અનુમાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૧. વુત્તાનુસારેનાતિ ‘‘કુરૂસુ, સક્કેસૂ’’તિ ચ એત્થ વુત્તનયાનુસારેન, ‘‘ભગ્ગા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા’’તિઆદિના નયેન વચનત્થો વેદિતબ્બોતિ અત્થો. વત્થુપરિગ્ગહદિવસેતિ નગરમાપનત્થં વત્થુવિજ્જાચરિયેન નગરટ્ઠાનસ્સ પરિગ્ગણ્હનદિવસે. અથાતિ પચ્છા. નગરે નિમ્મિતેતિ તત્થ અનન્તરાયેન નગરે માપિતે. તમેવ સુસુમારગિરણં સુભનિમિત્તં કત્વા ‘‘સુસુમારગિરિ’’ત્વેવસ્સ નામં અકંસુ. સુસુમારસણ્ઠાનત્તા સુસુમારો નામ એકો ગિરિ, સો તસ્સ નગરસ્સ સમીપે, તસ્મા તં સુસુમારગિરિ એતસ્સ અત્થીતિ ‘‘સુસુમારગિરી’’તિ વુચ્ચતીતિ કેચિ. ભેસકળાતિ વુચ્ચતિ ઘમ્મણ્ડગચ્છં, કેચિ ‘‘સેતરુક્ખ’’ન્તિ વદન્તિ, તેસં બહુલતાય પન તં વનં ભેસકળાવનન્તેવ પઞ્ઞાયિત્થ. ભેસો નામ એકો યક્ખો અયુત્તકારી, તસ્સ તતો ગળિતટ્ઠાનતાય તં વનં ભેસગળાવનં નામ જાતન્તિ કેચિ. અભયદિન્નટ્ઠાને જાતં વિરૂળ્હં, સંવદ્ધન્તિ અત્થો.

ઇચ્છાપેતીતિ યં કિઞ્ચિ અત્તનિ ગરહિતબ્બં વત્તું સબ્રહ્મચારીનં ઇચ્છં ઉપ્પાદેતિ, તદત્થાય તેસં અત્તાનં વિસ્સજ્જેતીતિ અત્થો. પઠમં દિન્નો હિતૂપદેસો ઓવાદો, અપરાપરં દિન્નો અનુસાસની. પચ્ચુપ્પન્નાતીતવિસયો વા ઓવાદો, અનાગતવિસયો અનુસાસની. ઓતિણ્ણવત્થુકો ઓવાદો, ઇતરો અનુસાસની. સો ચાતિ એવં પવારેતા સો ભિક્ખુ. દુક્ખં વચો એતસ્મિં વિપ્પટિકૂલગ્ગાહે વિપચ્ચનીકસાતે અનાદરે પુગ્ગલેતિ દુબ્બચો. તેનાહ ‘‘દુક્ખેન વત્તબ્બો’’તિ. ઉપરિ આગતેહીતિ ‘‘પાપિચ્છો હોતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૮૧) આગતેહિ સોળસહિ પાપધમ્મેહિ. પકારેહિ આવહં પદક્ખિણં, તતો પદક્ખિણતો ગહણસીલો પદક્ખિણગ્ગાહી, ન પદક્ખિણગ્ગાહી અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી. વામતોતિ અપસબ્યતો, વુત્તવિપરિયાયતોતિ અધિપ્પાયો.

અસન્તસમ્ભાવનપત્થનાનન્તિ અસન્તેહિ અવિજ્જમાનેહિ ગુણેહિ સમ્ભાવનસ્સ પત્થનાભૂતાનં. પટિ-સદ્દો પચ્ચત્તિકપરિયાયો, ફરણં વાયમનં ઇધ તથાવટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘પટિપ્ફરતીતિ પટિવિરુદ્ધો પચ્ચનીકો હુત્વા તિટ્ઠતી’’તિ. અપસાદેતીતિ ખિપેતિ તજ્જેતિ. તથાભૂતો ચ પરં ઘટ્ટેન્તો નામ હોતીતિ આહ ‘‘ઘટ્ટેતી’’તિ. પટિઆરોપેતીતિ યાદિસેન વુત્તો, તસ્સ પટિભાગભૂતં દોસં ચોદકસ્સ ઉપરિ આરોપેતિ.

પટિચરતીતિ (અ. નિ. ટી. ૨.૩.૬૮) પટિચ્છાદનવસેન ચરતિ પવત્તતિ, પટિચ્છાદનત્થો એવ વા ચરતિ-સદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદેતી’’તિ. અઞ્ઞેનઞ્ઞન્તિ પટિચ્છાદનાકારદસ્સનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન કારણેના’’તિઆદિ. તત્થ અઞ્ઞં કારણં વચનં વાતિ યં ચોદકેન ચુદિતકસ્સ દોસવિભાવનં કારણં, વચનં વા વુત્તં, તતો અઞ્ઞેનેવ કારણેન, વચનેન વા પટિચ્છાદેતિ. કારણેનાતિ ચોદનાય અમૂલિકભાવદીપનિયા યુત્તિયા. વચનેનાતિ તદત્થબોધનેન. કો આપન્નોતિઆદિના ચોદનં અવિસ્સજ્જેત્વા વિક્ખેપાપજ્જનં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણન્તિ દસ્સેતિ, બહિદ્ધા કથાઅપનામનં વિસ્સજ્જેત્વાતિ અયમેવ તેસં વિસેસો. તેનાહ ‘‘ઇત્થન્નામ’’ન્તિઆદિ.

અપદીયન્તિ દોસા એતેન રક્ખીયન્તિ, લૂયન્તિ, છિજ્જન્તીતિ વા અપદાનં, (અ. નિ. ટી. ૨.૩.૨) સત્તાનં સમ્મા, મિચ્છા વા પવત્તપયોગો. તેનાહ ‘‘અત્તનો ચરિયાયા’’તિ.

૧૮૩. અનુમિનિતબ્બન્તિ અનુ અનુ મિનિતબ્બો જાનિતબ્બો. અત્તાનં અનુમિનિતબ્બન્તિ ચ ઇદં પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં. તેનાહ ‘‘અનુમિનિતબ્બો તુલેતબ્બો તીરેતબ્બો’’તિ. અત્તાનં અનુમિનિતબ્બન્તિ વા અત્તનિ અનુમાનઞાણં પવત્તેતબ્બં. તત્રાયં નયો – અપ્પિયભાવાવહા મયિ પવત્તા પાપિચ્છતા પાપિચ્છાભાવતો પરસ્મિં પવત્તપાપિચ્છતા વિય. એસ નયો સેસધમ્મેસુપિ. અપરો નયો – સબ્રહ્મચારીનં પિયભાવં ઇચ્છન્તેન પાપિચ્છતા પહાતબ્બા સીલવિસુદ્ધિહેતુભાવતો અત્તુક્કંસનાદિપ્પહાનં વિય. સેસધમ્મેસુપિ એસેવ નયો.

૧૮૪. પચ્ચવેક્ખિતબ્બોતિ ‘‘ન પાપિચ્છો ભવિસ્સામિ, ન પાપિકાનં ઇચ્છાનં વસં ગતો’’તિઆદિના પતિ પતિ દિવસસ્સ તિક્ખત્તું વા ઞાણચક્ખુના અવેક્ખિતબ્બં, ઞાણં પવત્તેતબ્બન્તિ અત્થો. પાપિચ્છતાદીનં પહાનં પતિ અવેક્ખિતબ્બં, અયઞ્ચ અત્થો તબ્બ-સદ્દસ્સ ભાવત્થતાવસેન વેદિતબ્બો, કમ્મત્થતાવસેન પન અટ્ઠકથાયં ‘‘અત્તાન’’ન્તિ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં કત્વા વુત્તં. સિક્ખન્તેનાતિ તિસ્સોપિ સિક્ખા સિક્ખન્તેન. તેનાહ ‘‘કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ.

તિલકન્તિ કાળતિલસેતતિલાદિતિલકં. સબ્બપ્પહાનન્તિ સબ્બપ્પકારપ્પહાનં. ફલે આગતેતિ ફલે ઉપ્પન્ને. નિબ્બાને આગતેતિ નિબ્બાનસ્સ અધિગતત્તા. ભિક્ખુપાતિમોક્ખન્તિ ‘‘સો સમણો, સ ભિક્ખૂ’’તિ એવં વુત્તભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખં, ન ઉપસમ્પન્નાનં એવ ન પબ્બજિતાનં એવાતિ દટ્ઠબ્બં. યસ્મા ચિદં ભિક્ખુપાતિમોક્ખં, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઇદં દિવસસ્સ તિક્ખત્તુ’’ન્તિઆદિ. અપચ્ચવેક્ખિતું ન વટ્ટતિ અત્તવિસુદ્ધિયા એકન્તહેતુભાવતો.

અનુમાનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.