૩. અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુનાતિ સામિવસેનેવ કરણત્થો વેદિતબ્બો. અકાલચીવરં નામ ય્વાયં ‘‘અનત્થતે કથિને વસ્સાનસ્સ પચ્છિમો માસો, અત્થતે કથિને પઞ્ચમાસા’’તિ (પારા. ૬૪૯) ચીવરકાલો વુત્તો, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞદા ઉપ્પન્નં, યઞ્ચ કાલેપિ સઙ્ઘસ્સ વા ‘‘ઇદં અકાલચીવર’’ન્તિ, પુગ્ગલસ્સ વા ‘‘ઇદં તુય્હં દમ્મી’’તિઆદિના નયેન દિન્નં, એતં અકાલચીવરં નામ. ઉપ્પજ્જેય્યાતિ એવરૂપં ચીવરં અત્તનો ભાગપટિલાભવસેન સઙ્ઘતો વા સુત્તન્તિકાદિગણતો વા ઞાતિતો વા મિત્તતો વા પંસુકૂલં વા અત્તનો વા ધનેન (પારા. ૫૦૦), અથ વા પન ‘‘અટ્ઠિમા, ભિક્ખવે, માતિકા ચીવરસ્સ ઉપ્પાદાય સીમાય દેતિ, કતિકાય દેતિ, ભિક્ખાપઞ્ઞત્તિકાય દેતિ, સઙ્ઘસ્સ દેતિ, ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દેતિ, વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ દેતિ, આદિસ્સ દેતિ, પુગ્ગલસ્સ દેતી’’તિ (મહાવ. ૩૭૯) ઇમાસં અટ્ઠન્નં માતિકાનં અઞ્ઞતરતો ઉપ્પજ્જેય્ય. એત્થ ચ ‘‘સીમાય દમ્મી’’તિ એવં સીમં પરામસિત્વા દેન્તો સીમાય દેતિ નામ, એસ નયો સબ્બત્થ. એત્થ ચ સીમાતિ ખણ્ડસીમા ઉપચારસીમા સમાનસંવાસસીમા અવિપ્પવાસસીમા લાભસીમા ગામસીમા નિગમસીમા નગરસીમા અબ્ભન્તરસીમા ઉદકુક્ખેપસીમા જનપદસીમા રટ્ઠસીમા રજ્જસીમા દીપસીમા ચક્કવાળસીમાતિ પન્નરસવિધા. તત્થ ઉપચારસીમા નામ પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપેન, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનેન પરિચ્છિન્ના. અપિ ચ ભિક્ખૂનં ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનતો વા પરિયન્તે ઠિતભોજનસાલતો વા નિબદ્ધવસનકઆવાસતો વા થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તો ‘‘ઉપચારસીમા’’તિ વેદિતબ્બા. સા પન આવાસે વડ્ઢન્તે વડ્ઢતિ, હાયન્તે હાયતિ, યોજનસતમ્પિ ઉપચારસીમાવ હોતિ. તત્થ દિન્નલાભો સબ્બેસં અન્તોસીમગતાનં પાપુણાતિ, ભિક્ખુનીનં આરામપવેસનસેનાસનાપુચ્છનાનિ પરિવાસમાનત્તારોચનં વસ્સચ્છેદનિસ્સયસેનાસનગ્ગાહાદિવિધાનન્તિ ઇદમ્પિ સબ્બં ઇમિસ્સાવ સીમાય વસેન વેદિતબ્બં. લાભસીમાતિ યં રાજરાજમહામત્તાદયો વિહારં કારાપેત્વા ગાવુતં વા અદ્ધયોજનં વા યોજનં વા સમન્તા પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘અયં અમ્હાકં વિહારસ્સ લાભસીમા, યં એત્થન્તરે ઉપ્પજ્જતિ, તં સબ્બં અમ્હાકં વિહારસ્સ દેમા’’તિ ઠપેન્તિ, અયં લાભસીમા નામ. કાસિકોસલાદીનં પન રટ્ઠાનં અન્તો બહૂ જનપદા હોન્તિ, તત્થ એકો જનપદપરિચ્છેદો જનપદસીમા, કાસિકોસલાદિરટ્ઠપરિચ્છેદો રટ્ઠસીમા, એકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાનં રજ્જસીમા, સમુદ્દન્તેન પરિચ્છિન્નો મહાદીપો વા અન્તરદીપો વા દીપસીમા, એકચક્કવાળપબ્બતપરિક્ખેપબ્ભન્તરં ચક્કવાળસીમા, સેસા નિદાનકથાયં વુત્તનયા એવ. તત્થ ‘‘ખણ્ડસીમાય દેમા’’તિ દિન્નં ખણ્ડસીમટ્ઠાનંયેવ પાપુણાતિ, તતો બહિસીમાય સીમન્તરિકટ્ઠાનમ્પિ ન પાપુણાતિ. ‘‘ઉપચારસીમાય દેમા’’તિ દિન્નં પન અન્તોપરિચ્છેદે ખણ્ડસીમાસીમન્તરિકાસુ ઠિતાનમ્પિ પાપુણાતિ, સમાનસંવાસસીમાય દિન્નં ખણ્ડસીમાસીમન્તરિકટ્ઠાનં ન પાપુણાતિ, અવિપ્પવાસસીમાલાભસીમાસુ દિન્નં તાસં અન્તોગધાનંયેવ પાપુણાતિ, ગામસીમાદીસુ દિન્નં તાસં સીમાનં અબ્ભન્તરે બદ્ધસીમટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતિ, અબ્ભન્તરસીમાઉદકુક્ખેપસીમાસુ દિન્નં તત્થ અન્તોગધાનંયેવ પાપુણાતિ, જનપદસીમાદીસુ દિન્નમ્પિ તાસં અબ્ભન્તરે બદ્ધસીમટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતિ, તસ્મા યં જમ્બુદીપે ઠત્વા ‘‘તમ્બપણ્ણિદીપે સઙ્ઘસ્સ દેમા’’તિ દીયતિ, તં તમ્બપણ્ણિદીપતો એકોપિ ગન્ત્વા સબ્બેસં સઙ્ગણ્હિતું લભતિ. સચેપિ તત્થેવ એકો સભાગો ભિક્ખુ સભાગાનં ભાગં ગણ્હાતિ, ન વારેતબ્બો. યો પન વિહારં પવિસિત્વા ‘‘અસુકસીમાયા’’તિ અવત્વાવ કેવલં ‘‘સીમાય દમ્મી’’તિ વદતિ, સો પુચ્છિતબ્બો ‘‘સીમા નામ બહુવિધા, કતરં સન્ધાય વદસી’’તિ, સચે વદતિ ‘‘અહમેતં ભેદં ન જાનામિ, સીમટ્ઠકસઙ્ઘો ગણ્હતૂ’’તિ, ઉપચારસીમટ્ઠેહિ ભાજેતબ્બં.

કતિકાયાતિએત્થ કતિકા નામ સમાનલાભકતિકા. સા પન એવં કાતબ્બા, એકસ્મિં વિહારે સન્નિપતિતેહિ ભિક્ખૂહિ યં વિહારં સઙ્ગણ્હિતુકામા સમાનલાભં કાતું ઇચ્છન્તિ, તસ્સ નામં ગહેત્વા ‘‘અસુકો નામ વિહારો પોરાણકો અપ્પલાભો’’તિ યં કિઞ્ચિ કારણં વત્વા ‘‘તં વિહારં ઇમિના વિહારેન સદ્ધિં એકલાભં કાતું સઙ્ઘસ્સ રુચ્ચતી’’તિ તિક્ખત્તું સાવેતબ્બં, એત્તાવતા તસ્મિં વિહારે નિસિન્નોપિ ઇધ નિસિન્નોવ હોતિ, તસ્મિં વિહારેપિ એવમેવ કાતબ્બં, એત્તાવતા ઇધ નિસિન્નોપિ તસ્મિં નિસિન્નોવ હોતિ. એકસ્મિં વિહારે લાભે ભાજિયમાને ઇતરસ્મિં ઠિતસ્સ ભાગં ગહેતું વટ્ટતિ.

ભિક્ખાપઞ્ઞત્તિયાતિ એત્થ ભિક્ખાપઞ્ઞત્તિ નામ દાયકસ્સ પરિચ્ચાગપઞ્ઞત્તિટ્ઠાનં, તસ્મા ‘‘યત્થ મય્હં ધુવકારા કરીયન્તિ, તત્થ દમ્મી’’તિ વા ‘‘તત્થ દેથા’’તિ વા વુત્તે યત્થ તસ્સ પાકવત્તં વા વત્તતિ, યતો વા ભિક્ખૂ નિચ્ચં ભોજેતિ, યત્થ વા તેન કિઞ્ચિ સેનાસનં કતં, સબ્બત્થ દિન્નમેવ હોતિ. સચે પન એકસ્મિં ધુવકારટ્ઠાને થોકતરા ભિક્ખૂ હોન્તિ, એકમેવ વા વત્થં હોતિ, માતિકં આરોપેત્વા યથા સો વદતિ, તથા ગહેતબ્બં.

સઙ્ઘસ્સ દેતીતિ એત્થ વિહારં પવિસિત્વા ‘‘સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નં ઉપચારસીમાગતાનઞ્ચ તતો બહિદ્ધાપિ તેહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધાનઞ્ચ પાપુણાતિ, તસ્મા તેસં ગાહકે સતિ અસમ્પત્તાનમ્પિ ભાગો દાતબ્બો. યં પન બહિ ઉપચારસીમાય ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘સઙ્ઘસ્સા’’તિ દીયતિ, તં એકાબદ્ધપરિસાય પાપુણાતિ. યે પન દ્વાદસહિ હત્થેહિ પરિસં અસમ્પત્તા, તેસં ન પાપુણાતિ.

ઉભતોસઙ્ઘસ્સાતિ એત્થ પન યં ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દિન્નં, તતો ઉપડ્ઢં ભિક્ખૂનં, ઉપડ્ઢં ભિક્ખુનીનં દાતબ્બં. સચેપિ એકો ભિક્ખુ હોતિ, એકા વા ભિક્ખુની, અન્તમસો અનુપસમ્પન્નસ્સાપિ ઉપડ્ઢમેવ દાતબ્બં. ‘‘ઉભતોસઙ્ઘસ્સ ચ તુય્હઞ્ચા’’તિ વુત્તે પન સચે દસ ભિક્ખૂ ચ દસ ભિક્ખુનિયો ચ હોન્તિ, એકવીસતિ પટિવીસે કત્વા એકો પુગ્ગલસ્સ દાતબ્બો, દસ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, દસ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ચ, યેન પુગ્ગલિકો લદ્ધો, સો સઙ્ઘતોપિ અત્તનો વસ્સગ્ગેન ગહેતું લભતિ, કસ્મા? ઉભતોસઙ્ઘગ્ગહણેન ગહિતત્તા, ‘‘ઉભતોસઙ્ઘસ્સ ચ ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. ઇધ પન ચેતિયસ્સ સઙ્ઘતો પાપુણકોટ્ઠાસો નામ નત્થિ, એકપુગ્ગલસ્સ પત્તકોટ્ઠાસસમો એકો કોટ્ઠાસો હોતિ. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચા’’તિ વુત્તે પન ન મજ્ઝે ભિન્દિત્વા દાતબ્બં, ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ ગણેત્વા દાતબ્બં. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ તુય્હઞ્ચા’’તિ વુત્તે પુગ્ગલો વિસું ન લભતિ, પાપુણકોટ્ઠાસતો એકમેવ લભતિ. ‘‘ચેતિયસ્સ ચા’’તિ વુત્તે પન ચેતિયસ્સ એકો પુગ્ગલપટિવીસો લબ્ભતિ. ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચા’’તિ વુત્તેપિ ન મજ્ઝે ભિન્દિત્વા દાતબ્બં, પુગ્ગલગણનાય એવ વિભજિતબ્બં, તેહિ સદ્ધિં પુગ્ગલચેતિયપરામસનં અનન્તરનયસદિસમેવ, યથા ચ ભિક્ખુસઙ્ઘં આદિં કત્વા નયો નીતો, એવં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં આદિં કત્વાપિ નેતબ્બો. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ તુય્હઞ્ચા’’તિ વુત્તેપિ પુગ્ગલસ્સ વિસું ન લબ્ભતિ, ચેતિયસ્સ પન લબ્ભતિ. ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ તુય્હઞ્ચા’’તિ વુત્તેપિ વિસું ન લબ્ભતિ, ચેતિયસ્સ પન લબ્ભતિયેવ.

વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સાતિ એત્થ સચે વિહારં પવિસિત્વા ‘‘વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વદતિ, યે તત્થ વસ્સચ્છેદં અકત્વા પુરિમવસ્સંવુટ્ઠા, તેસં બહિ સીમટ્ઠાનમ્પિ પાપુણાતિ, ન અઞ્ઞેસં. સચે પન બહિઉપચારસીમાયં ઠિતો ‘‘વસ્સંવુટ્ઠસઙ્ઘસ્સા’’તિ વદતિ, યત્થકત્થચિ વુટ્ઠવસ્સાનં સબ્બેસં સમ્પત્તાનં પાપુણાતિ. અથ ‘‘અસુકવિહારે વસ્સંવુટ્ઠસ્સા’’તિ વદતિ, તત્થ વસ્સંવુટ્ઠાનંયેવ યાવ કથિનસ્સુબ્ભારા પાપુણાતિ. ગિમ્હાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય એવં વદતિ, તત્ર સમ્મુખીભૂતાનં સબ્બેસં પાપુણાતિ, ન અઞ્ઞેસં.

આદિસ્સ દેતીતિ આદિસિત્વા પરિચ્છિન્દિત્વા દેતિ, કથં? ભિક્ખૂ અજ્જતનાય વા સ્વાતનાય વા યાગુયા નિમન્તેત્વા તે ઘરે યાગું પાયેત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ યેહિ મય્હં યાગુ પીતા, તેસં દમ્મી’’તિ વદતિ, યેહિ નિમન્તિતેહિ યાગુ પીતા, તેસંયેવ પાપુણાતિ, ભત્તખજ્જકાદીહિ નિમન્તિતેસુપિ એસેવ નયો.

પુગ્ગલસ્સ દેતીતિ ‘‘ઇદં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ એવં પરમ્મુખા વા, પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘ઇદં તુમ્હાક’’ન્તિ એવં સમ્મુખા વા દેતીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપકથા, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તો. ઇતિ ઇમાસં અટ્ઠન્નં માતિકાપદાનં વસેન યં અકાલચીવરલક્ખણેન પટિલદ્ધં, તં સન્ધાય ‘‘અકાલચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ વુત્તં.

આકઙ્ખમાનેનાતિ ઇચ્છમાનેન. ખિપ્પમેવ કારેતબ્બન્તિ સીઘં અન્તોદસાહેયેવ કારેતબ્બં. નો ચસ્સ પારિપૂરીતિ નો ચે પારિપૂરી ભવેય્ય, યત્તકેન કરિયમાનં અધિટ્ઠાનચીવરં પહોતિ, તં ચીવરં તત્તકં ન ભવેય્ય, ઊનકં ભવેય્યાતિ અત્થો. સતિયા પચ્ચાસાયાતિ ‘‘અસુકદિવસં નામ સઙ્ઘો ચીવરાનિ લભિસ્સતિ, તતો મે ચીવરં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઇમિના નયેન સઙ્ઘગણઞાતિમિત્તેસુ વા અઞ્ઞતરટ્ઠાનતો, ‘‘પંસુકૂલં વા લચ્છામી’’તિ, ‘‘ઇમિના વા કપ્પિયભણ્ડેન ચીવરં ગણ્હિસ્સામી’’તિ એવં વિજ્જમાનાય ચીવરાસાય. તતો ચે ઉત્તરીતિ માસપરમતો ચે ઉત્તરિ નિક્ખિપેય્ય, નિસ્સગ્ગિયન્તિ અત્થો. યદિ પનસ્સ મૂલચીવરં સણ્હં હોતિ, પચ્ચાસાચીવરં થૂલં હોતિ, ન સક્કા યોજેતું, રત્તિયો ચ સેસા હોન્તિ, ન તાવ માસો પૂરતિ, ન અકામા ચીવરં કારેતબ્બં, અઞ્ઞં પચ્ચાસાચીવરં લભિત્વા એવ કાલબ્ભન્તરે કારેતબ્બં. સચે ન લભતિ, પચ્ચાસાચીવરમ્પિ પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બં. અથ મૂલચીવરં થૂલં હોતિ, પચ્ચાસાચીવરં સણ્હં, મૂલચીવરં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠહિત્વા પચ્ચાસાચીવરમેવ મૂલચીવરં કત્વા ઠપેતબ્બં, તં પુન માસપરિહારં લભતિ, એતેનુપાયેન યાવ ન લચ્છતિ, તાવ અઞ્ઞં મૂલચીવરં કત્વા ઠપેતું લબ્ભતિ. ઇમસ્સ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, અકાલચીવરં માસાતિક્કન્તં નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ (પારા. ૫૦૦) ઇમિના નયેન નિસ્સજ્જનવિધાનં વેદિતબ્બં.

સાવત્થિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અકાલચીવરં પટિગ્ગહેત્વા માસં અતિક્કમનવત્થુસ્મિં

પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ઇતો પરં સબ્બં પઠમકથિને વુત્તસદિસમેવ. કેવલઞ્હિ તત્થ દસાહાતિક્કમો, ઇધ માસાતિક્કમોતિ અયં વિસેસો. સેસં તાદિસમેવાતિ.

અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.