૯. પોટ્ઠપાદસુત્તવણ્ણના

પોટ્ઠપાદપરિબ્બાજકવત્થુવણ્ણના

૪૦૬. સાવત્થિયન્તિ સમીપત્થે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘સાવત્થિં ઉપનિસ્સાયા’’તિ. જેતસ્સ કુમારસ્સ વનેતિ જેતેન નામ રાજકુમારેન રોપિતે ઉપવને. નિવાસફાસુતાદિના પબ્બજિતા આરમન્તિ એત્થાતિ આરામો, વિહારો. ફોટો પાદેસુ જાતોતિ પોટ્ઠપાદો. વત્થચ્છાયાછાદનપબ્બજૂપગતત્તા છન્નપરિબ્બાજકો. બ્રાહ્મણમહાસાલોતિ મહાવિભવતાય મહાસારતાપત્તો બ્રાહ્મણો. સમયન્તિ સામઞ્ઞનિદ્દેસો, તં તં સમયન્તિ અત્થો. પવદન્તીતિ પકારતો વદન્તિ, અત્તના અત્તના ઉગ્ગહિતનિયામેન યથા તથા સમયં વદન્તીતિ અત્થો. ‘‘પભુતયો’’તિ ઇમિના તોદેય્યજાણુસોણીસોણદણ્ડાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ, પરિબ્બાજકાદયોતિ આદિ-સદ્દેન છન્નપરિબ્બાજકાદિકે. તિન્દુકાચીરમેત્થ અત્થીતિ તિન્દુકાચીરો, આરામો. તથા એકા સાલા એત્થાતિ એકસાલકો, તસ્મિં તિન્દુકાચીરે એકસાલકે.

અનેકાકારાનવસેસઞેય્યત્થવિભાવનતો, અપરાપરુપ્પત્તિતો ચ ભગવતો ઞાણં તત્થ પત્થટં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પત્થરિત્વા’’તિ, યતો તસ્સ ઞાણજાલતા વુચ્ચતિ, વેનેય્યાનં તદન્તોગધતા હેટ્ઠા વુત્તાયેવ. વેનેય્યસત્તપરિગ્ગણ્હનત્થં સમન્નાહારે કતે પઠમં નેસં વેનેય્યભાવેનેવ ઉપટ્ઠાનં હોતિ, અથ સરણગમનાદિવસેન કિચ્ચનિપ્ફત્તિ વીમંસીયતીતિ આહ ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતીતિ ઉપપરિક્ખન્તો’’તિ. નિરોધન્તિ સઞ્ઞાનિરોધં. નિરોધા વુટ્ઠાનન્તિ તતો નિરોધતો વુટ્ઠાનં સઞ્ઞુપ્પત્તિં. સબ્બબુદ્ધાનં ઞાણેન સંસન્દિત્વાતિ યથા તે નિરોધં, નિરોધતો વુટ્ઠાનઞ્ચ બ્યાકરિંસુ, બ્યાકરિસ્સન્તિ ચ, તથા બ્યાકરણવસેન સંસન્દિત્વા. હત્થિસારિપુત્તોતિ હત્થિસારિનો પુત્તો. ‘‘યુગન્ધરપબ્બતં પરિક્ખિપિત્વા’’તિ ઇદં પરિકપ્પવચનં ‘‘તાદિસં અત્થિ ચે, તં વિયા’’તિ. મેઘવણ્ણન્તિ રત્તમેઘવણ્ણં, સઞ્ઝાપ્પભાનુરઞ્જિતમેઘસઙ્કાસન્તિ અત્થો. પચ્ચગ્ઘન્તિ અભિનવં આદિતો તથાલદ્ધવોહારેન, અનઞ્ઞપરિભોગતાય, તથા વા સત્થુ અધિટ્ઠાનેન સો પત્તો સબ્બકાલં ‘‘પચ્ચગ્ઘં’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ, સિલાદિવુત્તરતનલક્ખણૂપપત્તિયા વા સો પત્તો ‘‘પચ્ચગ્ઘ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૪૦૭. અત્તનો રુચિવસેન સદ્ધમ્મટ્ઠિતિજ્ઝાસયવસેન, ન પરેન ઉસ્સાહિતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અતિપ્પગભાવમેવ દિસ્વા’’તિ ઇદં ભૂતકથનં ન તાવ ભિક્ખાચારવેલા સમ્પત્તાતિ દસ્સનત્થં. ભગવા હિ તદા કાલસ્સેવ વિહારતો નિક્ખન્તો ‘‘વાસનાભાગિયાય ધમ્મદેસનાય પોટ્ઠપાદં અનુગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ. યન્નૂનાહન્તિ અઞ્ઞત્થ સંસયપરિદીપનો, ઇધ પન સંસયપરિદીપનો વિય. કસ્માતિ આહ ‘‘બુદ્ધાન’’ન્તિઆદિ. સંસયો નામ નત્થિ બોધિમૂલે એવ સમુગ્ઘાટિતત્તા. પરિવિતક્કપુબ્બભાગોતિ અધિપ્પેતકિચ્ચસ્સ પુબ્બભાગપરિવિતક્કો એવ. બુદ્ધાનં લબ્ભતીતિ ‘‘કરિસ્સામ, ન કરિસ્સામા’’તિઆદિકો એસ ચિત્તચારો બુદ્ધાનં લબ્ભતિ સમ્ભવતિ વિચારણવસેન પવત્તનતો, ન પન સંસયવસેન. તેનાહાતિ યેન બુદ્ધાનમ્પિ લબ્ભતિ, તેનેવાહ ભગવા ‘‘યન્નૂનાહ’’ન્તિ. પરિકપ્પને વાયં નિપાતો. ‘‘ઉપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ કિરિયાપદેન વુચ્ચમાનો એવ હિ અત્થો ‘‘યન્નૂના’’તિ નિપાતપદેન જોતીયતિ. અહં યન્નૂન ઉપસઙ્કમેય્યન્તિ યોજના. યદિ પનાતિ ઇદમ્પિ તેન સમાનત્થન્તિ આહ ‘‘યદિ પનાહન્તિ અત્થો’’તિ.

૪૦૮. યથા ઉન્નતપ્પાયો સદ્દો ઉન્નાદો, એવં વિપુલભાવેન ઉપરૂપરિ પવત્તોપિ ઉન્નાદોતિ તદુભયં એકજ્ઝં કત્વા પાળિયં ‘‘ઉન્નાદિનિયા’’તિ વત્વા પુન વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાયા’’તિ વુત્તન્તિ તમત્થં વિવરન્તો ‘‘ઉચ્ચં નદમાનાયા’’તિઆદિમાહ. અસ્સાતિ પરિસાય. ઉદ્ધંગમનવસેનાતિ ઉન્નતબહુલતાય ઉગ્ગન્ત્વા ઉગ્ગન્ત્વા પવત્તનવસેન. દિસાસુ પત્થટવસેનાતિ વિપુલભાવેન ભૂતપરમ્પરાય સબ્બદિસાસુ પત્થરણવસેન. ઇદાનિ પરિબ્બાજકપરિસાય ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દતાય કારણં, તસ્સ ચ પવત્તિઆકારં દસ્સેન્તો ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિમાહ. કામસ્સાદો નામ કામગુણસ્સાદો. કામભવાદિગતો અસ્સાદો ભવસ્સાદો.

૪૦૯. સણ્ઠપેસીતિ સંયમનવસેન સમ્મદેવ ઠપેસિ, સણ્ઠપનઞ્ચેત્થ તિરચ્છાનકથાય અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં અગારવસ્સ જહાપનવસેન આચારસ્સ સિક્ખાપનં, યથાવુત્તદોસસ્સ નિગૂહનઞ્ચ હોતીતિ આહ ‘‘સિક્ખાપેસી’’તિઆદિ. અપ્પસદ્દન્તિ નિસ્સદ્દં, ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાભાવન્તિ અધિપ્પાયો. નપ્પમજ્જન્તીતિ ન અગારવં કરોન્તિ.

૪૧૦. નો આગતે આનન્દોતિ ભગવતિ આગતે નો અમ્હાકં આનન્દો પીતિ હોતિ. પિયસમુદાચારાતિ પિયાલાપા. ‘‘પચ્ચુગ્ગમનં અકાસી’’તિ વત્વા ન કેવલમયમેવ, અથ ખો અઞ્ઞેપિ પબ્બજિતા યેભુય્યેન ભગવતો અપચિતિં કરોન્તેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ભગવન્તઞ્હી’’તિઆદિં વત્વા, તત્થ કારણમાહ ‘‘ઉચ્ચાકુલીનતાયા’’તિ, તેન સાસને અપ્પસન્નાપિ કુલગારવેન ભગવતિ અપચિતિં કરોન્તે વાતિ દસ્સેતિ. એતસ્મિં અન્તરે કા નામ કથાતિ એતસ્મિં યથાવુત્તપરિચ્છેદબ્ભન્તરે કથા કા નામ. વિપ્પકતા આરદ્ધા હુત્વા અપરિયોસિતા. ‘‘કા કથા વિપ્પકતા’’તિ વદન્તો અત્થતો તસ્સા પરિયોસાપનં પટિજાનાતિ નામ. ‘‘કા કથા’’તિ ચ અવિસેસચોદનાતિ યસ્સા તસ્સા સબ્બસ્સાપિ કથાય પરિયોસાપનં પટિઞ્ઞાતઞ્ચ હોતિ, તઞ્ચ પરેસં અસબ્બઞ્ઞૂનં અવિસયન્તિ આહ ‘‘પરિયન્તં નેત્વા દેમીતિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસી’’તિ.

અભિસઞ્ઞાનિરોધકથાવણ્ણના

૪૧૧. સુકારણન્તિ સુન્દરં અત્થાવહં હિતાવહં કારણં. નાનાતિત્થેસુ નાનાલદ્ધીસુ નિયુત્તાતિ નાનાતિત્થિકા, તે એવ નાનાતિત્થિયા ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા. કુતૂહલમેત્થ અત્થીતિ કોતૂહલા, સા એવ સાલાતિ કોતૂહલસાલા, તેનાહ ‘‘કોતૂહલુપ્પત્તિટ્ઠાનતો’’તિ. સઞ્ઞાનિરોધેતિ સઞ્ઞાસીસેનાયં દેસના, તસ્મા સઞ્ઞાસહગતા સબ્બેપિ ધમ્મા સઙ્ગય્હન્તિ, તત્થ પન ચિત્તં પધાનન્તિ આહ ‘‘ચિત્તનિરોધે’’તિ. અચ્ચન્તનિરોધસ્સ પન તેહિ અનધિપ્પેતત્તા, અવિસયત્તા ચ ‘‘ખણિકનિરોધે’’તિ આહ. કામં સોપિ તેસં અવિસયોવ, અત્થતો પન નિરોધકથા વુચ્ચમાના તત્થેવ તિટ્ઠતીતિ તથા વુત્તં. કિત્તિઘોસોતિ ‘‘અહો બુદ્ધાનુભાવો ભવન્તરપટિચ્છન્નં કારણં એવં હત્થામલકં વિય પચ્ચક્ખતો દસ્સેતિ, સાવકે ચ એદિસે સંવરસમાદાને પતિટ્ઠાપેતી’’તિ થુતિઘોસો યાવ ભવગ્ગા પત્થરતિ. પટિભાગકિરિયન્તિ પળાસવસેન પટિભાગભૂતં પયોગં કરોન્તો. ભવન્તરસમયન્તિ તત્ર તત્ર વુટ્ઠનસમયં અભૂતપરિકપ્પિતં કિઞ્ચિ ઉપ્પાદિયં વત્થું અત્તનો સમયં કત્વા. કિઞ્ચિદેવ સિક્ખાપદન્તિ ‘‘એલમૂગેન ભવિતબ્બં, એત્તકં, વેલં એકસ્મિંયેવ ઠાને નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ એવમાદિકં કિઞ્ચિદેવ કારણં સિક્ખાકોટ્ઠાસં કત્વા પઞ્ઞપેન્તિ. નિરોધકથન્તિ નિરોધસમાપત્તિકથં.

તેસૂતિ કોતૂહલસાલાયં સન્નિપતિતેસુ તિત્થિયસમણબ્રાહ્મણેસુ. એકચ્ચેતિ એકે. પુરિમોતિ ‘‘અહેતૂ અપ્પચ્ચયા’’તિ એવંવાદી. ય્વાયં ઇધ ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના. સમાપત્તિન્તિ અસઞ્ઞભાવાવહં સમાપત્તિં. નિરોધેતિ સઞ્ઞાનિરોધે. હેતું અપસ્સન્તોતિ યેન હેતુના અસઞ્ઞભવે સઞ્ઞાય નિરોધો સબ્બસો અનુપ્પાદો, યેન ચ તતો ચુતસ્સ ઇધ પઞ્ચવોકારભવે તસ્સા ઉપ્પાદો, તં અવિસયતાય અપસ્સન્તો.

નન્તિ પઠમવાદિં. નિસેધેત્વાતિ ‘‘ન ખો નામેતં ભો એવં ભવિસ્સતી’’તિ એવં પટિક્ખિપિત્વા. અસઞ્ઞિકભાવન્તિ મુઞ્છાપત્તિયા કિરિયમયસઞ્ઞાવસેન વિગતસઞ્ઞિભાવં. વક્ખતિ હિ ‘‘વિસઞ્ઞી હુત્વા’’તિ. વિક્ખમ્ભનવસેન કિલેસાનં સન્તાપનેન અત્તન્તપો. ઘોરતપોતિ દુક્કરતાય ભીમતપો. પરિમારિતિન્દ્રિયોતિ નિબ્બિસેવનભાવાપાદનેન સબ્બસો મિલાપિતચક્ખાદિન્દ્રિયો. ભગ્ગોતિ ભઞ્જિતકુસલજ્ઝાસયો. એવમાહાતિ ‘‘એવં સઞ્ઞા હિ ભો પુરિસસ્સ અત્તા’’તિઆદિઆકારેન સઞ્ઞાનિરોધમાહ. ઇમિના નયેન ઇતો પરેસુ દ્વીસુ ઠાનેસુ યથારહં યોજના વેદિતબ્બા.

આથબ્બણપયોગન્તિ આથબ્બણવેદવિહિતં આથબ્બણિકાનં વિસઞ્ઞિભાવાપાદનપયોગં. આથબ્બણં પયોજેત્વાતિ આથબ્બણવેદે આગતઅગ્ગિજુહનપુબ્બકં મન્તજપ્પનં પયોજેત્વા સીસચ્છિન્નતાદિદસ્સનેન સઞ્ઞાનિરોધમાહ. તસ્સાતિ યસ્સ સીસચ્છિન્નતાદિ દસ્સિતં, તસ્સ.

યક્ખદાસીનન્તિ દેવદાસીનં, યા ‘‘દેવતાભતિયોતિપિ’’ વુચ્ચન્તિ. મદનિદ્દન્તિ સુરામદનિમિત્તકં સુપનં દેવતૂપહારન્તિ નચ્ચનગાયનાદિના દેવતાનં પૂજં. સુરાપાતિન્તિ પાતિપુણ્ણં સુરં. દિવાતિ અતિદિવા ઉસ્સૂરે.

એલમૂગકથા વિયાતિ ઇમેસં પણ્ડિતમાનીનં કથા અન્ધબાલકથાસદિસી. ચત્તારો નિરોધેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિધુરે ચત્તારો નિરોધે એતે પઞ્ઞપેન્તિ. ન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધનાનાસભાવેન તેન ભવિતબ્બં, અથ ખો એકસભાવેન, તેનાહ ‘‘ઇમિના ચા’’તિઆદિ. અઞ્ઞેનેવાતિ ઇમેહિ વુત્તાકારતો અઞ્ઞાકારેનેવ ભવિતબ્બં. ‘‘અયં નિરોધો, અયં નિરોધો’’તિ આમેડિતવચનં સત્થા અત્તનો દેસનાવિલાસેન અનેકાકારવોકારં નિરોધં વિભાવેસ્સતીતિ દસ્સનત્થં કતં અહો નૂનાતિ એત્થ અહોતિ અચ્છરિયે, નૂનાતિ અનુસ્સરણે નિપાતો. તસ્મા અહો નૂન ભગવા અનઞ્ઞસાધારણદેસનત્તા નિરોધમ્પિ અહો અચ્છરિયં કત્વા કથેય્ય મઞ્ઞેતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અહો નૂન સુગતો’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અચ્છરિયવિભાવનતો એવ ચેત્થ દ્વિક્ખત્તું વચનં, અચ્છરિયત્થોપિ ચેત્થ અહો-સદ્દો. સો યસ્મા અનુસ્સરણમુખેનેવ તેન ગહિતો, તસ્મા વુત્તં ‘‘અહો નૂનાતિ અનુસ્સરણત્થે’’તિ. કાલપુગ્ગલાદિવિભાગેન બહુભેદત્તા ઇમેસં નિરોધધમ્માનન્તિ બહુવચનં, કુસલ-સદ્દયોગેન સામિવચનં ભુમ્મત્થે દટ્ઠબ્બં. ચિણ્ણવસિતાયાતિ નિરોધસમાપત્તિયં વસીભાવસ્સ ચિણ્ણત્તા. સભાવં જાનાતીતિ નિરોધસ્સ સભાવં યાથાવતો જાનાતિ.

અહેતુકસઞ્ઞુપ્પાદનિરોધકથાવણ્ણના

૪૧૨. ઘરમજ્ઝેયેવ પક્ખલિતાતિ ઘરતો બહિ ગન્તુકામા પુરિસા મગ્ગં અનોતરિત્વા ઘરાજિરેન સમતલે વિવટઙ્ગણે એવ પક્ખલનં પત્તા, એવં સમ્પદમિદન્તિ અત્થો. અસાધારણો હેતુ, સાધારણો પચ્ચયોતિ એવમાદિ વિભાગેન ઇધ પયોજનં નત્થિ સઞ્ઞાય અકારણભાવપટિક્ખેપત્તા ચોદનાયાતિ વુત્તં ‘‘કારણસ્સેવ નામ’’ન્તિ.

પાળિયં ‘‘ઉપ્પજ્જન્તિપિ નિરુજ્ઝન્તિપી’’તિ વુત્તં, તત્થ ‘‘સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના પન નિરુજ્ઝન્તિયેવ, ન તિટ્ઠન્તી’’તિ દસ્સનત્થં ‘‘નિરુજ્ઝન્તી’’તિ વચનં, ન નિરોધસ્સ સહેતુસપ્પચ્ચયભાવદસ્સનત્થં. ઉપ્પાદો હિ સહેતુકો, ન નિરોધો. યદિ હિ નિરોધોપિ સહેતુકો સિયા, તસ્સ નિરોધેનાપિ ભવિતબ્બં અઙ્કુરાદીનં વિય, ન ચ તસ્સ નિરોધો અત્થિ. તસ્મા વુત્તનયેનેવ પાળિયા અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્ચ નયો ખણનિરોધવસેન વુત્તો. યો પન યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન સબ્બસોવ અનુપ્પાદનિરોધો, સો ‘‘સહેતુકો’’તિ વેદિતબ્બો તથારૂપાય પટિપત્તિયા વિના અભાવતો. તેનાહ ભગવા ‘‘સિક્ખા એકા સઞ્ઞા નિરુજ્ઝતી’’તિ. (દી. નિ. ૧.૪૧૨) તતો એવ ચ ઇધાપિ વુત્તં ‘‘સઞ્ઞાય સહેતુકં ઉપ્પાદનિરોધં દીપેતુ’’ન્તિ.

સિક્ખા એકાતિ એત્થ સિક્ખાતિ કરણે પચ્ચત્તવચનં, એક-સદ્દો અઞ્ઞપરિયાયો ‘‘ઇત્થેકે અભિવદન્તિ સતો વા પન સત્તસ્સા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૮૫ આદયો; મ. નિ. ૩.૨૧) વિય, ન સઙ્ખ્યાવાચીતિ આહ ‘‘સિક્ખા એકા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સિક્ખાય એકચ્ચા સઞ્ઞા જાયન્તી’’તિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૪૧૩. તત્થાતિ તસ્સં ઉપરિદેસનાયં. સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પવસેન પરિયાપન્નત્તા આગતાતિ સભાવતો ઉપકારતો ચ પઞ્ઞાક્ખન્ધે પરિયાપન્નત્તા સઙ્ગહિતત્તા તતિયા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પવસેન આગતા. તથા હિ વુત્તં ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ સમ્માદિટ્ઠિ, યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) કામઞ્ચેત્થ વુત્તનયેન તિસ્સોપિ સિક્ખા આગતા એવ, તથાપિ અધિચિત્તસિક્ખાય એવ અભિસઞ્ઞાનિરોધો દસ્સિતો, ઇતરા તસ્સ સમ્ભારભાવેન આનીતા.

પઞ્ચકામગુણિકરાગોતિ પઞ્ચકામકોટ્ઠાસે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનકરાગો. અસમુપ્પન્નકામચારોતિ વત્તમાનુપ્પન્નતાવસેન અસમુપ્પન્નો યો કોચિ કામચારો યા કાચિ લોભુપ્પત્તિ. પુરિમો વિસયવસેન નિયમિતત્તા કામગુણારમ્મણોવ લોભો દટ્ઠબ્બો, ઇતરો પન ઝાનનિકન્તિભવરાગાદિપ્પભેદો સબ્બોપિ લોભચારો કામનટ્ઠેન કામેસુ પવત્તનતો. સબ્બેપિ હિ તેભૂમકા ધમ્મા કામનીયટ્ઠેન કામાતિ. ઉભયેસમ્પિ કામસઞ્ઞાતિનામતા સહચરણઞાયેનાતિ ‘‘કામસઞ્ઞા’’તિ પદુદ્ધારં કત્વા તદુભયં નિદ્દિટ્ઠં.

‘‘તત્થા’’તિઆદિ અસમુપ્પન્નકામચારતો પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ વિસેસદસ્સનં. કામં પઞ્ચકામગુણિકરાગોપિ અસમુપ્પન્નો એવ મગ્ગેન સમુગ્ઘાટીયતિ, તસ્મિં પન સમુગ્ઘાટિતેપિ ન સબ્બો રાગો સમુગ્ઘાટં ગચ્છતિ, તસ્મા પઞ્ચકામગુણિકરાગગ્ગહણેન ન ઇતરસ્સ સબ્બસ્સ રાગસ્સ ગહણં હોતીતિ ઉભયસાધારણેન પરિયાયેન ઉભયં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું પાળિયં કામસઞ્ઞાગ્ગહણં કતન્તિ તદુભયં સરૂપતો વિસેસતો ચ દસ્સેત્વા સબ્બસઙ્ગાહિકભાવતો ‘‘અસમુપ્પન્નકામચારો પન ઇમસ્મિં ઠાને વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

સદિસત્તાતિ કામસઞ્ઞાદિભાવેન સમાનત્તા, એતેન પાળિયં ‘‘પુરિમા’’તિ સદિસકપ્પનાવસેન વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. અનાગતા હિ ઇધ ‘‘નિરુજ્ઝતી’’તિ વુત્તા અનુપ્પાદસ્સ અધિપ્પેતત્તા, તેનાહ ‘‘અનુપ્પન્નાવ નુપ્પજ્જતી’’તિ.

નીવરણવિવેકતો જાતત્તા વિવેકજેહિ પઠમજ્ઝાનપીતિસુખેહિ સહ અક્ખાતબ્બા, તંકોટ્ઠાસિકા વાતિ વિવેકજં પીતિસુખસઙ્ખાતા. નાનત્તસઞ્ઞાપટિઘસઞ્ઞાહિ નિપુણતાય સુખુમભૂતતાય સુખુમસઞ્ઞા ભૂતા સુખુમભાવેન, પરમત્થભાવેન અવિપરીતસભાવા. ઝાનં તંસમ્પયુત્તધમ્માનં ભાવનાસિદ્ધા સણ્હસુખુમતા નીવરણવિક્ખમ્ભનવસેન વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘કામચ્છન્દાદિઓળારિકઙ્ગપ્પહાનવસેન સુખુમા’’તિ. ભૂતતાયાતિ વિજ્જમાનતાય. સબ્બત્થાતિ સબ્બવારેસુ.

સમાપજ્જનાધિટ્ઠાનાનિ વિય વુટ્ઠાનં ઝાને પરિયાપન્નમ્પિ હોતિ યથા તં ધમ્માનં ભઙ્ગક્ખણો ધમ્મેસુ, ન આવજ્જનપચ્ચવેક્ખણાનીતિ ‘‘પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જન્તો અધિટ્ઠહન્તો વુટ્ઠહન્તો ચ સિક્ખતી’’તિ વુત્તં, ન ‘‘આવજ્જન્તો પચ્ચવેક્ખન્તો’’તિ. તન્તિ પઠમજ્ઝાનં. તેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનં, તસ્મા પઠમજ્ઝાનેન હેતુભૂતેનાતિ અત્થો. હેતુભાવો ચેત્થ ઝાનસ્સ યથાવુત્તસઞ્ઞાય ઉપ્પત્તિયા સહજાતાદિપચ્ચયભાવો કામસઞ્ઞાય નિરોધસ્સ ઉપનિસ્સયતાવ, તઞ્ચ ખો સુત્તન્તપરિયાયેન. તથા ચેવ સંવણ્ણિતં ‘‘તથારૂપાય પટિપત્તિયા વિના અભાવતો’’તિ. એતેનુપાયેનાતિ ય્વાયં પઠમજ્ઝાનતપ્પટિપક્ખસઞ્ઞાવસેન ‘‘સિક્ખા એકા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, સિક્ખા એકા સઞ્ઞા નિરુજ્ઝતી’’તિ એત્થ અત્થો વુત્તો, એતેન નયેન. સબ્બત્થાતિ સબ્બવારેસુ.

૪૧૪. યસ્મા પનેત્થ સમાપત્તિવસેન તંતંસઞ્ઞાનં ઉપ્પાદનિરોધે વુચ્ચમાને અઙ્ગવસેન સો વુત્તોતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ‘‘અઙ્ગતો સમ્મસન’’ન્તિ અનુપદધમ્મવિપસ્સનાય લક્ખણવચનં. અનુપદધમ્મવિપસ્સનઞ્હિ કરોન્તો સમાપત્તિં પત્વા અઙ્ગતો સમ્મસનં કરોતિ, ન ચ સઞ્ઞા સમાપત્તિયા કિઞ્ચિ અઙ્ગં હોતિ. વુત્તઞ્ચ ‘‘ઇદઞ્ચ સઞ્ઞા સઞ્ઞાતિ એવં અઙ્ગતો સમ્મસનં ઉદ્ધટ’’ન્તિ. અઙ્ગતોતિ વા અવયવતોતિ અત્થો, અનુપદધમ્મતોતિ વુત્તં હોતિ. તદેવાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેવ.

યતો ખોતિ પચ્ચત્તે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘યો નામા’’તિ યથા ‘‘આદિમ્હી’’તિ એતસ્મિં અત્થે ‘‘આદિતો’’તિ વુચ્ચતિ ઇતરવિભત્તિતોપિ તો-સદ્દસ્સ લબ્ભનતો. સકસ્મિં અત્તના અધિગતે સઞ્ઞા સકસઞ્ઞા, સા એતસ્સ અત્થીતિ સકસઞ્ઞી, તેનાહ ‘‘અત્તનો પઠમજ્ઝાનસઞ્ઞાય સઞ્ઞવા’’તિ. સકસઞ્ઞીતિ ચેત્થ ઉપરિ વુચ્ચમાનનિરોધપાદકતાય સાતિસયાય ઝાનસઞ્ઞાય અત્થિભાવજોતકો ઈ-કારો દટ્ઠબ્બો, તેનેવાહ ‘‘અનુપુબ્બેન સઞ્ઞગ્ગં ફુસતી’’તિઆદિ. તસ્મા તત્થ તત્થ સકસઞ્ઞિતાગ્ગહણેન તસ્મિં તસ્મિં ઝાને સબ્બસો સુચિણ્ણવસીભાવો દીપિતોતિ વેદિતબ્બં.

લોકિયાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં, સામિઅત્થે એવ વા. યદગ્ગેન હિ તં તેસુ સેટ્ઠં, તદગ્ગેન તેસમ્પિ સેટ્ઠન્તિ. ‘‘લોકિયાન’’ન્તિ વિસેસનં લોકુત્તરસમાપત્તીહિ તસ્સ અસેટ્ઠભાવતો. ‘‘કિચ્ચકારકસમાપત્તીન’’ન્તિ વિસેસનં અકિચ્ચકારકસમાપત્તિતો તસ્સ અસેટ્ઠભાવતો. અકિચ્ચકારકતા ચસ્સા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચાભાવવચનતો વિઞ્ઞાયતિ. યથેવ હિ તત્થ સઞ્ઞા, એવં ફસ્સાદયો પીતિ. યદગ્ગેન હિ તત્થ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તિયા પકતિવિપસ્સકાનં સમ્મસિતું અસક્કુણેય્યરૂપેન ઠિતા, તદગ્ગેન હેટ્ઠિમસમાપત્તિધમ્મા વિય પટુકિચ્ચકરણસમત્થાપિ ન હોન્તીતિ. સ્વાયમત્થો પરમત્થમઞ્જુસાયં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં આરુપ્પકથાયં (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૨૮૬) સવિસેસં વુત્તો, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. કેચિ પન ‘‘યથા હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા સમાપત્તિયો ઉપરિમાનં ઉપરિમાનં અધિટ્ઠાનકિચ્ચં સાધેન્તિ, ન એવં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ કસ્સચિપિ અધિટ્ઠાનકિચ્ચં સાધેતિ, તસ્મા સા અકિચ્ચકારિકા, ઇતરા કિચ્ચકારિકા વુત્તા’’તિ વદન્તિ, તદયુત્તં તસ્સાપિ વિપસ્સનાચિત્તપરિદમનાદીનં અધિટ્ઠાનકિચ્ચસાધનતો. તસ્મા પુરિમોયેવ અત્થો યુત્તો.

પકપ્પેતીતિ સંવિદહતિ. ઝાનં સમાપજ્જન્તો હિ ઝાનસુખં અત્તનિ સંવિદહતિ નામ. અભિસઙ્ખરોતીતિ આયૂહતિ, સમ્પિણ્ડેતીતિ અત્થો. સમ્પિણ્ડનત્થો હિ સમુદયટ્ઠો. યસ્મા નિકન્તિવસેન ચેતનાકિચ્ચસ્સ મત્થકપ્પત્તિ, તસ્મા ફલૂપચારેન કારણં દસ્સેન્તો ‘‘નિકન્તિં કુરુમાનો અભિસઙ્ખરોતિ નામા’’તિ વુત્તં. ઇમા ઇદાનિ મે લબ્ભમાના આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા નિરુજ્ઝેય્યું તંસમતિક્કમેનેવ ઉપરિઝાનત્થાય ચેતનાભિસઙ્ખરણસમ્ભવતો. અઞ્ઞાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાહિ અઞ્ઞા. તતો થૂલતરભાવતો ઓળારિકા. કા પન તાતિ આહ ‘‘ભવઙ્ગસઞ્ઞા’’તિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનતો વુટ્ઠાય એવ હિ ઉપરિઝાનત્થાય ચેતનાભિસઙ્ખરણાનિ ભવેય્યું, વુટ્ઠાનઞ્ચ ભવઙ્ગવસેન હોતિ. યાવ ચ ઉપરિ ઝાનસમાપજ્જનં, તાવ અન્તરન્તરા ભવઙ્ગપ્પવત્તીતિ આહ ‘‘ભવઙ્ગસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ.

ચેતેન્તોવાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનજ્ઝાનં એકં દ્વે ચિત્તવારે સમાપજ્જન્તો એવ. ન ચેતેતિ તથા હેટ્ઠિમજ્ઝાનેસુ વિય વા પુબ્બાભોગાભાવતો પુબ્બાભોગવસેન હિ ઝાનં પકપ્પેન્તો ઇધ ‘‘ચેતેતી’’તિ વુત્તો. યસ્મા ‘‘અહમેતં ઝાનં નિબ્બત્તેમિ ઉપસમ્પાદેમિ સમાપજ્જામી’’તિ એવં અભિસઙ્ખરણં તત્થ સાલયસ્સેવ હોતિ, ન અનાલયસ્સ, તસ્મા એકં ચિત્તક્ખણિકમ્પિ ઝાનં પવત્તેન્તો તત્થ અપ્પહીનનિકન્તિકતાય અભિસઙ્ખરોન્તો એવાતિ અત્થો. યસ્મા પનસ્સ તથા હેટ્ઠિમજ્ઝાનેસુ વિય વા તત્થ પુબ્બાભોગો નત્થિ, તસ્મા ‘‘ન અભિસઙ્ખરોતી’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો’’તિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ વિવરણં. ‘‘સ્વાયમત્થો’’તિઆદિના તમેવત્થં ઉપમાય પટિપાદેતિ.

પચ્છાભાગેતિ પિતુઘરસ્સ પચ્છાભાગે. તતો પુત્તઘરતો. લદ્ધઘરમેવાતિ યતો અનેન ભિક્ખા લદ્ધા, તમેવ ઘરં પુત્તગેહમેવ. આસનસાલા વિય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ તતો પિતુઘરપુત્તઘરટ્ઠાનિયાનં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનનિરોધસમાપત્તીનં ઉપગન્તબ્બતો. પિતુઘરં અમનસિકરિત્વાતિ પવિસિત્વા સમતિક્કન્તમ્પિ પિતુઘરં ન મનસિ કત્વા. પુત્તઘરસ્સેવ આચિક્ખનં વિય એકં દ્વે ચિત્તવારે સમાપજ્જિતબ્બમ્પિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ન મનસિ કત્વા પરતો નિરોધસમાપત્તિઅત્થાય એવ મનસિકારો. એવં અમનસિકારસામઞ્ઞેન, મનસિકારસામઞ્ઞેન ચ ઉપમુપમેય્યતા વેદિતબ્બા આચિક્ખનેનપિ મનસિકારસ્સેવ જોતિતત્તા. ન હિ મનસિકારેન વિના આચિક્ખનં સમ્ભવતિ.

તા ઝાનસઞ્ઞાતિ તા એકં દ્વે ચિત્તવારે પવત્તા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા. નિરુજ્ઝન્તીતિ પદેસેનેવ નિરુજ્ઝન્તિ, પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન પન ઉપરિ અનુપ્પાદો. યથા ચ ઝાનસઞ્ઞાનં, એવં ઇતરસઞ્ઞાનં પીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞા ચ ઓળારિકા ભવઙ્ગસઞ્ઞા નુપ્પજ્જન્તી’’તિ, યથાપરિચ્છિન્નકાલન્તિ અધિપ્પાયો. સો એવં પટિપન્નો ભિક્ખૂતિ સો એવં યથાવુત્તે સઞ્ઞાગ્ગે ઠિતો અરહત્તે, અનાગામિફલે વા પતિટ્ઠિતો ભિક્ખુ દ્વીહિ ફલેહિ સમન્નાગમો, તિણ્ણં સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિ, સોળસવિધા ઞાણચરિયા, નવવિધા સમાધિચરિયાતિ ઇમેસં વસેન નિરોધપટિપાદનપટિપત્તિં પટિપન્નો. ફુસતીતિ એત્થ ફુસનં નામ વિન્દનં પટિલદ્ધીતિ આહ ‘‘વિન્દતિ પટિલભતી’’તિ. અત્થતો પન યથાપરિચ્છિન્નકાલં ચિત્તચેતસિકાનં સબ્બસો અપ્પવત્તિ એવ.

અભીતિ ઉપસગ્ગમત્તં નિરત્થકં, તસ્મા ‘‘સઞ્ઞા’’ ઇચ્ચેવ અત્થો. નિરોધપદેન અનન્તરિકં કત્વા સમાપત્તિપદે વત્તબ્બે તેસં દ્વિન્નં અન્તરે સમ્પજાનપદં ઠપિતન્તિ આહ ‘‘નિરોધપદેન અનન્તરિકં કત્વા વુત્ત’’ન્તિ, તેનાહ ‘‘અનુપટિ…પે… અત્થો’’તિ. તત્રાપીતિ તસ્મિમ્પિ તથા પદાનુપુબ્બિઠપનેપિ અયં વિસેસત્થોતિ યોજના. સમ્પજાનન્તસ્સાતિ તં તં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ તત્થ સઙ્ખારાનં સમ્મસનવસેન પજાનન્તસ્સ. અન્તેતિ યથાવુત્તાય નિરોધપટિપત્તિયા પરિયોસાને. દુતિયવિકપ્પે સમ્પજાનન્તસ્સાતિ સમ્પજાનકારિનોતિ અત્થો, તેન નિરોધસમાપજ્જનકસ્સ ભિક્ખુનો આદિતો પટ્ઠાય સબ્બપાટિહારિકપઞ્ઞાય સદ્ધિં અત્થસાધિકા પઞ્ઞા કિચ્ચતો દસ્સિતા હોતિ, તેનાહ ‘‘પણ્ડિતસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ.

સબ્બાકારેનાતિ ‘‘સમાપત્તિયા સરૂપવિસેસો, સમાપજ્જનકો, સમાપજ્જનસ્સ ઠાનં, કારણં, સમાપજ્જનાકારો’’તિ એવમાદિ સબ્બપ્પકારેન. તત્થાતિ વિસુદ્ધિમગ્ગે. (વિસુદ્ધી. ૨.૮૬૭) કથિતતોવાતિ કથિતટ્ઠાનતો એવ ગહેતબ્બા, ન ઇધ તં વદામ પુનરુત્તિભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

એવં ખો અહન્તિ એત્થ આકારત્થો એવં-સદ્દો ઉગ્ગહિતાકારદસ્સનન્તિ કત્વા. એવં પોટ્ઠપાદાતિ એત્થ પન સમ્પટિચ્છનત્થો, તેનાહ ‘‘સુઉગ્ગહિતં તયાતિ અનુજાનન્તો’’તિ.

૪૧૫. સઞ્ઞા અગ્ગા એત્થાતિ સઞ્ઞાગ્ગં, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુપિ સઞ્ઞાગ્ગં અત્થિ ઉપલબ્ભતીતિ ચિન્તેત્વા. ‘‘પુથૂ’’તિ પાળિયં લિઙ્ગવિપલ્લાસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બહૂનિપી’’તિ. ‘‘યથા’’તિ ઇમિના પકારવિસેસો કરણપ્પકારો ગહિતો, ન પકારસામઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘યેન યેન કસિણેના’’તિ, પથવીકસિણેન કરણભૂતેના’’તિ ચ. ઝાનં તાવ યુત્તો કરણભાવો સઞ્ઞાનિરોધફુસનસ્સ સાધકતમભાવતો, કથં કસિણાનન્તિ? તેસમ્પિ સો યુત્તો એવ. યદગ્ગેન હિ ઝાનાનં નિરોધફુસનસ્સ સાધકતં અભાવો, તદગ્ગેન કસિણાનમ્પિ તદવિનાભાવતો. અનેકકરણાપિ કિરિયા હોતિયેવ યથા ‘‘અસ્સેન યાનેન દીપિકાય ગચ્છતી’’તિ.

એકવારન્તિ સકિં. પુરિમસઞ્ઞાનિરોધન્તિ કામસઞ્ઞાદિપુરિમસઞ્ઞાય નિરોધં, ન નિરોધસમાપત્તિસઞ્ઞિતં સઞ્ઞાનિરોધં. એકં સઞ્ઞાગ્ગન્તિ એકં સઞ્ઞાભૂતં અગ્ગં સેટ્ઠન્તિ અત્થો હેટ્ઠિમસઞ્ઞાય ઉક્કટ્ઠભાવતો. સઞ્ઞા ચ સા અગ્ગઞ્ચાતિ સઞ્ઞાગ્ગં, ન સઞ્ઞાસુ અગ્ગન્તિ. દ્વે વારેતિ દ્વિક્ખત્તું. સેસકસિણેસૂતિ કસિણાનંયેવ ગહણં નિરોધકથાય અધિકતત્તા. તતો એવ ચેત્થ ઝાનગ્ગહણેન કસિણજ્ઝાનાનિ એવ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘પઠમજ્ઝાનેન કરણભૂતેના’’તિ આરમ્મણં અનામસિત્વા વદતિ યથા ‘‘યેન યેન કસિણેના’’તિ એત્થ ઝાનં અનામસિત્વા વુત્તં. ‘‘ઇતી’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં સઙ્ગહેત્વા નિગમનવસેન વદતિ. સબ્બમ્પીતિ સબ્બં એકવારં સમાપન્નઝાનં. સઙ્ગહેત્વાતિ સઞ્જાનનલક્ખણેન તંસભાવાવિસેસતો એકજ્ઝં સઙ્ગહેત્વા. અપરાપરન્તિ પુનપ્પુનં.

૪૧૬. ઝાનપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન સઞ્ઞાઞાણાનિ દસ્સિતાનિ પઠમનયે. દુતિયનયે પન યસ્મા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગેન ઘટેન્તસ્સ મગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા વિપસ્સનામગ્ગવસેન સઞ્ઞાઞાણાનિ દસ્સિતાનિ. યસ્મા પન પઠમનયો લોકિયત્તા ઓળારિકો, દુતિયનયો મિસ્સકો તસ્મા તદુભયં અસમ્ભાવેત્વા અચ્ચન્તસુખુમં સુભં થિરં નિબ્બત્તિતલોકુત્તરમેવ દસ્સેતું મગ્ગફલવસેન સઞ્ઞાઞાણાનિ દસ્સિતાનિ તતિયનયે. તયોપેતે નયા મગ્ગસોધનવસેન દસ્સિતા.

‘‘અયં પનેત્થ સારો’’તિ વિભાવેતું તિપિટકમહાસિવત્થેરવાદો આભતો. નિરોધં પુચ્છિત્વા તસ્મિં કથિતે તદનન્તરં સઞ્ઞાઞાણુપ્પત્તિં પુચ્છન્તો અત્થતો નિરોધતો વુટ્ઠાનં પુચ્છતિ નામ, નિરોધતો ચ વુટ્ઠાનં અરહત્તફલુપ્પત્તિયા વા સિયા અનાગામિફલુપ્પત્તિયા વા, તત્થ સઞ્ઞા પધાના, તદનન્તરઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણઞાણન્તિ તદુભયં નિદ્ધારેન્તો થેરો ‘‘કિં ઇમે ભિક્ખૂ ભણન્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘કિં ઇમે ભિક્ખૂ ભણન્તી’’તિ તદા દીઘનિકાયતન્તિં પરિવત્તન્તે ઇમં ઠાનં પત્વા યથાવુત્તેન પટિપાટિયા તયો નયે કથેન્તે ભિક્ખૂ સન્ધાય વદતિ.

યસ્સ યથા મગ્ગવીથિયં મગ્ગફલઞાણેસુ ઉપ્પન્નેસુ નિયમતો મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ હોન્તિ, એવં ફલસમાપત્તિયં ફલપચ્ચવેક્ખણઞાણન્તિ આહ ‘‘પચ્છા પચ્ચવેક્ખણઞાણ’’ન્તિ. ‘‘ઇદં અરહત્તફલ’’ન્તિ ઇદં પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ પવત્તિઆકારદસ્સનં. ફલસમાધિસઞ્ઞાપચ્ચયાતિ ફલસમાધિસહગતસઞ્ઞાપચ્ચયા. કિર-સદ્દો અનુસ્સરણત્થો. યથાધિગતધમ્માનુસ્સરણપક્ખિયા હિ પચ્ચવેક્ખણા. સમાધિસીસેન ચેત્થ સબ્બં અરહત્તફલં ગહિતં સહચરણઞાયેન, તસ્મિં અસતિ પચ્ચવેક્ખણાય અસમ્ભવો એવાતિ આહ ‘‘ઇદપ્પચ્ચયા’’તિ.

સઞ્ઞાઅત્તકથાવણ્ણના

૪૧૭. દેસનાય સણ્હભાવેન સારમ્ભમક્ખિસ્સાદિમલવિસોધનતો સુતમયઞાણં ન્હાપિતં વિય, સુખુમભાવેન તનુલેપનવિલિત્તં વિય, તિલક્ખણબ્ભાહતતાય કુણ્ડલાદિઅલઙ્કારવિભૂસિતં વિય ચ હોતિ, તદનુપસેવતો ઞાણસ્સ ચ તથાભાવો તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ તથાભાવાપત્તિ, નિરોધકથાય નિવેસનઞ્ચસ્સ સિરિસયનપ્પવેસનસદિસન્તિ આહ ‘‘સણ્હસુખુમ…પે… આરોપિતોપી’’તિ. તત્થાતિ તસ્સં નિરોધકથાયં. સુખં અવિન્દન્તો મન્દબુદ્ધિતાય અલભન્તો. મલવિદૂસિતતાય ગૂથટ્ઠાનસદિસં. અત્તનો લદ્ધિં અત્તદિટ્ઠિં. અનુમતિં ગહેત્વાતિ અનુઞ્ઞં ગહેત્વા ‘‘એદિસો મે અત્તા’’તિ અનુજાનાપેત્વા, અત્તનો લદ્ધિયં પતિટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. કં પનાતિ ઓળારિકો, મનોમયો, અરૂપીતિ તિણ્ણં અત્તવાદાનં વસેન તિવિધેસુ કતમન્તિ અત્થો. પરિહરન્તોતિ વિદ્ધંસનતો પરિહરન્તો, નિગૂહન્તોતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા ચતુસન્તતિરૂપપ્પબન્ધં એકત્તવસેન ગહેત્વા રૂપીભાવતો ‘‘ઓળારિકો અત્તા’’તિ પચ્ચેતિ અત્તવાદી, અન્નપાનોપધાનતઞ્ચસ્સ પરિકપ્પેત્વા ‘‘સસ્સતો’’તિ મઞ્ઞતિ, રૂપીભાવતો એવ ચ સઞ્ઞાય અઞ્ઞત્તં ઞાયાગતમેવ, યં વેદવાદિનો ‘‘અન્નમયો, પાનમયો’’તિ ચ દ્વિધા વોહરન્તિ, તસ્મા પરિબ્બાજકો તં સન્ધાયા ‘‘ઓળારિકં ખો’’તિ આહ.

તત્થ યદિ અત્તા રૂપી, ન સઞ્ઞી, સઞ્ઞાય અરૂપભાવત્તા, રૂપધમ્માનઞ્ચ અસઞ્જાનનસભાવત્તા, રૂપી ચ સમાનો યદિ તવ મતેન નિચ્ચો, સઞ્ઞા અપરાપરં પવત્તનતો તત્થ તત્થ ભિજ્જતીતિ ભેદસબ્ભાવતો અનિચ્ચા, એવમ્પિ ‘‘અઞ્ઞા સઞ્ઞા, અઞ્ઞો અત્તા’’તિ સઞ્ઞાય અભાવતો અચેતનોતિ ન કમ્મસ્સ કારકો, ફલસ્સ ચ ન ઉપભુઞ્જકોતિ આપન્નમેવ, તેનાહ ‘‘ઓળારિકો ચ હિ તે’’તિઆદિ. પચ્ચાગચ્છતોતિ પચ્ચાગચ્છન્તસ્સ, જાનતોતિ અત્થો. ‘‘અઞ્ઞા ચ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ, અઞ્ઞા ચ સઞ્ઞા નિરુજ્ઝન્તી’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ઉપ્પાદપુબ્બકો નિરોધો, ન ચ ઉપ્પન્નં અનિરુજ્ઝકં નામ અત્થીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ચતુન્નઞ્ચ ખન્ધાન’’ન્તિઆદિ.

૪૧૮-૪૨૦. મનોમયન્તિ ઝાનમનસો વસેન મનોમયં. યો હિ બાહિરપચ્ચયનિરપેક્ખો, સો મનસાવ નિબ્બત્તોતિ મનોમયો. રૂપલોકે નિબ્બત્તસરીરં સન્ધાય વદતિ, યં વેદવાદિનો આનન્દમયો, વિઞ્ઞાણમયોતિ ચ દ્વિધા વોહરન્તિ. તત્રાપીતિ ‘‘મનોમયો અત્તા’’તિ ઇમસ્મિમ્પિ પક્ખે. દોસે દિન્નેતિ ‘‘અઞ્ઞાવ સઞ્ઞા ભવિસ્સતી’’તિઆદિના દોસે દિન્ને. ઇધાપિ પુરિમવાદે વુત્તનયેનેવ દોસદસ્સનં વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – યદિ અત્તા મનોમયો, સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગી, અહીનિન્દ્રિયો ચ ભવેય્ય, એવં સતિ ‘‘રૂપં અત્તા સિયા, ન ચ સઞ્ઞી’’તિ પુબ્બે વિય વત્તબ્બં. તેનાહ – ‘‘મનોમયો ચ હિ તે’’તિઆદિ. કસ્મા પનાયં પરિબ્બાજકો પઠમં ઓળારિકં અત્તાનં પટિજાનિત્વા તં લદ્ધિં વિસ્સજ્જેત્વા પુન મનોમયં અત્તાનં પટિજાનાતિ, તઞ્ચ વિસ્સજ્જેત્વા અરૂપિં અત્તાનં પટિજાનાતીતિ? કામઞ્ચેત્થ કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ, તથાપિ ઇમે તિત્થિયા નામ અનવટ્ઠિતચિત્તા થુસરાસિમ્હિ નિખાતખાણુકો વિય ચઞ્ચલાતિ દસ્સેતું ‘‘યથા નામ ઉમ્મત્તકો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઞ્ઞાયાતિ પકતિસઞ્ઞાય. ઉપ્પાદનિરોધં ઇચ્છતિ અપરાપરં પવત્તાય સઞ્ઞાય ઉદયવયદસ્સનતો. તથાપિ ‘‘સઞ્ઞા સઞ્ઞા’’તિ પવત્તસમઞ્ઞં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તસ્સ ચ અવિચ્છેદં પરિકપ્પેન્તો સસ્સતં મઞ્ઞતિ, તેનાહ ‘‘અત્તાનં પન સસ્સતં મઞ્ઞતી’’તિ.

તથેવાતિ યથા ‘‘રૂપી અત્તા’’તિ, ‘‘મનોમયો અત્તા’’તિ ચ વાદદ્વયે સઞ્ઞાય અત્તતો અઞ્ઞતા, તથા ચસ્સ અચેતનતાદિદોસપ્પસઙ્ગો દુન્નિવારો, તથેવ ઇમસ્મિં વાદે દોસો. તેનાહ ‘‘તથેવસ્સ દોસં દસ્સેન્તો’’તિ. મિચ્છાદસ્સનેનાતિ અત્તદિટ્ઠિસઙ્ખાતેન મિચ્છાભિનિવેસેન. અભિભૂતત્તાતિ અનાદિકાલભાવિતભાવેન અજ્ઝોત્થટત્તા નિવારિતઞાણચારત્તા. તં નાનત્તં અજાનન્તોતિ યેન સન્તતિઘનેન, સમૂહઘનેન ચ વઞ્ચિતો બાલો પબન્ધવસેન પવત્તમાનં ધમ્મસમૂહં મિચ્છાગાહવસેન ‘‘અત્તા’’તિ, ‘‘નિચ્ચો’’તિ ચ અભિનિવિસ્સ વોહરતિ, તં એકત્તસઞ્ઞિતં ઘનગ્ગહણં વિનિભુજ્જ યાથાવતો જાનનં ઘનવિનિબ્ભોગો, સબ્બેન સબ્બં તિત્થિયાનં સો નત્થીતિ અયમ્પિ પરિબ્બાજકો તાદિસસ્સ ઞાણસ્સ પરિપાકસ્સ અભાવતો વુચ્ચમાનમ્પિ નાઞ્ઞાસિ. તેન વુત્તં ‘‘ભગવતા વુચ્ચમાનમ્પિ તં નાનત્તં અજાનન્તો’’તિ. સઞ્ઞા નામાયં નાનારમ્મણા નાનાક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ, વેતિ ચાતિ સઞ્ઞાય ઉપ્પાદનિરોધં પસ્સન્તોપિ સઞ્ઞામયં સઞ્ઞાભૂતં અત્તાનં પરિકપ્પેત્વા યથાવુત્તઘનવિનિબ્ભોગાભાવતો નિચ્ચમેવ કત્વા મઞ્ઞતિ દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય. તથાભૂતસ્સ ચ તસ્સ સણ્હસુખુમપરમગમ્ભીરધમ્મતા ન ઞાયતેવાતિ વુત્તં ‘‘દુજ્જાનં ખો’’તિઆદિ.

દિટ્ઠિઆદીસુ ‘‘એવમેત’’ન્તિ દસ્સનં અભિનિવિસનં દિટ્ઠિ. તસ્સા એવ પુબ્બભાગભૂતં ‘‘એવમેત’’ન્તિ નિજ્ઝાનવસેન ખમનં ખન્તિ. તથા રોચનં રુચિ. ‘‘અઞ્ઞથા’’તિઆદિ તેસં દિટ્ઠિઆદીનં વિભજિત્વા દસ્સનં. તત્થ અઞ્ઞથાતિ યથા અરિયવિનયે અન્તદ્વયં અનુપગ્ગમ્મ મજ્ઝિમા પટિપદાવસેન દસ્સનં હોતિ, તતો અઞ્ઞથાયેવ. અઞ્ઞદેવાતિ યં પરમત્થતો વિજ્જતિ ખન્ધાયતનાદિ, તસ્સ ચ અનિચ્ચતાદિ, તતો અઞ્ઞદેવ પરમત્થતો અવિજ્જમાનં અત્તાનં સસ્સતાદિ તે ખમતિ ચેવ રુચ્ચતિ ચ. આયુઞ્જનં અનુયુઞ્જનં આયોગો, તેનાહ ‘‘યુત્તપયુત્તતા’’તિ. પટિપત્તિયાતિ પરમત્તચિન્તનાદિપરિબ્બાજકપટિપત્તિયા. દુજ્જાનમેતં ધમ્મતં ત્વં ‘‘અયં પરમત્થો, અયં સમ્મુતી’’તિ ઇમસ્સ વિભાગસ્સ દુબ્બિભાગત્તા. ‘‘યદિ એતં દુજ્જાનં, તં તાવ તિટ્ઠતુ, ઇમં પનત્થં ભગવન્તં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા યથા પટિપજ્જિ, તં દસ્સેતું ‘‘અથ પરિબ્બાજકો’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞો વા સઞ્ઞતોતિ સઞ્ઞાસભાવતો અઞ્ઞો સભાવો વા અત્તા હોતૂતિ અત્થો. અસ્સાતિ અત્તનો.

લોકીયતિ દિસ્સતિ એત્થ પુઞ્ઞપાપં, તબ્બિપાકો ચાતિ લોકો, અત્તા. સો હિસ્સ કારકો, વેદકો ચાતિ ઇચ્છિતો. દિટ્ઠિગતન્તિ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૩૧; ઉદા. ૫૫) નયપ્પવત્તં દિટ્ઠિગતં. ન હેસ દિટ્ઠાભિનિવેસો દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થનિસ્સિતો તદસંવત્તનતો. યો હિ તદાવહો, સો તંનિસ્સિતોતિ વત્તબ્બતં લભેય્ય યથા તં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારો. એતેનેવ તસ્સ ન ધમ્મનિસ્સિતતાપિ સંવણ્ણિતા દટ્ઠબ્બા. આદિબ્રહ્મચરિયસ્સાતિ આદિબ્રહ્મચરિયં, તદેવ આદિબ્રહ્મચરિયકં યથા ‘‘વિનયો એવ વેનયિકો’’તિ, (પારા. અટ્ઠ. ૨૧) તેનાહ ‘‘સિક્ખત્તયસઙ્ખાતસ્સા’’તિઆદિ. દિટ્ઠાભિનિવેસસ્સ સંસારવટ્ટે નિબ્બિદાવિરાગનિરોધુપસમાસંવત્તનં વટ્ટન્તોગધત્તા, તસ્સ વટ્ટસમ્બન્ધનતો ચ. તથા અભિઞ્ઞાસમ્બોધનિબ્બાનાસંવત્તનઞ્ચ દટ્ઠબ્બં. અભિજાનનાયાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાવસેન અભિજાનનત્થાય. સમ્બુજ્ઝનત્થાયાતિ તીરણપહાનપરિઞ્ઞાવસેન સમ્બોધનત્થાયાતિ વદન્તિ. અભિજાનનાયાતિ અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાવસેન જાનનાય, તં પન વટ્ટસ્સ પચ્ચક્ખકરણમેવ હોતીતિ આહ ‘‘પચ્ચક્ખકિરિયાયા’’તિ. સમ્બુજ્ઝનત્થાયાતિ પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન પટિવેધાય.

કામં તણ્હાપિ દુક્ખસભાવા, તસ્સા પન સમુદયભાવેન વિસું ગહિતત્તા ‘‘તણ્હં ઠપેત્વા’’તિ વુત્તં. પભાવનતો ઉપ્પાદનતો. દુક્ખં પભાવેન્તીપિ તણ્હા અવિજ્જાદિપચ્ચયન્તરસહિતા એવ પભાવેતિ, ન કેવલાતિ આહ ‘‘સપ્પચ્ચયા’’તિ. ઉભિન્નં અપ્પવત્તીતિ ઉભિન્નં અપ્પવત્તિનિમિત્તં, નપ્પવત્તન્તિ એત્થ દુક્ખસમુદયા એતસ્મિં વા અધિગતેતિ અપ્પવત્તિ. દુક્ખનિરોધં નિબ્બાનં ગચ્છતિ અધિગચ્છતિ, તદત્થં પટિપદા ચાતિ દુક્ખનિરોધગામિનીપટિપદા. મગ્ગપાતુભાવોતિ અગ્ગમગ્ગસમુપ્પાદો. ફલસચ્છિકિરિયાતિ અસેક્ખફલાધિગમો. આકારન્તિ તં ગમનલિઙ્ગં.

૪૨૧. સમન્તતો નિગ્ગણ્હનવસેન તોદનં વિજ્ઝનં સન્નિતોદકં, વાચાયાતિ ચ પચ્ચત્તે કરણવચનન્તિ આહ ‘‘વચનપતોદેના’’તિ. સજ્ઝબ્ભરિતન્તિ સમન્તતો ભુસં અરિતં અકંસૂતિ સતમત્તેહિ તુત્તકેહિ વિય તિંસસતમત્તા પરિબ્બાજકા વાચાપતોદનેહિ તુદિંસુ સભાવતો વિજ્જમાનન્તિ પરમત્થસભાવતો ઉપલબ્ભમાનં, નપકતિઆદિ વિય અનુપલબ્ભમાનં. તચ્છન્તિ સચ્ચં. તથન્તિ અવિપરીતં લોકુત્તરધમ્મેસૂતિ વિસયે ભુમ્મં તે ધમ્મે વિસયં કત્વા. ઠિતસભાવન્તિ અવટ્ઠિતસભાવં, તદુપ્પાદકન્તિ અત્થો. લોકુત્તરધમ્મનિયામતન્તિ લોકુત્તરધમ્મસમ્પાપનનિયામેન નિયતં, તેનાહ ‘‘બુદ્ધાનઞ્હી’’તિઆદિ. એદિસાતિ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતત’’ન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારા.

ચિત્તહત્થિસારિપુત્તપોટ્ઠપાદવત્થુવણ્ણના

૪૨૨. સુખુમેસુ અત્થન્તરેસૂતિ ખન્ધાયતનાદીસુ સુખુમઞાણગોચરેસુ ધમ્મેસુ. કુસલોતિ પુબ્બે બુદ્ધસાસને કતપરિચયતાય છેકો અહોસિ. ગિહિભાવે આનિસંસકથાયકથિતત્તા સીલવન્તસ્સ ભિક્ખુનો તથા કથનેન વિબ્ભમને નિયોજિતત્તા ઇદાનિ સયમ્પિ સીલવા એવ હુત્વા છ વારે (ધ. પ. અટ્ઠ. ૩૭; જા. અટ્ઠ. ૧.૧.૬૯) વિબ્ભમિ. કમ્મસરિક્ખકેન હિ ફલેન ભવિતબ્બં. મહાસાવકસ્સ કથિતેતિ મહાસાવકસ્સ મહાકોટ્ઠિકત્થેરસ્સ અપસાદનકથિતનિમિત્તં. પતિટ્ઠાતું અસક્કોન્તોતિ સાસને પતિટ્ઠં લદ્ધું અસક્કોન્તો.

૪૨૩. પઞ્ઞાચક્ખુનો નત્થિતાયાતિ સુવુત્તદુરુત્તસમવિસમદસ્સનસમત્થપઞ્ઞાચક્ખુનો અભાવેન. ચક્ખુમાતિ એત્થ યાદિસેન ચક્ખુના પુરિસો ‘‘ચક્ખુમા’’તિ વુત્તો, તં દસ્સેતું ‘‘સુભાસિતા’’તિઆદિ વુત્તં. એકકોટ્ઠાસાતિ એકન્તિકા, નિબ્બાનાવહભાવેન નિચ્છિતાતિ અધિપ્પાયો. ઠપિતાતિ વવત્થાપિતા. ન એકકોટ્ઠાસા ન એકન્તિકા, ન નિબ્બાનાવહભાવેન નિચ્છિતા વટ્ટન્તોગધભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

એકંસિકધમ્મવણ્ણના

૪૨૫. ‘‘કસ્મા આરભી’’તિ કારણં પુચ્છિત્વા ‘‘અનિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થ’’ન્તિ પયોજનં વિસ્સજ્જિતં. સતિ હિ ફલસિદ્ધિયં હેતુસિદ્ધોયેવ હોતીતિ. પઞ્ઞાપિતનિટ્ઠાયાતિ પવેદિતવિમુત્તિમગ્ગસ્સ, વટ્ટદુક્ખપરિયોસાનં ગચ્છતિ એતાયાતિ ‘‘નિટ્ઠા’’તિ વિમુત્તિ વુત્તા. નિટ્ઠામગ્ગો હિ ઇધ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘નિટ્ઠા’’તિ વુત્તો. તસ્સ હિ અનિય્યાનિકતા, નિય્યાનિકતા ચ વુચ્ચતિ, ન નિટ્ઠાય. નિય્યાનં વા નિગ્ગમનં નિસ્સરણં, વટ્ટદુક્ખસ્સ વુપસમોતિ અત્થો. નિય્યાનમેવ નિય્યાનિકં, ન નિય્યાનિકં અનિય્યાનિકં, સો એવ ભાવો અનિય્યાનિકભાવો, તસ્સ દસ્સનત્થન્તિ યોજેતબ્બં. ‘‘એવ’’ન્તિ ‘‘નિબ્બાનં નિબ્બાન’’ન્તિ વચનમત્તસામઞ્ઞં ગહેત્વા વદતિ, ન પન પરમત્થતો તેસં સમયે નિબ્બાનપઞ્ઞાપનસ્સ લબ્ભનતો, તેન વુત્તં ‘‘સા ચ ન નિય્યાનિકા’’તિઆદિ. લોકથૂપિકાદિવસેનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘અઞ્ઞો પુરિસો, અઞ્ઞા પકતી’’તિ પકતિપુરિસન્તરાવબોધો મોક્ખો, બુદ્ધિઆદિગુણવિનિમુત્તસ્સ અત્તનો સકત્તનિ અવટ્ઠાનં મોક્ખો, કાયપવત્તિગતિજાતિબન્ધાનં અપ્પમજ્જનવસેન અપ્પવત્તો મોક્ખો, યઞ્ઞેહિ જુતેન પરેન પુરિસેન સલોકતા મોક્ખો, સમીપતા મોક્ખો, સહયોગો મોક્ખોતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યથાપઞ્ઞત્તાતિ પઞ્ઞત્તપ્પકારા હુત્વા ન નિય્યાતિ, યેનાકારેન ‘‘નિટ્ઠા પાપુણીયતી’’તિ તેહિ પવેદિતા, તેનાકારેન તસ્સા અપ્પત્તબ્બતો ન નિય્યાતિ. પણ્ડિતેહિ પટિક્ખિત્તાતિ ‘‘નાયં નિટ્ઠા પટિપદા વટ્ટસ્સ અનતિક્કમનતો’’તિ બુદ્ધાદીહિ પણ્ડિતેહિ પટિક્ખિત્તા. નિવત્તતીતિ પટિક્ખેપસ્સ કારણવચનં, તસ્મા તેહિ પઞ્ઞત્તા નિટ્ઠા પટિપદા ન નિય્યાતિ, અઞ્ઞદત્થુ તંસમઙ્ગિનં પુગ્ગલં સંસારે એવ પરિબ્ભમાપેન્તી નિવત્તતિ.

પધાનં જાનનં નામ પચ્ચક્ખતો જાનનં તસ્સ પમાણજેટ્ઠભાવતો, ઇતરસ્સ સંસયાનુબદ્ધત્તાતિ વુત્તં ‘‘જાનં પસ્સ’’ન્તિ. તેનેત્થ દસ્સનેન જાનનં વિસેસેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તુમ્હાકં એકન્તસુખે લોકે પચ્ચક્ખતો ઞાણદસ્સનં અત્થીતિ. જાનન્તિ વા તસ્સ લોકસ્સ અનુમાનવિસયતં પુચ્છતિ, પસ્સન્તિ પચ્ચક્ખતો ગોચરતં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – અપિ તુમ્હાકં લોકો પચ્ચક્ખતો ઞાતો, ઉદાહુ અનુમાનતોતિ.

યસ્મા લોકે પચ્ચક્ખભૂતો અત્થો ઇન્દ્રિયગોચરભાવેન પાકટો, તસ્મા વુત્તં ‘‘દિટ્ઠપુબ્બાની’’તિઆદિ. દિટ્ઠપુબ્બાનીતિ દિટ્ઠવા, દસ્સનભૂતેન, તદનુગતેન ચ ઞાણેન ગહિતપુબ્બાનીતિ અત્થો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સરીરસણ્ઠાનાદીની’’તિ વચનં સમત્થિતં હોતિ. ‘‘અપ્પાટિહીરક ત’’ન્તિ અનુનાસિકલોપં કત્વા નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘અપ્પાટિહીરકં ત’’ન્તિ ‘‘અપ્પાટિહીરં કત’’ન્તિ એવમેત્થ વણ્ણેન્તિ. પટિપક્ખહરણતો પટિહારિયં, તદેવ પાટિહારિયં, ઉત્તરવિરહિતં વચનં. પાટિહારિયમેવેત્થ ‘‘પાટિહીરક’’ન્તિ વા વુત્તં. ન પાટિહીરકં અપ્પાટિહીરકં પરેહિ વુચ્ચમાનઉત્તરેહિ સઉત્તરત્તા, તેનાહ ‘‘પટિહરણવિરહિત’’ન્તિ. સઉત્તરઞ્હિ વચનં તેન ઉત્તરેન પટિહારીયતિ અતિવિપરિવત્તીયતિ. તતો એવ નિય્યાનસ્સ પટિહરણમગ્ગસ્સ અભાવતો ‘‘અનિય્યાનિક’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ.

૪૨૬. વિલાસો લીળા. આકપ્પો કેસબન્ધવત્થગ્ગહણં આદિઆકારવિસેસો, વેસસંવિધાનં વા. આદિ-સદ્દેન ભાવાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘ભાવો’’તિ ચ ચાતુરિયં વેદિતબ્બં.

તયોઅત્તપટિલાભવણ્ણના

૪૨૮. આહિતો અહં માનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવોતિ આહ ‘‘અત્તપટિલાભોતિ અત્તભાવપટિલાભો’’તિ. કામભવં દસ્સેતિ તસ્સ ઇતરદ્વયત્તભાવતો ઓળારિકત્તા. રૂપભવં દસ્સેતિ ઝાનમનેન નિબ્બત્તં હુત્વા રૂપીભાવેન ઉપલબ્ભનતો. સંકિલેસિકા ધમ્મા નામ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદા તદભાવે કસ્સચિ સંકિલેસસ્સાપિ અસમ્ભવતો. વોદાનિયા ધમ્મા નામ સમથવિપસ્સના તાસં વસેન સબ્બસો ચિત્તવોદાનસ્સ સિજ્ઝનતો.

૪૨૯. પટિપક્ખધમ્માનં અસમુચ્છેદે પન ન કદાચિપિ અનવજ્જધમ્માનં પારિપૂરી, વેપુલ્લં વા સમ્ભવતિ, સમુચ્છેદે પન સતિ એવ સમ્ભવતીતિ મગ્ગપઞ્ઞાફલપઞ્ઞા-ગ્ગહણં. તા હિ સકિં પરિપુણ્ણા પરિપુણ્ણા એવ અપરિહાનધમ્મત્તા. તરુણપીતીતિ ઉપ્પન્નમત્તા અલદ્ધાસેવના દુબ્બલા પીતિ. બલવતુટ્ઠીતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિયા લદ્ધાસેવના ઉપરિવિસેસાધિગમસ્સ પચ્ચયભૂતા થિરતરા પીતિ. ‘‘યં અવોચુમ્હા’’તિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – યં વોહારં ‘‘સંકિલેસિકવોદાનિયધમ્માનં પહાનાભિવુદ્ધિનિટ્ઠં પઞ્ઞાય પારિપૂરિવેપુલ્લભૂતં ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અપરપ્પચ્ચયેન ઞાણેન પચ્ચક્ખતો સમ્પાદેત્વા વિહરિસ્સતી’’તિ કથયિમ્હ. તત્થ તસ્મિં વિહારે તસ્સ મમ ઓવાદકરસ્સ ભિક્ખુનો એવં વુત્તપ્પકારેન વિહરણનિમિત્તં પમોદપ્પભાવિતા પીતિ ચ ભવિસ્સતિ, તસ્સા ચ પચ્ચયભૂતં પસ્સદ્ધિદ્વયં સમ્મદેવ ઉપટ્ઠિતા સતિ ચ ઉક્કંસગતં ઞાણઞ્ચ તથાભૂતો ચ સો વિહારો. સન્તપણીતતાય અતપ્પકો અનઞ્ઞસાધારણો સુખવિહારોતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ.

પઠમજ્ઝાને પટિલદ્ધમત્તે હીનભાવતો પીતિ દુબ્બલા પામોજ્જપક્ખિકા, સુવિભાવિતે પન તસ્મિં પગુણે સા પણીતા બલવભાવતો પરિપુણ્ણકિચ્ચા પીતીતિ વુત્તં ‘‘પઠમજ્ઝાને પામોજ્જાદયો છપિ ધમ્મા લબ્ભન્તી’’તિ. ‘‘સુખો વિહારો’’તિ ઇમિના સમાધિ ગહિતો. સુખં ગહિતન્તિ અપરે, તેસં મતેન સન્તસુખતાય ઉપેક્ખા ચતુત્થજ્ઝાને ‘‘સુખ’’ન્તિ ઇચ્છિતા, તેનાહ ‘‘તથા ચતુત્થે’’તિઆદિ. પામોજ્જં નિવત્તતીતિ દુબ્બલપીતિસઙ્ખાતં પામોજ્જં છસુ ધમ્મેસુ નિવત્તતિ હાયતિ. વિતક્કવિચારક્ખોભવિરહેન દુતિયજ્ઝાને સબ્બદા પીતિ બલવતી એવ હોતિ, ન પઠમજ્ઝાને વિય કદાચિ દુબ્બલા. સુદ્ધવિપસ્સના પાદકજ્ઝાનમેવાતિ ઉપરિ મગ્ગં અકથેત્વા કેવલં વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનં કથિતં. ચતૂહિ મગ્ગેહિ સદ્ધિં વિપસ્સના કથિતાતિ વિપસ્સનાય પાદકભાવેન ઝાનાનિ કથેત્વા તતો પરં વિપસ્સનાપુબ્બકા ચત્તારોપિ મગ્ગા કથિતાતિ અત્થો. ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિ કથિતાતિ પઠમજ્ઝાનિકાદિકા ફલસમાપત્તિયો અકથેત્વા ચતુત્થજ્ઝાનિકા એવ ફલસમાપત્તિ કથિતા. પીતિવેવચનમેવ કત્વાતિ દ્વિન્નં પીતીનં એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે અનુપ્પજ્જનતો પામોજ્જં પીતિવેવચનમેવ કત્વા. પીતિસુખાનં અપરિચ્ચત્તત્તા, ‘‘સુખો ચ વિહારો’’તિ સાતિસયસ્સ સુખવિહારસ્સ ગહિતત્તા ચ દુતિયજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિ નામ કથિતા. કામં પઠમજ્ઝાનેપિ પીતિસુખાનિ લબ્ભન્તિ, તાનિ પન વિતક્કવિચારક્ખોભેન ન સન્તપણીતાનિ, સન્તપણીતાનિ ચ ઇધાધિપ્પેતાનિ.

૪૩૨-૪૩૭. વિભાવનત્થોતિ પકાસનત્થો સરૂપતો નિરૂપનત્થો, તેનાહ ‘‘અયં સો’’તિઆદિ. નન્તિ ઓળારિકં અત્તપટિલાભં. સપ્પટિહરણન્તિ પરેન ચોદિતવચનેન સપરિહારં સઉત્તરં. તુચ્છોતિ મુસા અભૂતો. સ્વેવાતિ સો એવ અત્તપટિલાભો. તસ્મિં સમયે હોતીતિ તસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નસમયે વિજ્જમાનો હોતિ. અત્તપટિલાભોત્વેવ નિય્યાતેસિ, ન નં સરૂપતો નીહરિત્વા દસ્સેસિ. રૂપાદયો ચેત્થ ધમ્માતિ રૂપવેદનાદયો એવ એત્થ લોકે સભાવધમ્મા. અત્તપટિલાભોતિ પન તે રૂપાદિકે પઞ્ચક્ખન્ધે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિ, તેનાહ ‘‘નામમત્તમેત’’ન્તિ. નામપણ્ણત્તિવસેનાતિ નામભૂતપઞ્ઞત્તિમત્તતાવસેન.

૪૩૮. એવઞ્ચ પન વત્વાતિ ‘‘અત્તપટિલાભોતિ રૂપાદિકે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિમત્ત’’ન્તિ ઇમમત્થં ‘‘યસ્મિં ચિત્ત સમયે’’તિઆદિના વત્વા. પટિપુચ્છિત્વા વિનયનત્થન્તિ યથા પરે પુચ્છેય્યું, તેનાકારેન કાલવિભાગતો પટિપદાનિ પુચ્છિત્વા તસ્સ અત્થસ્સ ઞાપનવસેન વિનયનત્થં. તસ્મિં સમયે સચ્ચો અહોસીતિ તસ્મિં અતીતસમયે ઉપાદાનસ્સ વિજ્જમાનતાય સચ્ચભૂતો વિજ્જમાનો વિય વત્તબ્બો અહોસિ, ન પન અનાગતો ઇદાનિ પચ્ચુપ્પન્નો વા અત્તપટિલાભો તદુપાદાનસ્સ તદા અવિજ્જમાનત્તા. યે તે અતીતા ધમ્મા અતીતસમયે અતીતત્તપટિલાભસ્સ ઉપાદાનભૂતા રૂપાદયો. તે એતરહિ નત્થિ નિરુદ્ધત્તા. તતો એવ અહેસુન્તિ સઙ્ખ્યં ગતા. તસ્માતિ તસ્મિંયેવ સમયે લબ્ભનતો. સોપિ તદુપાદાનો મે અત્તપટિલાભો તસ્મિંયેવ અતીતસમયે સચ્ચો ભૂતો વિજ્જમાનો વિય અહોસિ. અનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનન્તિ અનાગતાનઞ્ચેવ પચ્ચુપ્પન્નાનઞ્ચ રૂપધમ્માનં ઉપાદાનભૂતાનં તદા તસ્મિં અતીતસમયે અભાવા તદુપાદાનો અનાગતો પચ્ચુપ્પન્નો ચ અત્તપટિલાભો તસ્મિં અતીતસમયે મોઘો તુચ્છો મુસા નત્થીતિ અત્થો. નામમત્તમેવાતિ સમઞ્ઞામત્તમેવ. અત્તપટિલાભં પટિજાનાતિ પરમત્થતો અનુપલબ્ભમાનત્તા.

‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના યે તે અનાગતા ધમ્મા, તે એતરહિ નત્થિ, ‘‘ભવિસ્સન્તી’’તિ પન સઙ્ખ્યં ગમિસ્સન્તિ, તસ્મા સોપિ મે અત્તપટિલાભો તસ્મિંયેવ સમયે સચ્ચો ભવિસ્સતિ. અતીતપચ્ચુપ્પન્નાનં પન ધમ્માનં તદા અભાવા તસ્મિં સમયે મોઘો અતીતો મોઘો પચ્ચુપ્પન્નો. યે ઇમે પચ્ચુપ્પન્ના ધમ્મા, તે એતરહિ અત્થિ, તસ્મા યોયં મે અત્તપટિલાભો, સો ઇદાનિ સચ્ચો. અતીતાનાગતાનં પન ધમ્માનં ઇદાનિ અભાવા તસ્મિં સમયે મોઘો અતીતો મોઘો અનાગતોતિ એવં અત્થતો નામમત્તમેવ અત્તપટિલાભં પટિજાનાતીતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ.

૪૩૯-૪૪૩. સંસન્દિતુન્તિ સમાનેતું. યસ્મિં સમયે ખીરં હોતીતિ યસ્મિં કાલે ભૂતુપાદાયસઞ્ઞિતં ઉપાદાનવિસેસં ઉપાદાય ખીરપઞ્ઞત્તિ હોતિ. ન તસ્મિં…પે… ગચ્છતિ ખીરપઞ્ઞત્તિઉપાદાનસ્સ દધિઆદિપઞ્ઞત્તિયા અનુપાદાનતો. પટિનિયતવત્થુકા હિ એકા લોકસમઞ્ઞા, તેનાહ ‘‘યે ધમ્મે ઉપાદાયા’’તિઆદિ. તત્થ સઙ્ખાયતિ એતાયાતિ સઙ્ખા, પઞ્ઞત્તિ. નિદ્ધારેત્વા વચન્તિ વદન્તિ એતાયાતિ નિરુત્તિ. નમન્તિ એતેનાતિ નામં. વોહરન્તિ એતેનાતિ વોહારો, પઞ્ઞત્તિયેવ. એસ નયો સબ્બત્થાતિ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિઆદિના ખીરે વુત્તનયં દધિઆદીસુ અતિદિસતિ.

સમનુજાનનમત્તકાનીતિ ‘‘ઇદં ખીરં, ઇદં દધી’’તિઆદિના તાદિસે ભૂતુપાદાયરૂપવિસેસે લોકે પરમ્પરાભતં પઞ્ઞત્તિં અપ્પટિક્ખિપિત્વા સમનુજાનનં વિય પચ્ચયવિસેસવિસિટ્ઠં રૂપાદિખન્ધસમૂહં ઉપાદાય ‘‘ઓળારિકો અત્તપટિલાભો’’તિ ચ ‘‘મનોમયો અત્તપટિલાભો’’તિ ચ ‘‘અરૂપો અત્તપટિલાભો’’તિ ચ તથા તથા સમનુજાનનમત્તકાનિ, ન ચ તબ્બિનિમુત્તો ઉપાદાનતો અઞ્ઞો કોચિ અત્થો અત્થીતિ અત્થો. નિરુત્તિમત્તકાનીતિ સદ્દનિરુત્તિયા ગહણૂપાયમત્તકાનિ. ‘‘સત્તો ફસ્સોતિ હિ સદ્દગ્ગહણુત્તરકાલં તદનુવિદ્ધપણ્ણત્તિગ્ગહણમુખેનેવ તદત્થાવબોધો. વચનપથમત્તકાનીતિ તસ્સેવ વેવચનં. વોહારમત્તકાનીતિ તથા તથા વોહારમત્તકાનિ. નામપણ્ણત્તિમત્તકાનીતિ તસ્સેવ વેવચનં, તંતંનામપઞ્ઞાપનમત્તકાનિ. સબ્બમેતન્તિ ‘‘અત્તપટિલાભો’’તિ વા ‘‘સત્તો’’તિ વા ‘‘પોસો’’તિ વા સબ્બમેતં વોહારમત્તકં પરમત્થતો અનુપલબ્ભનતો, તેનાહ ‘‘યસ્મા પરમત્થતો સત્તો નામ નત્થી’’તિઆદિ.

યદિ એવં કસ્મા તં બુદ્ધેહિપિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘બુદ્ધાનં પન દ્વે કથા’’તિઆદિ. સમ્મુતિયા વોહારસ્સ કથનં સમ્મુતિકથા. પરમત્થસ્સ સભાવધમ્મસ્સ કથનં પરમત્થકથા. અનિચ્ચાદિકથાપિ પરમત્થસન્નિસ્સિતકથા પરમત્થકથાતિ કત્વા પરમત્થકથા. પરમત્થધમ્મો હિ ‘‘અનિચ્ચો, દુક્ખો, અનત્તા’’તિ ચ વુચ્ચતિ, ન સમ્મુતિધમ્મો. કસ્મા પનેવં દુવિધા બુદ્ધાનં કથાપવત્તીતિ તત્થ કારણમાહ ‘‘તત્થ યો’’તિઆદિના. યસ્મા પરમત્થકથાય સચ્ચસમ્પટિવેધો, અરિયસચ્ચકથા ચ સિખાપ્પત્તા દેસના, તસ્મા વિનેય્યપુગ્ગલવસેન સમ્મુતિકથં કથેન્તોપિ ભગવા પરમત્થકથંયેવ કથેતીતિ આહ ‘‘તસ્સ ભગવા આદિતોવ…પે… કથેતી’’તિ, તેનાહ ‘‘તથા’’તિઆદિ, તેનસ્સ કત્થચિ સમ્મુતિકથાપુબ્બિકા પરમત્થકથા હોતિ પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન, કત્થચિ પરમત્થકથાપુબ્બિકા સમ્મુતિકથા. ઇતિ વિનેય્યદમનકુસલસ્સ સત્થુ વિનેય્યજ્ઝાસયવસેન તથા તથા દેસનાપવત્તીતિ દસ્સેતિ. સબ્બત્થ પન ભગવા ધમ્મતં અવિજહન્તો એવ સમ્મુતિં અનુવત્તતિ, સમ્મુતિં અપરિચ્ચજન્તોયેવ ધમ્મતં વિભાવેતિ, ન તત્થ અભિનિવેસાતિધાવનાનિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘જનપદનિરુત્તિં નાભિનિવિસેય્ય, સમઞ્ઞં નાતિધાવેય્યા’’તિ.

પઠમં સમ્મુતિં કત્વા કથનં પન વેનેય્યવસેન યેભુય્યેન બુદ્ધાનં આચિણ્ણન્તિ તં કારણેન સદ્ધિં દસ્સેન્તો ‘‘પકતિયા પના’’તિઆદિમાહ. નનુ ચ સમ્મુતિ નામ પરમત્થતો અવિજ્જમાનત્તા અભૂતા, તં કથં બુદ્ધા કથેન્તીતિ આહ ‘‘સમ્મુતિકથં કથેન્તાપી’’તિઆદિ. સચ્ચમેવાતિ તથમેવ. સભાવમેવાતિ સમ્મુતિભાવેન તંસભાવમેવ, તેનાહ ‘‘અમુસાવા’’તિ. પરમત્થસ્સ પન સચ્ચાદિભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

ઇમેસં પન સમ્મુતિપરમત્થાનં કો વિસેસો? યસ્મિં ભિન્ને, બુદ્ધિયા વા અવયવવિનિબ્ભોગે કતે ન તંસઞ્ઞા, સો ઘટપટાદિપ્પભેદો સમ્મુતિ, તબ્બિપરિયાયતો પરમત્થો. ન હિ કક્ખળફુસનાદિસભાવે અયં નયો લબ્ભતિ. એવં સન્તેપિ વુત્તનયેન સમ્મુતિપિ સચ્ચસભાવા એવાતિ આહ ‘‘દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસી’’તિઆદિ.

ઇદાનિ નેસં સચ્ચસભાવં કારણેન દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્કેતવચનં સચ્ચન્તિ ગાથમાહ. તત્થ સઙ્કેતવચનં સચ્ચં વિસંવાદનાભાવતો. તત્થ હેતુમાહ ‘‘લોકસમ્મુતિકારણ’’ન્તિ. લોકસિદ્ધા હિ સમ્મુતિ સઙ્કેતવચનસ્સ અવિસંવાદનતાય કારણં. પરમો ઉત્તમો અત્થો પરમત્થો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવો. તસ્સ વચનં સચ્ચં યાથાવતો અવિસંવાદનવસેન ચ પવત્તનતો. તત્થ કારણમાહ ‘‘ધમ્માનં ભૂતલક્ખણ’’ન્તિ, સભાવધમ્માનં યો ભૂતો અવિપરીતો સભાવો, તસ્સ લક્ખણં અઙ્ગનં ઞાપનન્તિ કત્વા.

યદિ તથાગતો પરમત્થસચ્ચં સમ્મદેવ અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા ઠિતોપિ લોકસમઞ્ઞં ગહેત્વાવ વદતિ, કો એત્થ લોકિયમહાજનેહિ વિસેસોતિ આહ. ‘‘યાહિ તથાગતો વોહરતિ અપરામાસ’’ન્તિઆદિ. લોકિયમહાજનો અપ્પહીનપરામાસત્તા ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના પરામસન્તો વોહરતિ, તથાગતો પન સબ્બસો પહીનપરામાસત્તા અપરામસન્તો યસ્મા લોકસમઞ્ઞાહિ વિના લોકિયો અત્થો લોકે કેનચિ દુવિઞ્ઞેય્યો, તસ્મા તાહિ તં વોહરતિ. તથા વોહરન્તો એવ ચ અત્તનો દેસનાવિલાસેન વેનેય્યસત્તે પરમત્થસચ્ચે પતિટ્ઠપેતિ. દેસનં વિનિવટ્ટેત્વાતિ હેટ્ઠા પવત્તિતકથાય વિનિવટ્ટેત્વા વિવેચેત્વા દેસનં ‘‘અપરામાસ’’ન્તિ તણ્હામાનપરામાસપ્પહાનકિત્તનેન અરહત્તનિકૂટેન નિટ્ઠાપેસિ. યં યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પોટ્ઠપાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.