૮. સમ્મપ્પધાનવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૩૯૦. કારણપ્પધાનાતિ ‘‘અનુપ્પન્નપાપકાનુપ્પાદાદિઅત્થા’’તિ ગહિતા તથેવ તે હોન્તીતિ તં અત્થં સાધેન્તિયેવાતિ એતસ્સ અત્થસ્સ દીપકો સમ્મા-સદ્દોતિ યથાધિપ્પેતત્થસ્સ અનુપ્પન્નપાપકાનુપ્પાદાદિનો કારણભૂતા, પધાનકારણભૂતાતિ અત્થો. સમ્માસદ્દસ્સ ઉપાયયોનિસોઅત્થદીપકતં સન્ધાય ‘‘ઉપાયપ્પધાના યોનિસોપધાના’’તિ વુત્તં. પટિપન્નકોતિ ભાવનમનુયુત્તો. ભુસં યોગો પયોગો, પયોગોવ પરક્કમો પયોગપરક્કમો. એતાનીતિ ‘‘વાયમતી’’તિઆદીનિ ‘‘આસેવમાનો વાયમતી’’તિઆદિના યોજેતબ્બાનિ.

અનુપ્પન્નાતિ અવત્તબ્બતં આપન્નાનન્તિ ભૂમિલદ્ધારમ્મણાધિગ્ગહિતાવિક્ખમ્ભિતાસમુગ્ઘાતિતુપ્પન્નાનં.

૩૯૧. ધમ્મચ્છન્દોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવીરિયચ્છન્દા વિય ન અઞ્ઞો ધમ્મો, અથ ખો છન્દનિયસભાવો એવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સભાવચ્છન્દો’’તિ. તત્થ ‘‘યો કામેસુ કામચ્છન્દો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૧૦૩) તણ્હા છન્દોતિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બો, ‘‘સબ્બેવ નુ ખો, મારિસ, સમણબ્રાહ્મણા એકન્તવાદા એકન્તસીલા એકન્તછન્દા એકન્તઅજ્ઝોસાના’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૬૬) એત્થ દિટ્ઠિ, પમાદનિદ્દેસે ‘‘નિક્ખિત્તછન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા’’તિ વીરિયન્તિ વણ્ણેતિ.

૩૯૪. વાયમતિ વીરિયં આરભતીતિ પદદ્વયસ્સપિ નિદ્દેસો વીરિયનિદ્દેસોયેવાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વીરિયનિદ્દેસે’’તિ.

૪૦૬. સબ્બપુબ્બભાગેતિ સબ્બમગ્ગાનં પુબ્બભાગે. પુરિમસ્મિન્તિ ‘‘અનુપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્મા અનુપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુ’’ન્તિ એત્થાપિ ‘‘સમથવિપસ્સનાવ ગહેતબ્બા’’તિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં, તં પન મગ્ગાનુપ્પન્નતાય ભાવતો અનુપ્પજ્જમાને ચ તસ્મિં વટ્ટાનત્થસંવત્તનતો ન યુત્તન્તિ પટિક્ખિપતિ.

મહન્તં ગારવં હોતિ, તસ્મા ‘‘સઙ્ઘગારવેન યથારુચિ વિન્દિતું ન સક્કા’’તિ સઙ્ઘેન સહ ન નિક્ખમિ. અતિમન્દાનિ નોતિ નનુ અતિમન્દાનીતિ અત્થો. સન્તસમાપત્તિતો અઞ્ઞં સન્થમ્ભનકારણં બલવં નત્થીતિ ‘‘તતો પરિહીના સન્થમ્ભિતું ન સક્કોન્તી’’તિ આહ. ન હિ મહારજ્જુમ્હિ છિન્ને સુત્તતન્તૂ સન્ધારેતું સક્કોન્તીતિ. સમથે વત્થું દસ્સેત્વા તેન સમાનગતિકા વિપસ્સના ચાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘એવં ઉપ્પન્ના સમથવિપસ્સના…પે… સંવત્તન્તી’’તિ.

તત્થ અનુપ્પન્નાનન્તિ એત્થ તત્થ દુવિધાય સમ્મપ્પધાનકથાય, તત્થ વા પાળિયં ‘‘અનુપ્પન્નાન’’ન્તિ એતસ્સ અયં વિનિચ્છયોતિ અધિપ્પાયો. એતેયેવાતિ અનમતગ્ગે સંસારે ઉપ્પન્નાયેવ.

ચુદ્દસ મહાવત્તાનિ ખન્ધકે વુત્તાનિ આગન્તુકઆવાસિકગમિકઅનુમોદન ભત્તગ્ગ પિણ્ડચારિક આરઞ્ઞિક સેનાસન જન્તાઘરવચ્ચકુટિ આચરિયઉપજ્ઝાયસદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકવત્તાનિ ચુદ્દસ. તતો અઞ્ઞાનિ પન કદાચિ તજ્જનીયકમ્મકતાદિકાલે પારિવાસિકાદિકાલે ચ ચરિતબ્બાનિ દ્વાસીતિ ખુદ્દકવત્તાનીતિ કથિતાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. ન હિ તાનિ સબ્બાસુ અવત્થાસુ ચરિતબ્બાનિ, તસ્મા મહાવત્તે અગણિતાનિ. તત્થ ‘‘પારિવાસિકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં પઞ્ઞાપેસ્સામી’’તિ આરભિત્વા ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં…પે… ન છમાયં ચઙ્કમન્તે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૭૬) વુત્તાનિ પકતત્તે ચરિતબ્બવત્તાવસાનાનિ છસટ્ઠિ, તતો પરં ‘‘ન, ભિક્ખવે, પારિવાસિકેન ભિક્ખુના પારિવાસિકવુડ્ઢતરેન ભિક્ખુના સદ્ધિં, મૂલાયપટિકસ્સનારહેન, માનત્તારહેન, માનત્તચારિકેન, અબ્ભાનારહેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને આવાસે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદીનિ (ચૂળવ. ૮૨) પકતત્તે ચરિતબ્બેહિ અનઞ્ઞત્તા વિસું વિસું અગણેત્વા પારિવાસિકવુડ્ઢતરાદીસુ પુગ્ગલન્તરેસુ ચરિતબ્બત્તા તેસં વસેન સમ્પિણ્ડેત્વા એકેકં કત્વા ગણેતબ્બાનિ પઞ્ચાતિ એકસત્તતિ વત્તાનિ, ઉક્ખેપનીયકમ્મકતવત્તેસુ વત્તપઞ્ઞાપનવસેન વુત્તં ‘‘ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં…પે… નહાને પિટ્ઠિપરિકમ્મં સાદિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૭૫) ઇદં અભિવાદનાદીનં અસ્સાદિયનં એકં, ‘‘ન પકતત્તો ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા અનુદ્ધંસેતબ્બો’’તિઆદીનિ (ચૂળવ. ૫૧) ચ દસાતિ એવં દ્વાસીતિ હોન્તિ. એતેસ્વેવ કાનિચિ તજ્જનીયકમ્મકતાદિવત્તાનિ, કાનિચિ પારિવાસિકાદિવત્તાનીતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાસીતિવત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ઇધ વિપાકાનુભવનવસેન તદારમ્મણં, અવિપક્કવિપાકસ્સ સબ્બથા અવિગતત્તા ભવિત્વા વિગતમત્તવસેન કમ્મઞ્ચ ‘‘ભુત્વા વિગતુપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં, ન અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧) વિય રજ્જનાદિવસેન અનુભુત્વાપગતં જવનં, ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધતાવસેન ભૂતાપગતસઙ્ખાતં સેસસઙ્ખતઞ્ચ ‘‘ભૂતાપગતુપ્પન્ન’’ન્તિ, તસ્મા ઇધ ઓકાસકતુપ્પન્નં વિપાકમેવ વદતિ, ન તત્થ વિય કમ્મમ્પીતિ. અનુસયિતકિલેસાતિ અપ્પહીના મગ્ગેન પહાતબ્બા અધિપ્પેતા. તેનાહ ‘‘અતીતા વા…પે… ન વત્તબ્બા’’તિ. તેસઞ્હિ અમ્બતરુણોપમાય વત્તમાનાદિતા ન વત્તબ્બાતિ.

આહતખીરરુક્ખો વિય નિમિત્તગ્ગાહવસેન અધિગતં આરમ્મણં, અનાહતખીરરુક્ખો વિય અવિક્ખમ્ભિતતાય અન્તોગધકિલેસં આરમ્મણં દટ્ઠબ્બં, નિમિત્તગ્ગાહકાવિક્ખમ્ભિતકિલેસા વા પુગ્ગલા આહતાનાહતખીરરુક્ખસદિસા. પુરિમનયેનેવાતિ અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્ને વિય ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઠાને નુપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બા અસમુગ્ઘાટિતત્તા’’તિ યોજેત્વા વિત્થારેતબ્બં.

પાળિયન્તિ પટિસમ્ભિદાપાળિયં (પટિ. મ. ૩.૨૧). મગ્ગેન પહીનકિલેસાનમેવ તિધા નવત્તબ્બતં અપાકટં પાકટં કાતું અજાતફલરુક્ખો આભતો, અતીતાદીનં અપ્પહીનતાદસ્સનત્થમ્પિ ‘‘જાતફલરુક્ખેન દીપેતબ્બ’’ન્તિ આહ. તત્થ યથા અચ્છિન્ને રુક્ખે નિબ્બત્તિરહાનિ ફલાનિ છિન્ને અનુપ્પજ્જમાનાનિ ન કદાચિ સસભાવાનિ અહેસું હોન્તિ ભવિસ્સન્તિ ચાતિ અતીતાદિભાવેન ન વત્તબ્બાનિ, એવં મગ્ગેન પહીનકિલેસા ચ દટ્ઠબ્બા. યથા ચ છેદે અસતિ ફલાનિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, સતિ ચ નુપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ છેદસ્સ સાત્થકતા, એવં મગ્ગભાવનાય ચ સાત્થકતા યોજેતબ્બા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૪૨૭. પઞ્હપુચ્છકે યં વુત્તં ‘‘વીરિયજેટ્ઠિકાય પન અઞ્ઞસ્સ વીરિયસ્સ અભાવા ન વત્તબ્બાનિ મગ્ગાધિપતીનીતિ વા ન મગ્ગાધિપતીનીતિ વા’’તિ, એત્થ ‘‘મગ્ગાધિપતીની’’તિ ન વત્તબ્બતાય એવ અઞ્ઞસ્સ વીરિયસ્સ અભાવો કારણન્તિ દટ્ઠબ્બં. છન્દસ્સ પન ચિત્તસ્સ વા નમગ્ગભૂતસ્સ અધિપતિનો તદા અભાવા ‘‘ન મગ્ગાધિપતીની’’તિ ન વત્તબ્બાનીતિ વુત્તં. છન્દચિત્તાનં વિય નમગ્ગભૂતસ્સ અઞ્ઞસ્સ વીરિયાધિપતિનો અભાવાતિ વા અધિપ્પાયો. સમ્મપ્પધાનાનં તદા મગ્ગસઙ્ખાતઅધિપતિભાવતો વા ‘‘ન મગ્ગાધિપતીની’’તિ નવત્તબ્બતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમ્મપ્પધાનવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.