૧૨. ઝાનવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

માતિકાવણ્ણના

૫૦૮. ઝાનસ્સ પુબ્બભાગકરણીયસમ્પદા પાતિમોક્ખસંવરાદિ. અસુભાનુસ્સતિયો લોકુત્તરજ્ઝાનાનિ ચ ઇતો બહિદ્ધા નત્થીતિ સબ્બપ્પકાર-ગ્ગહણં કરોતિ, સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભીતિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧) વચનેન સમણભાવકરપુબ્બભાગકરણીયસમ્પદાસમ્પન્નસ્સપિ અભાવં દસ્સેતિ. સિક્ખાપદેસુ નામકાયાદિવસેન વુત્તેસુ વચનાનતિક્કમવસેન સિક્ખિતબ્બેસુ, અવીતિક્કમનવિરતિચેતનાસઙ્ખાતેસુ વા સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ પરિપૂરણવસેન સિક્ખિતબ્બેસુ સા સા ભિક્ખુસિક્ખાદિકા સિક્ખાપદેકદેસભૂતા સિક્ખિતબ્બાતિ આહ ‘‘સિક્ખાપદેસૂતિ ઇદમસ્સ સિક્ખિતબ્બધમ્મપરિદીપન’’ન્તિ.

સન્તોસાદિવસેન ઇતરીતરસન્તોસં, તસ્સ ચ વણ્ણવાદિતં, અલદ્ધા ચ અપરિતસ્સનં, લદ્ધા ચ અગધિતપરિભોગન્તિ એતે ગુણે દસ્સેતિ. ઝાનભાવનાય કારકોતિ પરિદીપનં કારકભાવપરિદીપનં. અરઞ્ઞન્તિઆદિના સેનાસનસ્સ પભેદં, અપ્પસદ્દન્તિઆદિના નિરાદીનવતં, પટિસલ્લાનસારુપ્પન્તિ આનિસંસં દીપેતીતિ આહ ‘‘સેનાસનપ્પભેદે…પે… પરિદીપન’’ન્તિ.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવણ્ણના

૫૦૯. કમ્મત્થેહિ દિટ્ઠિ-સદ્દાદીહિ સાસનં વુત્તન્તિ ‘‘દિટ્ઠત્તા દિટ્ઠી’’તિઆદિ વુત્તં. સભાવટ્ઠેનાતિ અવિપરીતટ્ઠેન. સિક્ખિયમાનો કાયાદીનિ વિનેતિ, ન અઞ્ઞથાતિ આહ ‘‘સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન વિનયો’’તિ, વિનયો વા સિક્ખિતબ્બાનિ સિક્ખાપદાનિ, ખન્ધત્તયં સિક્ખિતબ્બન્તિ વિનયો વિયાતિ વિનયોતિ દસ્સેતિ. સત્થુ અનુસાસનદાનભૂતં સિક્ખત્તયન્તિ આહ ‘‘અનુસિટ્ઠિદાનવસેના’’તિ.

સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયત્તાતિ સમ્માદિટ્ઠિયા પચ્ચયત્તા. તિસ્સો હિ સિક્ખા સિક્ખન્તસ્સ સમ્માદિટ્ઠિ પરિપૂરતીતિ. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં ભિક્ખુ આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯) વચનતો સમ્માદિટ્ઠિપુબ્બઙ્ગમં સિક્ખત્તયં. એતસ્મિઞ્ચ અત્થદ્વયે ફલકારણોપચારેહિ સિક્ખત્તયં ‘‘દિટ્ઠી’’તિ વુત્તં, કુસલધમ્મેહિ વા અત્તનો એકદેસભૂતેહીતિ અધિપ્પાયો. ભગવતો વિનયનકિરિયત્તા વિનયો સિક્ખત્તયં, તં પન વિનયનં ધમ્મેનેવ અવિસમસભાવેન, દેસનાધમ્મેન વા પવત્તં, ન દણ્ડાદિનાતિ ‘‘ધમ્મવિનયો’’તિ વુત્તં.

અનવજ્જધમ્મત્થન્તિ પરમાનવજ્જનિબ્બાનત્થં, અકુપ્પચેતોવિમુત્તિઅત્થં વા. ધમ્મેસુ અભિઞ્ઞેય્યાદીસુ અભિજાનનાદિકારણં સિક્ખત્તયન્તિ તં ‘‘ધમ્મવિનયો’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇમિસ્સા ઇમસ્મિ’’ન્તિ પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનં નિયમકરણં હોતિ, એવ-સદ્દલોપો વા કતોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘નિયમો કતો’’તિ.

૫૧૦. ભિક્ખુકોતિ અનઞ્ઞત્થેન ક-કારેન પદં વડ્ઢિતન્તિ ‘‘ભિક્ખનધમ્મતાયા’’તિ અત્થમાહ. ભિક્ખકોતિ પન પાઠે ભિક્ખતીતિ ભિક્ખકોતિ અત્થો. જલ્લિકં રજમિસ્સં મલં, અમિસ્સં મલમેવ. ભિન્નપટધરોતિ નિબ્બચનં ભિન્નપટધરે ભિક્ખુ-સદ્દસ્સ નિરુળ્હત્તા વુત્તં.

યસ્સ ભાવેતબ્બો પહાતબ્બો ચ ઓધિ અવસિટ્ઠો અત્થિ, સો ઓધિસો, અરહા પન તદભાવા ઓધિરહિતોતિ ‘‘અનોધિસો કિલેસાનં પહાના ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તો. ઓધિ-સદ્દો વા એકદેસે નિરુળ્હોતિ સબ્બમગ્ગા સબ્બકિલેસા ચ અરહતા ભાવિતા પહીના ચ ‘‘ઓધી’’તિ ન વુચ્ચન્તિ. પહાનાતિ ઇદઞ્ચ નિબ્બચનં ભેદનપરિયાયવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

સેક્ખોતિઆદિના ભિક્ખુ-સદ્દેન વુચ્ચમાનં અત્થં ગુણવસેન દસ્સેતિ, હેટ્ઠા પન ‘‘સમઞ્ઞાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ પઞ્ઞાયનવસેન, ‘‘ભિક્ખતી’’તિઆદિના નિબ્બચનવસેન દસ્સિતો.

સેક્ખો ભિક્ખૂતિ સત્ત સેક્ખા કથિતા, ભિન્નત્તા પાપકાનં…પે… ભિક્ખૂતિ ખીણાસવોવ કથિતોતિ ઇદં દ્વયં ‘‘સેક્ખોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકેન સદ્ધિં સત્ત અરિયા, ભિન્નત્તાતિ ઇમિના પન ચત્તારો ફલટ્ઠા’’તિ ઇમિના દ્વયેન ન સમેતિ, તદિદં નિપ્પરિયાયદસ્સનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘સેસટ્ઠાનેસુ પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયો કથિતા’’તિ વુત્તં, નનુ પટિઞ્ઞાય ભિક્ખુસીલોપિ વુત્તોતિ? વુત્તો, ન પન ઇધાધિપ્પેતો સબ્બપ્પકારજ્ઝાનનિબ્બત્તકસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

ભગવતો વચનં ઉપસમ્પદાકમ્મકરણસ્સ કારણત્તા ઠાનં, તદનુરૂપં ઠાનારહં, અનૂનઞત્તિઅનુસ્સાવનં ઉપ્પટિપાટિયા ચ અવુત્તન્તિ અત્થો.

૫૧૧. નિપ્પરિયાયતો સીલં સમાદાનવિરતિઅવીતિક્કમનવિરતિભાવતોતિ અધિપ્પાયો. અનભિજ્ઝાદીનિ સન્ધાય ચેતસિકસીલસ્સ પરિયાયસીલતા વુત્તા. નગરવડ્ઢકી વત્થુવિજ્જાચરિયોતિ વદન્તિ. ચતુબ્બિધો આહારો અસિતાદીનિ, ભક્ખિતબ્બભુઞ્જિતબ્બલેહિતબ્બચુબિતબ્બાનિ વા.

પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો પિહિતિન્દ્રિયો હોતિ તિણ્ણં સુચરિતાનં ઇન્દ્રિયસંવરાહારત્તા, પાતિમોક્ખસંવરો વા ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ. ઇતિ પાતિમોક્ખસંવરેન પિહિતિન્દ્રિયો ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ વુત્તો. ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘સંવુતો’’તિ એતસ્સ પિહિતિન્દ્રિયોતિ અત્થમાહ. પાતિમોક્ખેન ચ સંવરેન ચાતિ ઇદં પાતિમોક્ખતો અઞ્ઞં સીલં કાયિકઅવીતિક્કમાદિગ્ગહણેન ગહિતન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. દુતિયો પનત્થો દ્વિન્નમ્પિ એકત્થતં સન્ધાય વુત્તો.

૫૧૩. સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યન્તિ ઇમિના અભિજ્ઝાદયો ચ ગહિતાતિ સન્ધાયાહ ‘‘મનસાપિ આચરતિ એવ, તસ્મા તં દસ્સેતુ’’ન્તિ. તત્થાતિ કાયિકવીતિક્કમાદિવસેન વુત્તેસુ અનાચારેસુ. ગરુભણ્ડવિસ્સજ્જનમાપજ્જતીતિ થુલ્લચ્ચયં આપજ્જતીતિ અત્થો.

અરોપિમોતિ સઙ્ઘિકભૂમિયં ઉટ્ઠિતો વુત્તો. ફાતિકમ્મન્તિ ગરુભણ્ડન્તરભૂતં કમ્મં. દણ્ડકમ્મન્તિ યથાવુત્તં હત્થકમ્મમાહ. સિનાયન્તિ એતેનાતિ સિનાનં, ચુણ્ણાદિ.

સચ્ચાલીકેન પિયવાદી ‘‘ચાટૂ’’તિ વુચ્ચતિ, ચાટું અત્તાનં ઇચ્છતીતિ ચાટુકામો, તસ્સ ભાવો ચાટુકમ્યતા. મુગ્ગસૂપસ્સ અપ્પવિસનટ્ઠાનં નામ નત્થિ સબ્બાહારેહિ અવિરુદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. પરિભટતિ ધારેતિ, પોસેતિ વાતિ પરિભટો, અથ વા પરિવારભૂતો ભટો સેવકો પરિભટો.

ભણ્ડાગારિકકમ્મં ગિહીનં કરિયમાનં વુત્તં. પિણ્ડત્થં પટિપિણ્ડદાનં, પિણ્ડં દત્વા પટિપિણ્ડગ્ગહણં વા પિણ્ડપટિપિણ્ડં. સઙ્ઘભોગચેતિયભોગાનં અયોનિસો વિચારણં સઙ્ઘુપ્પાદચેતિયુપ્પાદપટ્ઠપનં, અત્તનો સન્તકે વિય પટિપજ્જનન્તિ કેચિ.

૫૧૪. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, ગોચરો વિયાતિ ગોચરો, અભિણ્હં ચરિતબ્બટ્ઠાનં. ગાવો વા ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ, તેહિ ચરિતબ્બટ્ઠાનં ગોચરો. અયુત્તો ગોચરો અગોચરોતિ તદઞ્ઞો યુત્તો ‘‘ગોચરો’’તિ વુત્તો.

વા-સદ્દો વિધુનનત્થોપિ હોતીતિ કત્વા આહ ‘‘વિનિદ્ધુતકિબ્બિસાનિ વા’’તિ.

૫૧૫. અવરા પચ્છિમા મત્તા એતેસન્તિ ઓરમત્તકાનિ. સંયમકરણીયાનીતિ કાયવાચાસંયમમત્તેન કત્તબ્બપટિકમ્માનિ, વિક્ખિપિતબ્બાનિ વા. ‘‘પુન ન એવં કરોમી’’તિ ચિત્તેન સંવરમત્તેન, ઇન્દ્રિયસંવરેનેવ વા કરણીયાનિ સંવરકરણીયાનિ. દિવિવિહારજનપદવાસી દિવિવિહારવાસી. મનસ્સ અધિટ્ઠાનમેવ અધિટ્ઠાનાવિકમ્મં. દેસના ઇધ ‘‘વુટ્ઠાનાવિકમ્મ’’ન્તિ અધિપ્પેતા. તત્થ ‘‘ચિત્તુપ્પાદકરણીયાનિ મનસિકારપટિબદ્ધાની’’તિ વચનતો પાતિમોક્ખસંવરવિસુદ્ધત્થં અનતિક્કમનીયાનિ અનાપત્તિગમનીયાનિ વજ્જાનિ વુત્તાનીતિ આચરિયસ્સ અધિપ્પાયો. ચતુબ્બિધસ્સાતિ અત્તાનુવાદપરાનુવાદદણ્ડદુગ્ગતિભયસ્સ.

૫૧૬. ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ’’તિ ભિક્ખુ એવ અધિપ્પેતોતિ સન્ધાય ‘‘સેસસિક્ખા પન અત્થુદ્ધારવસેન સિક્ખા-સદ્દસ્સ અત્થદસ્સનત્થં વુત્તા’’તિ આહ. ભિક્ખુગ્ગહણં પન અગ્ગપરિસામુખેન સબ્બજ્ઝાનનિબ્બત્તકાનં ચતુન્નમ્પિ પરિસાનં દસ્સનત્થં કતં. ગુણતો વા ભિક્ખુ અધિપ્પેતોતિ સબ્બાપિ સિક્ખા ઇધાધિપ્પેતાતિ દટ્ઠબ્બા. સબ્બેન સિક્ખાસમાદાનેનાતિ એત્થ યેન સમાદાનેન સબ્બાપિ સિક્ખા સમાદિન્ના હોન્તિ, તં એકમ્પિ સબ્બસમાદાનકિચ્ચકરત્તા સબ્બસમાદાનં નામ હોતિ, અનેકેસુ પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. સબ્બેન સિક્ખિતબ્બાકારેનાતિ અવીતિક્કમદેસનાવુટ્ઠાનવત્તચરણાદિઆકારેન. વીતિક્કમનવસેન સેસસ્સપિ નિસ્સેસતાકરણં સન્ધાય ‘‘ભિન્નસ્સપી’’તિઆદિમાહ.

૫૧૯. આવરણીયેહિ ચિત્તપરિસોધનભાવના જાગરિયાનુયોગોતિ કત્વા આહ ‘‘ભાવન’’ન્તિ. સુપ્પપરિગ્ગાહકન્તિ ‘‘સુપ્પપરિગ્ગાહકં નામ ઇદં ઇતો પુબ્બે ઇતો પરઞ્ચ નત્થિ, અયમેતસ્સ પચ્ચયો’’તિઆદિના પરિગ્ગાહકં.

૫૨૦-૫૨૧. યુત્તોતિ આરમ્ભમાનો. સાતચ્ચં નેપક્કઞ્ચ પવત્તયમાનો જાગરિયાનુયોગં અનુયુત્તો હોતીતિ સમ્બન્ધં દસ્સેતિ.

૫૨૨. લોકિયાયપિ…પે… આહાતિ ઇદં વિપસ્સનાભાવનાય સતિપટ્ઠાનાદયો એકસ્મિં આરમ્મણે સહ નપ્પવત્તન્તિ, પવત્તમાનાનિપિ ઇન્દ્રિયબલાનિ બોજ્ઝઙ્ગેસ્વેવ અન્તોગધાનિ હોન્તિ. પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગગ્ગહણેન હિ તદુપનિસ્સયભૂતં સદ્ધિન્દ્રિયં સદ્ધાબલઞ્ચ ગહિતમેવ હોતિ ‘‘સદ્ધૂપનિસં પામોજ્જ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૩) વુત્તત્તા. મગ્ગઙ્ગાનિ પઞ્ચેવ વિપસ્સનાક્ખણે પવત્તન્તીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૫૨૩. સમન્તતો, સમ્મા, સમં વા સાત્થકાદિપજાનનં સમ્પજાનં, તદેવ સમ્પજઞ્ઞં. તેનાતિ સતિસમ્પયુત્તત્તા એવ ઉદ્દેસે અવુત્તાપિ સતિ નિદ્દેસે ‘‘સતો’’તિ ઇમિના વુત્તાતિ અધિપ્પાયો.

સાત્થકાનં અભિક્કમાદીનં સમ્પજાનનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. એવં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ પન ભિક્ખાચારગોચરે અઞ્ઞત્થાપિ ચ પવત્તેસુ અવિજહિતે કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતે ગોચરે સમ્પજઞ્ઞં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ અસમ્મુય્હનમેવ સમ્પજઞ્ઞં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં.

દ્વે કથાતિ વચનકરણાકરણકથા ન કથિતપુબ્બા. વચનં કરોમિ એવ, તસ્મા સુબ્બચત્તા પટિવચનં દેમીતિ અત્થો.

કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવાતિ કમ્મટ્ઠાનગ્ગેનેવ, કમ્મટ્ઠાનં પધાનં કત્વા એવાતિ અત્થો. તેન ‘‘પત્તમ્પિ અચેતન’’ન્તિઆદિના વક્ખમાનં કમ્મટ્ઠાનં, યથાપરિહરિયમાનં વા અવિજહિત્વાતિ દસ્સેતિ. ‘‘તસ્મા’’તિ એતસ્સ ‘‘ધમ્મકથા કથેતબ્બાયેવાતિ વદન્તી’’તિ એતેન સમ્બન્ધો. ભયેતિ પરચક્કાદિભયે.

અવસેસટ્ઠાનેતિ યાગુઅગ્ગહિતટ્ઠાને. ઠાનચઙ્કમનમેવાતિ અધિટ્ઠાતબ્બિરિયાપથવસેન વુત્તં, ન ભોજનાદિકાલે અવસ્સં કત્તબ્બનિસજ્જાયપિ પટિક્ખેપવસેન.

થેરો દારુચીરિયો –

‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં. દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતિ, સુતે મુતે વિઞ્ઞાતે. યતો ખો તે, બાહિય, દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતિ, સુતે મુતે વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તં ભવિસ્સતિ, તતો ત્વં, બાહિય, ન તેન, યતો ત્વં, બાહિય, ન તેન. તતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થ, યતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થ. તતો ત્વં, બાહિય, નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન. એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ (ઉદા. ૧૦) –

એત્તકેન અરહત્તં સચ્છાકાસિ.

ખાણુઆદિપરિહરણત્થં, પતિટ્ઠિતપાદપરિહરણત્થં વા પસ્સેન હરણં વીતિહરણન્તિ વદન્તિ. યાવ પતિટ્ઠિતપાદો, તાવ આહરણં અતિહરણં, તતો પરં હરણં વીતિહરણન્તિ અયં વા એતેસં વિસેસો. અવીચિન્તિ નિરન્તરં.

પઠમજવનેપિ…પે… ન હોતીતિ ઇદં પઞ્ચવિઞ્ઞાણવીથિયં ઇત્થિપુરિસોતિ રજ્જનાદીનં અભાવં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ આવજ્જનવોટ્ઠબ્બનાનં અયોનિસો આવજ્જનવોટ્ઠબ્બનવસેન ઇટ્ઠે ઇત્થિરૂપાદિમ્હિ લોભો, અનિટ્ઠે ચ પટિઘો ઉપ્પજ્જતિ. મનોદ્વારે પન ઇત્થિપુરિસોતિ રજ્જનાદિ હોતિ, તસ્સ પઞ્ચદ્વારજવનં મૂલં, યથાવુત્તં વા સબ્બં ભવઙ્ગાદિ. એવં મનોદ્વારજવનસ્સ મૂલવસેન મૂલપરિઞ્ઞા વુત્તા. આગન્તુકતાવકાલિકતા પન પઞ્ચદ્વારજવનસ્સેવ અપુબ્બતિત્તરતાવસેન. મણિસપ્પો સીહળદીપે વિજ્જમાના એકા સપ્પજાતીતિ વદન્તિ. ચલનન્તિ કમ્પનં.

અતિહરતીતિ યાવ મુખા આહરતિ. વીતિહરતીતિ તતો યાવ કુચ્છિ, તાવ હરતિ, કુચ્છિગતં વા પસ્સતો હરતિ. અલ્લત્તઞ્ચ અનુપાલેતીતિ વાયુઆદીહિ અતિવિસોસનં યથા ન હોતિ, તથા પાલેતિ. આભુજતીતિ પરિયેસનજ્ઝોહરણજિણ્ણાજિણ્ણતાદિં આવજ્જેતિ, વિજાનાતીતિ અત્થો. તંતંવિજાનનનિપ્ફાદકોયેવ હિ પયોગો ‘‘સમ્માપયોગો’’તિ વુત્તોતિ. અથ વા ‘‘સમ્માપટિપત્તિમાગમ્મ અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ ભુજનકો નત્થી’’તિઆદિના વિજાનનં આભુજનં.

અટ્ઠાનેતિ મનુસ્સામનુસ્સપરિગ્ગહિતે અયુત્તે ઠાને ખેત્તદેવાયતનાદિકે. તુમ્બતો વેળુનાળિઆદિઉદકભાજનતો. તન્તિ છડ્ડિતં ઉદકં.

ગતેતિ ગમનેતિ પુબ્બે અભિક્કમપટિક્કમગ્ગહણેન ગમનેપિ પુરતો પચ્છતો ચ કાયસ્સ અતિહરણં વુત્તન્તિ ઇધ ગમનમેવ ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં, વક્ખમાનો વા એતેસં વિસેસો.

એત્તકેનાતિ કમ્મટ્ઠાનં અવિસ્સજ્જેત્વા ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં પવત્તનવચનમત્તેન ગોચરસમ્પજઞ્ઞં ન પાકટં હોતીતિ અત્થો. એવં પન સુત્તે કમ્મટ્ઠાનં અવિભૂતં હોતીતિ ચઙ્કમનટ્ઠાનનિસજ્જાસુ એવ પવત્તે પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ સુત્તે પવત્તા અપાકટા હોન્તીતિ અત્થો.

કાયાદિકિરિયામયત્તા આવજ્જનકિરિયાસમુટ્ઠિતત્તા ચ જવનં, સબ્બમ્પિ વા છદ્વારપ્પવત્તં કિરિયામયપવત્તં નામ, દુતિયજ્ઝાનં વચીસઙ્ખારવિરહા ‘‘તુણ્હીભાવો’’તિ વુચ્ચતિ.

૫૨૬. ઉપાસનટ્ઠાનન્તિ ઇસ્સાસાનં વિય ઉપાસનસ્સ સિક્ખાયોગકરણસ્સ કમ્મટ્ઠાનઉપાસનસ્સ ઠાનન્તિ અત્થો. તમેવ હિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘યોગપથ’’ન્તિ આહાતિ. સીસં ધોવતીતિ ઇચ્છાદાસબ્યા ભુજિસ્સતં ઞાપયતિ, મિચ્છાપટિપન્નેહિ વા પક્ખિત્તં અયસરજં ધોવતિ.

૫૨૯. વિનયપરિયાયેન અદિન્નાદાનપારાજિકે આગતં. સુત્તન્તપરિયાયેન આરઞ્ઞકસિક્ખાપદે ‘‘પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ આગતં આરઞ્ઞિકં ભિક્ખું સન્ધાય. ન હિ સો વિનયપરિયાયિકે અરઞ્ઞે વસનતો ‘‘આરઞ્ઞકો પન્તસેનાસનો’’તિ સુત્તે વુત્તોતિ.

૫૩૦. ‘‘નિતુમ્બ’’ન્તિપિ ‘‘નદીકુઞ્જ’’ન્તિપિ યં વદન્તિ, તં કન્દરન્તિ અપબ્બતપદેસેપિ વિદુગ્ગનદીનિવત્તનપદેસં કન્દરન્તિ દસ્સેતિ.

૫૩૧. ભાજેત્વા દસ્સિતન્તિ એતેન ભાજેતબ્બતં અન્તે નિદ્દેસસ્સ કારણં દસ્સેતિ.

૫૩૩. રહસ્સ કિરિયા રહસ્સં, તં અરહતિ તસ્સ યોગ્ગન્તિ રાહસ્સેય્યકં. વિચિત્તા હિ તદ્ધિતાતિ. રહસિ વા સાધુ રહસ્સં, તસ્સ યોગ્ગં રાહસ્સેય્યકં.

૫૩૬. પણિહિતોતિ સુટ્ઠુ ઠપિતો.

૫૩૭. પરિગ્ગહિતનિય્યાનન્તિ પરિગ્ગહિતનિય્યાનસભાવં, કાયાદીસુ સુટ્ઠુ પવત્તિયા નિય્યાનસભાવયુત્તન્તિ અત્થો. કાયાદિપરિગ્ગહણં ઞાણં વા પરિગ્ગહો, તં-સમ્પયુત્તતાય પરિગ્ગહિતં નિય્યાનભૂતં ઉપટ્ઠાનં કત્વાતિ અત્થો.

૫૪૨-૫૪૩. વિકારપ્પત્તિયાતિ ચિત્તસ્સ વિકારાપત્તિભાવેનાતિ અત્થો. સબ્બસઙ્ગાહિકવસેનાતિ સત્તસઙ્ખારગતસબ્બકોધસઙ્ગાહિકવસેન. સબ્બસઙ્ગહણઞ્ચ સમુચ્છેદપ્પહાનસ્સપિ અધિપ્પેતત્તા કતન્તિ વેદિતબ્બં.

૫૪૬. ઇદં સન્ધાયાતિ ‘‘દ્વે ધમ્મા’’તિ સન્ધાય. એકવચનેન ‘‘થિનમિદ્ધ’’ન્તિ ઉદ્દિસિત્વાપિ નિદ્દેસે ‘‘સન્તા’’તિ વચનભેદો, બહુવચનં કતન્તિ અત્થો. નિરોધસન્તતાયાતિ વચનં અઙ્ગસન્તતાય, સભાવસન્તતાય વા સન્તતાનિવારણત્થં.

૫૫૦. થિનમિદ્ધવિકારવિરહા તપ્પટિપક્ખસઞ્ઞા આલોકસઞ્ઞા નામ હોતિ. તેનેવ વુત્તં ‘‘અયં સઞ્ઞા આલોકા હોતી’’તિ.

૫૫૩. ‘‘વન્તત્તા મુત્તત્તા’’તિઆદીનિ, ‘‘આલોકા હોતી’’તિઆદીનિ ચ ‘‘ચત્તત્તાતિઆદીની’’તિ વુત્તાનિ. આદિ-સદ્દેન વા દ્વિન્નમ્પિ નિદ્દેસપદાનિ સઙ્ગહેત્વા તત્થ યાનિ યેસં વેવચનાનિ, તાનેવ સન્ધાય ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાની’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પટિમુઞ્ચતોતિ એતેન સારમ્ભં અભિભવં દસ્સેતિ. નિરાવરણા હુત્વા આભુજતિ સમ્પજાનાતીતિ નિરાવરણાભોગા, તંસભાવત્તા વિવટા.

૫૫૬. ‘‘વિકાલો નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ અનિચ્છયતાય કતવત્થુજ્ઝાચારમૂલકો વિપ્પટિસારો વત્થુજ્ઝાચારો કારણવોહારેન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

૫૬૨. કિલિસ્સન્તીતિ કિલેસેન્તીતિ અત્થં વદન્તિ, સદરથભાવેન સયમેવ વા કિલિસ્સન્તિ. ન હિ તે ઉપ્પજ્જમાના કિલેસરહિતા ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

૫૬૪. ઇધેવ ચ વિભઙ્ગે ‘‘ઉપેતો હોતી’’તિઆદિ તત્થ તત્થ વુત્તમેવ.

૫૮૮. નિદ્દેસવસેનાતિ ‘‘તત્થ કતમા ઉપેક્ખા? યા ઉપેક્ખા’’તિઆદિનિદ્દેસવસેન. ‘‘ઇમાય ઉપેક્ખાય ઉપેતો હોતી’’તિઆદિ પટિનિદ્દેસવસેનાતિ વદન્તિ. ‘‘તત્થ કતમા…પે… ઇમાય ઉપેક્ખાય ઉપેતો હોતી’’તિ એતેન પુગ્ગલો નિદ્દિટ્ઠો હોતિ, ‘‘સમુપેતો’’તિઆદિના પટિનિદ્દિટ્ઠો. યાવ વા ‘‘સમન્નાગતો’’તિ પદં, તાવ નિદ્દિટ્ઠો, ‘‘તેન વુચ્ચતિ ઉપેક્ખકો’’તિ ઇમિના પટિનિદ્દિટ્ઠોતિ તેસં વસેન નિદ્દેસપટિનિદ્દેસા યોજેતબ્બા. પકારેનાતિ ઉપેક્ખાય ‘‘ઉપેક્ખના’’તિઆદિધમ્મપ્પકારેન ‘‘ઉપેતો સમુપેતો’’તિઆદિપુગ્ગલપ્પકારેન ચ ઉપેક્ખકસદ્દસ્સ અત્થં ઠપેન્તો પટ્ઠપેન્તિ. ‘‘ઉપેક્ખા’’તિ એતસ્સ અત્થસ્સ ‘‘ઉપેક્ખના’’તિ કારણં. ઉપેક્ખનાવસેન હિ ઉપેક્ખાતિ. તથા ‘‘ઉપેતો સમુપેતો’’તિ એતેસં ‘‘ઉપાગતો સમુપાગતો’’તિ કારણન્તિ એવં ધમ્મપુગ્ગલવસેન તસ્સ તસ્સત્થસ્સ કારણં દસ્સેન્તા વિવરન્તિ, ‘‘ઉપેક્ખકો’’તિ ઇમસ્સેવ વા અત્થસ્સ ‘‘ઇમાય ઉપેક્ખાય ઉપેતો હોતી’’તિઆદિના કારણં દસ્સેન્તા. ‘‘ઉપેક્ખના અજ્ઝુપેક્ખના સમુપેતો’’તિઆદિના બ્યઞ્જનાનં વિભાગં દસ્સેન્તા વિભજન્તિ. ઉપેક્ખક-સદ્દન્તોગધાય વા ઉપેક્ખાય તસ્સેવ ચ ઉપેક્ખક-સદ્દસ્સ વિસું અત્થવચનં ‘‘યા ઉપેક્ખા ઉપેક્ખના’’તિઆદિના, ‘‘ઇમાય ઉપેક્ખાય ઉપેતો હોતી’’તિઆદિના ચ બ્યઞ્જનવિભાગો. સબ્બથા અઞ્ઞાતતા નિકુજ્ઝિતભાવો, કેનચિ પકારેન વિઞ્ઞાતેપિ નિરવસેસપરિચ્છિન્દનાભાવો ગમ્ભીરભાવો.

૬૦૨. ઉપરિભૂમિપ્પત્તિયાતિ ઇદં ‘‘રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિ એત્થેવ યોજેતબ્બં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદીનિપિ વા આકાસાનઞ્ચાયતનાદીનં ઉપરિભૂમિયોતિ સબ્બત્થાપિ ન ન યુજ્જતિ.

૬૧૦. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનિદ્દેસે ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ તંયેવ આકાસં વિઞ્ઞાણેન ફુટં મનસિ કરોતિ અનન્તં ફરતિ, તેન વુચ્ચતિ અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એત્થ વિઞ્ઞાણેનાતિ એતં ઉપયોગત્થે કરણવચનં, તંયેવ આકાસં ફુટં વિઞ્ઞાણં મનસિ કરોતીતિ કિર અટ્ઠકથાયં વુત્તં. અયં વા એતસ્સ અત્થો – તંયેવ આકાસં ફુટં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણેન મનસિ કરોતીતિ. અયં પનત્થો યુત્તો – તંયેવ આકાસં વિઞ્ઞાણેન ફુટં તેન ગહિતાકારં મનસિ કરોતિ, એવં તં વિઞ્ઞાણં અનન્તં ફરતીતિ. યઞ્હિ આકાસં પઠમારુપ્પસમઙ્ગી વિઞ્ઞાણેન અનન્તં ફરતિ, તં ફરણાકારસહિતમેવ વિઞ્ઞાણં મનસિકરોન્તો દુતિયારુપ્પસમઙ્ગી અનન્તં ફરતીતિ વુચ્ચતીતિ.

૬૧૫. તંયેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતીતિ યં પુબ્બે ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ મનસિ કતં, તંયેવાતિ અત્થો. તસ્સેવ હિ આરમ્મણભૂતં પઠમેન વિય રૂપનિમિત્તં તતિયેનારુપ્પેન અભાવેતીતિ.

નિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૬૨૩. અભિધમ્મભાજનીયે પઞ્ચકનયદસ્સને ‘‘પઞ્ચ ઝાનાની’’તિ ચ, ‘‘તત્થ કતમં પઠમં ઝાન’’ન્તિ ચ આદિના ઉદ્ધટં. ઉદ્ધટાનંયેવ ચતુન્નં પઠમતતિયચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનાનં દસ્સનતો, દુતિયસ્સેવ વિસેસદસ્સનતો ચ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૬૪૦. લોકુત્તરાપનેત્થાતિ એતેસુ તીસુઝાનેસુ ‘‘લોકુત્તરા સિયા અપ્પમાણારમ્મણા’’તિ એવં કોટ્ઠાસિકા પન મગ્ગકાલે, ફલકાલે વા લોકુત્તરભૂતા એવાતિ અધિપ્પાયો. પરિચ્છિન્નાકાસકસિણાલોકકસિણાનાપાનબ્રહ્મવિહારચતુત્થાનિ સબ્બત્થપાદકચતુત્થે સઙ્ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ.

બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા મગ્ગં ભાવયિંસુ, ફલં સચ્છિકરિંસૂતિ, ભાવેસ્સન્તિ સચ્છિકરિસ્સન્તીતિ ચ હેટ્ઠિમમગ્ગફલાનં વસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કુસલતો તેરસસુ હિ ચતુત્થેસુ અયં કથા પવત્તા, ન ચ કુસલચતુત્થેન અરહત્તમગ્ગફલાનિ દટ્ઠું સક્કોતિ.

‘‘કિરિયતો તેરસન્ન’’ન્તિ એત્થ લોકુત્તરચતુત્થં કિરિયં નત્થીતિ ‘‘દ્વાદસન્ન’’ન્તિ વત્તબ્બં, કુસલતો વા તેરસસુ સેક્ખફલચતુત્થં અન્તોગધં કત્વા ‘‘કિરિયતો તેરસન્ન’’ન્તિ અસેક્ખચતુત્થેન સહ વદતીતિ વેદિતબ્બં. સબ્બત્થપાદકઞ્ચેત્થ ખીણાસવાનં યાનિ અભિઞ્ઞાદીનિ સન્તિ, તેસં સબ્બેસં પાદકત્તા સબ્બત્થપાદકન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ તેસં વટ્ટં અત્થીતિ. પરિચ્છન્નાકાસકસિણચતુત્થાદીનિ વિય વા નવત્તબ્બતાય સબ્બત્થપાદકસમાનત્તા સબ્બત્થપાદકતા દટ્ઠબ્બા.

મનોસઙ્ખારા નામ સઞ્ઞાવેદના, ચત્તારોપિ વા ખન્ધા. નિમિત્તં આરબ્ભાતિ એત્થ ‘‘નિમિત્તં નિબ્બાનઞ્ચા’’તિ વત્તબ્બં.

‘‘અજ્ઝત્તો ધમ્મો અજ્ઝત્તસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૨૦.૨૮) એત્થ ‘‘અજ્ઝત્તા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તત્તા ન ચેતોપરિયઞાણં વિય યથાકમ્મૂપગઞાણં પરસન્તાનગતમેવ જાનાતિ, સસન્તાનગતમ્પિ પન અપાકટં રૂપં દિબ્બચક્ખુ વિય અપાકટં કમ્મં વિભાવેતિ. તેનાહ ‘‘અત્તનો કમ્મજાનનકાલે’’તિ.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઝાનવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.