૧૦. બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

પઠમનયવણ્ણના

૪૬૬. પતિટ્ઠાનાયૂહના ઓઘતરણસુત્તવણ્ણનાયં (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧) –

‘‘કિલેસવસેન પતિટ્ઠાનં, અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના. તથા તણ્હાદિટ્ઠીહિ પતિટ્ઠાનં, અવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારેહિ આયૂહના. તણ્હાવસેન પતિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવસેન આયૂહના. સસ્સતદિટ્ઠિયા પતિટ્ઠાનં, ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા આયૂહના. લીનવસેન પતિટ્ઠાનં, ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહના. કામસુખાનુયોગવસેન પતિટ્ઠાનં, અત્તકિલમથાનુયોગવસેન આયૂહના. સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારવસેન પતિટ્ઠાનં, સબ્બલોકિયકુસલાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના’’તિ –

વુત્તેસુ પકારેસુ ઇધ અવુત્તાનં વસેન વેદિતબ્બા.

સમ્મપ્પવત્તે ધમ્મે પટિસઞ્ચિક્ખતિ, ઉપપત્તિતો ઇક્ખતિ, તદાકારો હુત્વા પવત્તતીતિ પટિસઙ્ખાનલક્ખણો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘પટિસઙ્ખા સન્તિટ્ઠના ગહણે મજ્ઝત્તતા’’તિ ઉપેક્ખાકિચ્ચાધિમત્તતાય સઙ્ખારુપેક્ખા વુત્તા. અનુક્કમનિક્ખેપે પયોજનં પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમપચ્છિમકારણભાવો.

૪૬૭. બલવતી એવ સતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ કત્વા બલવભાવદીપનત્થં પઞ્ઞા ગહિતા, ન યસ્સ કસ્સચિ સમ્પધારણસતિ, કુસલુપ્પત્તિકારણસ્સ પન સરણં સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્તં વા’’તિઆદિમાહ. વત્તસીસે ઠત્વાતિ ‘‘અહો વત મે ધમ્મં સુણેય્યું, સુત્વા ચ ધમ્મં પસીદેય્યું, પસન્ના ચ મે પસન્નાકારં કરેય્યુ’’ન્તિ એવંચિત્તો અહુત્વા ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… વિઞ્ઞૂહિ, અહો વત મે ધમ્મં સુણેય્યું, સુત્વા ચ ધમ્મં આજાનેય્યું, આજાનિત્વા ચ પન તથત્થાય પટિપજ્જેય્યુ’’ન્તિ ધમ્મસુધમ્મતં પટિચ્ચ કારુઞ્ઞં અનુદ્દયં અનુકમ્પં ઉપાદાય મહાકસ્સપત્થેરેન વિય ભાસિતન્તિ અત્થો. વિમુત્તાયતનસીસેતિ ‘‘ન હેવ ખો સત્થા, અપિચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેસ્સામી’’તિ એવં વિમુત્તિકારણપધાનભાવે ઠત્વા. ચિરકતવત્તાદિવસેન તંસમુટ્ઠાપકો અરૂપકોટ્ઠાસો વુત્તો, ભાવત્થત્તા એવ વા કતભાસિત-સદ્દા કિરિયાભૂતસ્સ અરૂપકોટ્ઠાસસ્સ વાચકાતિ કત્વા આહ ‘‘કાયવિઞ્ઞત્તિં…પે… કોટ્ઠાસ’’ન્તિ.

બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપકતા પુરિમાનં છન્નં અત્તનો અત્તનો અનન્તરિકસ્સ, પરેસં સબ્બેસં વા તંતંપરિયાયેન સમુટ્ઠાપનવસેન યોજેતબ્બા. કામલોકવટ્ટામિસાતિ તણ્હા તદારમ્મણા ખન્ધાતિ વદન્તિ, પઞ્ચકામગુણિકો ચ રાગો તદારમ્મણઞ્ચ કામામિસં, ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદિના લોકગ્ગહણવસેન પવત્તો સસ્સતુચ્છેદસહગતો રાગો તદારમ્મણઞ્ચ લોકામિસં, લોકધમ્મા વા, વટ્ટસ્સાદવસેન ઉપ્પન્નો સંસારજનકો રાગો તદારમ્મણઞ્ચ વટ્ટામિસં. મગ્ગસ્સ પુબ્બભાગત્તા પુબ્બભાગા.

પઠમનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયનયવણ્ણના

૪૬૮-૪૬૯. અભિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા નામ ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા, દ્વે ધાતુયો, તિસ્સો ધાતુયો, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, પઞ્ચ વિમુત્તાયતનાનિ, છ અનુત્તરિયાનિ, સત્ત નિદ્દસવત્થૂનિ, અટ્ઠાભિભાયતનાનિ, નવાનુપુબ્બવિહારા, દસ નિજ્જરવત્થૂની’’તિ એવંપભેદા ધમ્મા, ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૬) દસ્સિતા ખન્ધાદયો ચ. વાનન્તિ વિનન્ધનં ભવાદીનં, ગમનં વા પિયરૂપસાતરૂપેસુ.

ચઙ્કમં અધિટ્ઠહન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં વિપસ્સનાસહગતન્તિ વેદિતબ્બં. એત્તકેનાતિ ‘‘લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા’’તિ એત્તાવતા. લોકિયન્તિ વદન્તો ન કિલમતીતિ કાયવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકસ્સ લોકિયત્તા અચોદનીયોતિ અત્થો. અલબ્ભ…પે… પટિક્ખિત્તાતિ રૂપાવચરે અલબ્ભમાનકં પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ઉપાદાય લબ્ભમાનાપિ અવિતક્કઅવિચારા પીતિ પટિક્ખિત્તા, ‘‘પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ ન વુત્તોતિ અત્થો. કામાવચરે વા અલબ્ભમાનકં અવિતક્કઅવિચારં પીતિં ઉપાદાય લબ્ભમાનકાવ પીતિબોજ્ઝઙ્ગભૂતા પટિક્ખિત્તા, અવિતક્કઅવિચારો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ન વુત્તોતિ અત્થો.

અજ્ઝત્તવિમોક્ખન્તિ અજ્ઝત્તધમ્મે અભિનિવિસિત્વા તતો વુટ્ઠિતમગ્ગો ‘‘અજ્ઝત્તવિમોક્ખો’’તિ ઇધ વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. ન વારેતબ્બોતિ વિપસ્સનાપાદકેસુ કસિણાદિઝાનેસુ સતિઆદીનં નિબ્બેધભાગિયત્તા ન પટિક્ખિપિતબ્બોતિ અત્થો. અનુદ્ધરન્તા પન વિપસ્સના વિય બોધિયા મગ્ગસ્સ આસન્નકારણં ઝાનં ન હોતિ, ન ચ તથા એકન્તિકં કારણં, ન ચ વિપસ્સનાકિચ્ચસ્સ વિય ઝાનકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠાનં મગ્ગોતિ કત્વા ન ઉદ્ધરન્તિ. તત્થ કસિણજ્ઝાનગ્ગહણેન તદાયત્તાનિ આરુપ્પાનિપિ ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. અસુભજ્ઝાનાનં અવચનં અવિતક્કાવિચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

દુતિયનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયનયવણ્ણના

૪૭૦-૪૭૧. તદઙ્ગસમુચ્છેદનિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતતં વત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતત્તસ્સ અવચનં ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૮૨; વિભ. ૪૭૧) ઇધ ભાવેતબ્બાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં વુત્તત્તા. ભાવિતબોજ્ઝઙ્ગસ્સ હિ સચ્છિકાતબ્બા ફલબોજ્ઝઙ્ગા અભિધમ્મભાજનીયે વુત્તાતિ. વોસ્સગ્ગ-સદ્દો પરિચ્ચાગત્થો પક્ખન્દનત્થો ચાતિ વોસ્સગ્ગસ્સ દુવિધતા વુત્તા. યથાવુત્તેનાતિ તદઙ્ગસમુચ્છેદપ્પકારેન તન્નિન્નભાવારમ્મણકરણપ્પકારેન ચ. પરિણામેન્તં વિપસ્સનાક્ખણે, પરિણતં મગ્ગક્ખણે.

તતિયનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૪૭૨. ઉપેક્ખનવસેનાતિ સભાવનિદ્દેસતં દસ્સેતિ, હાપનવડ્ઢનેસુ બ્યાપારં અકત્વા ઉપપત્તિતો ઇક્ખનવસેનાતિ અત્થો. લોકિયઉપેક્ખનાય અધિકા ઉપેક્ખના અજ્ઝુપેક્ખનાતિ અયમત્થો ઇધ લોકુત્તરા એવ અધિપ્પેતાતિ યુત્તોતિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.