(૭) ૨. યમકવગ્ગો

૧-૭. અવિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના

૬૧-૬૭. દુતિયસ્સ પઠમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનિ. સત્તમે નળકપાનકેતિ એવંનામકે નિગમે. પુબ્બે કિર (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૯ આદયો) અમ્હાકં બોધિસત્તો કપિયોનિયં નિબ્બત્તો મહાકાયો કપિરાજા હુત્વા અનેકસતવાનરસહસ્સપરિવુતો પબ્બતપાદે વિચરિ, પઞ્ઞવા ખો પન હોતિ મહાપઞ્ઞો. સો પરિસં એવં ઓવદતિ, ‘‘તાતા, ઇમસ્મિં પબ્બતપાદે વિસફલાનિ હોન્તિ, અમનુસ્સપરિગ્ગહિતા પોક્ખરણિકા નામ હોન્તિ, તુમ્હે પુબ્બે ખાદિતપુબ્બાનેવ ફલાનિ ખાદથ, પીતપુબ્બાનેવ પાનીયાનિ પિવથ, એત્થ વો પટિપુચ્છિતકિચ્ચં નત્થી’’તિ. તે અપીતપુબ્બં દિસ્વા સહસાવ અપિવિત્વા સમન્તા પરિધાવિત્વા મહાસત્તસ્સ આગમનં ઓલોકયમાના નિસીદિંસુ. મહાસત્તો આગન્ત્વા ‘‘કિં, તાતા, પાનીયં ન પિવથા’’તિ આહ. તુમ્હાકં આગમનં ઓલોકેમાતિ. ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ સમન્તા પદં પરિયેસમાનો ઓતિણ્ણપદંયેવ અદ્દસ, ન ઉત્તિણ્ણપદં. અદિસ્વા ‘‘સપરિસ્સયા’’તિ અઞ્ઞાસિ. તાવદેવ ચ તત્થ અભિનિબ્બત્તઅમનુસ્સો ઉદકં દ્વેધા કત્વા ઉટ્ઠાસિ – સેતમુખો, નીલકુચ્છિ, રત્તહત્થપાદો, મહાદાઠિકો, વન્તદાઠો, વિરૂપો, બીભચ્છો, ઉદકરક્ખસો. સો એવમાહ – ‘‘કસ્મા પાનીયં ન પિવથ, મધુરં ઉદકં પિવથ, કિં તુમ્હે એતસ્સ વચનં સુણાથા’’તિ. મહાસત્તો આહ ‘‘ત્વં અધિવત્થો અમનુસ્સો’’તિ? આમાહન્તિ. ‘‘ત્વં ઇધ ઓતિણ્ણે લભસી’’તિ આહ. આમ, તુમ્હે પન સબ્બે ખાદિસ્સામીતિ. ન સક્ખિસ્સસિ યક્ખાતિ. પાનીયં પન પિવિસ્સથાતિ. આમ, પિવિસ્સામાતિ. એવં સન્તે એકમ્પિ વાનરં ન મુઞ્ચિસ્સન્તિ. ‘‘પાનીયઞ્ચ પિવિસ્સામ, ન ચ તે વસં ગમિસ્સામા’’તિ નળં આહરાપેત્વા કોટિયં ગહેત્વા ધમિ. સબ્બો એકચ્છિદ્દો અહોસિ. તીરે નિસીદિત્વાવ પાનીયં પિવિ. સેસવાનરાનમ્પિ પાટિયેક્કં નળં આહરાપેત્વા ધમિત્વા અદાસિ. સબ્બે તે પસ્સન્તસ્સેવ પાનીયં પિવિંસુ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દિસ્વા પદમનુત્તિણ્ણં, દિસ્વાનોતરિતં પદં;

નળેન વારિં પિસ્સામ, નેવ મં ત્વં વધિસ્સસી’’તિ. (જા. ૧.૧.૨૦);

તતો પટ્ઠાય યાવ અજ્જદિવસા તસ્મિં ઠાને નળા એકચ્છિદ્દાવ હોન્તિ. ઇમસ્મિઞ્હિ કપ્પે કપ્પટ્ઠિયપાટિહારિયાનિ નામ ચન્દે સસલક્ખણં (જા. ૧.૪.૬૧ આદયો), વટ્ટજાતકે (જા. ૧.૧.૩૫) સચ્ચકિરિયટ્ઠાને અગ્ગિજાલસ્સ આગમનુપચ્છેદો, ઘટીકારસ્સ માતાપિતૂનં વસનટ્ઠાને અનોવસ્સનં (મ. નિ. ૨.૨૯૧), પોક્ખરણિયા તીરે નળાનં એકચ્છિદ્દભાવોતિ. ઇતિ સા પોક્ખરણી નળેન પાનીયસ્સ પિવિતત્તા ‘‘નળકપાનકા’’તિ નામં લભિ. અપરભાગે તં પોક્ખરણિં નિસ્સાય નિગમો પતિટ્ઠાસિ, તસ્સપિ ‘‘નળકપાન’’ન્ત્વેવ નામં જાતં. તં પન સન્ધાય વુત્તં ‘‘નળકપાને’’તિ. પલાસવનેતિ કિંસુકવને.

તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતન્તિ બ્યાપનિચ્છાયં ઇદં આમેડિતવચનન્તિ દસ્સેતું ‘‘યં યં દિસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અનુવિલોકેત્વાતિ એત્થ અનુ-સદ્દો ‘‘પરી’’તિ ઇમિના સમાનત્થોતિ આહ ‘‘તતો તતો વિલોકેત્વા’’તિ. કસ્મા આગિલાયતિ કોટિસહસ્સહત્થિનાગાનં બલં ધારેન્તસ્સાતિ ચોદકસ્સ અધિપ્પાયો. આચરિયો પનસ્સ ‘‘એસ સઙ્ખારાનં સભાવો, યદિદં અનિચ્ચતા. યે પન અનિચ્ચા, તે એકન્તેનેવ ઉદયવયપ્પટિપીળિતતાય દુક્ખા એવ. દુક્ખસભાવેસુ તેસુ સત્થુકાયે દુક્ખુપ્પત્તિયા અયં પચ્ચયો’’તિ દસ્સેતું ‘‘ભગવતો’’તિઆદિ વુત્તં. પિટ્ઠિવાતો ઉપ્પજ્જિ, સો ચ ખો પુબ્બેકતકમ્મપચ્ચયા. એત્થાહ ‘‘કિં પન તં કમ્મં, યેન અપરિમાણકાલં સક્કચ્ચં ઉપચિતવિપુલપુઞ્ઞસમ્ભારો સત્થા એવરૂપં દુક્ખવિપાકમનુભવતી’’તિ? વુચ્ચતે – અયમેવ ભગવા બોધિસત્તભૂતો અતીતજાતિયં મલ્લપુત્તો હુત્વા પાપજનસેવી અયોનિસોમનસિકારબહુલો ચરતિ. સો એકદિવસં નિબ્બુદ્ધે વત્તમાને એકં મલ્લપુત્તં ગહેત્વા ગાળ્હતરં નિપ્પીળેસિ. તેન કમ્મેન ઇદાનિ બુદ્ધો હુત્વાપિ દુક્ખમનુભવિ. યથા ચેતં, એવં ચિઞ્ચમાણવિકાદીનમિત્થીનં યાનિ ભગવતો અબ્ભક્ખાનાદીનિ દુક્ખાનિ, સબ્બાનિ પુબ્બેકતસ્સ વિપાકાવસેસાનિ, યાનિ કમ્મપિલોતિકાનીતિ વુચ્ચન્તિ. વુત્તઞ્હેતં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૯.૬૪-૯૬) –

‘‘અનોતત્તસરાસન્ને, રમણીયે સિલાતલે;

નાનારતનપજ્જોતે, નાનાગન્ધવનન્તરે.

‘‘મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન, પરેતો લોકનાયકો;

આસીનો બ્યાકરી તત્થ, પુબ્બકમ્માનિ અત્તનો.

‘‘સુણાથ ભિક્ખવો મય્હં, યં કમ્મં પકતં મયા;

પિલોતિકસ્સ કમ્મસ્સ, બુદ્ધત્તેપિ વિપચ્ચતિ.

૧. ‘‘મુનાળિ નામહં ધુત્તો, પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતિસુ;

પચ્ચેકબુદ્ધં સુરભિં, અબ્ભાચિક્ખિં અદૂસકં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, નિરયે સંસરિં ચિરં;

બહૂ વસ્સસહસ્સાનિ, દુક્ખં વેદેસિ વેદનં.

‘‘તેન કમ્માવસેસેન, ઇધ પચ્છિમકે ભવે;

અબ્ભક્ખાનં મયા લદ્ધં, સુન્દરિકાય કારણા.

૨. ‘‘સબ્બાભિભુસ્સ બુદ્ધસ્સ, નન્દો નામાસિ સાવકો;

તં અબ્ભક્ખાય નિરયે, ચિરં સંસરિતં મયા.

‘‘દસ વસ્સસહસ્સાનિ, નિરયે સંસરિં ચિરં;

મનુસ્સભાવં લદ્ધાહં, અબ્ભક્ખાનં બહું લભિં.

‘‘તેન કમ્માવસેસેન, ચિઞ્ચમાણવિકા મમં;

અબ્ભાચિક્ખિ અભૂતેન, જનકાયસ્સ અગ્ગતો.

૩. ‘‘બ્રાહ્મણો સુતવા આસિં, અહં સક્કતપૂજિતો;

મહાવને પઞ્ચસતે, મન્તે વાચેસિ માણવે.

‘‘તત્થાગતો ઇસિ ભીમો, પઞ્ચાભિઞ્ઞો મહિદ્ધિકો;

તઞ્ચાહં આગતં દિસ્વા, અબ્ભાચિક્ખિં અદૂસકં.

‘‘તતોહં અવચં સિસ્સે, કામભોગી અયં ઇસિ;

મય્હમ્પિ ભાસમાનસ્સ, અનુમોદિંસુ માણવા.

‘‘તતો માણવકા સબ્બે, ભિક્ખમાનં કુલે કુલે;

મહાજનસ્સ આહંસુ, કામભોગી અયં ઇસિ.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, પઞ્ચ ભિક્ખુસતા ઇમે;

અબ્ભક્ખાનં લભું સબ્બે, સુન્દરિકાય કારણા.

૪. ‘‘વેમાતુભાતરં પુબ્બે, ધનહેતુ હનિં અહં;

પક્ખિપિં ગિરિદુગ્ગસ્મિં, સિલાય ચ અપિંસયિં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, દેવદત્તો સિલં ખિપિ;

અઙ્ગુટ્ઠં પિંસયી પાદે, મમ પાસાણસક્ખરા.

૫. ‘‘પુરેહં દારકો હુત્વા, કીળમાનો મહાપથે;

પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વાન, મગ્ગે સકલિકં ખિપિં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, ઇધ પચ્છિમકે ભવે;

વધત્થં મં દેવદત્તો, અભિમારે પયોજયિ.

૬. ‘‘હત્થારોહો પુરે આસિં, પચ્ચેકમુનિમુત્તમં;

પિણ્ડાય વિચરન્તં તં, આસાદેસિં ગજેનહં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, ભન્તો નાળાગિરી ગજો;

ગિરિબ્બજે પુરવરે, દારુણો સમુપાગમિ.

૭. ‘‘રાજાહં પત્થિવો આસિં, સત્તિયા પુરિસં હનિં;

તેન કમ્મવિપાકેન, નિરયે પચ્ચિસં ભુસં.

‘‘કમ્મુનો તસ્સ સેસેન, ઇદાનિ સકલં મમ;

પાદે છવિં પકપ્પેસિ, ન હિ કમ્મં વિનસ્સતિ.

૮. ‘‘અહં કેવટ્ટગામસ્મિં, અહું કેવટ્ટદારકો;

મચ્છકે ઘાતિતે દિસ્વા, જનયિં સોમનસ્સકં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, સીસદુક્ખં અહૂ મમ;

સબ્બે સક્કા ચ હઞ્ઞિંસુ, યદા હનિ વિટટૂભો.

૯. ‘‘ફુસ્સસ્સાહં પાવચને, સાવકે પરિભાસયિં;

યવં ખાદથ ભુઞ્જથ, મા ચ ભુઞ્જથ સાલયો.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, તેમાસં ખાદિતં યવં;

નિમન્તિતો બ્રાહ્મણેન, વેરઞ્જાયં વસિં તદા.

૧૦. ‘‘નિબ્બુદ્ધે વત્તમાનમ્હિ, મલ્લપુત્તં નિહેઠયિં;

તેન કમ્મવિપાકેન, પિટ્ઠિદુક્ખં અહૂ મમ.

૧૧. ‘‘તિકિચ્છકો અહં આસિં, સેટ્ઠિપુત્તં વિરેચયિં;

તેન કમ્મવિપાકેન, હોતિ પક્ખન્દિકા મમ.

૧૨. ‘‘અવચાહં જોતિપાલો, સુગતં કસ્સપં તદા;

કુતો નુ બોધિ મુણ્ડસ્સ, બોધિ પરમદુલ્લભા.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, અચરિં દુક્કરં બહું;

છબ્બસ્સાનુરુવેલાયં, તતો બોધિમપાપુણિં.

‘‘નાહં એતેન મગ્ગેન, પાપુણિં બોધિમુત્તમં;

કુમ્મગ્ગેન ગવેસિસ્સં, પુબ્બકમ્મેન વારિતો.

‘‘પુઞ્ઞપાપપરિક્ખીણો, સબ્બસન્તાપવજ્જિતો;

અસોકો અનુપાયાસો, નિબ્બાયિસ્સમનાસવો.

‘‘એવં જિનો વિયાકાસિ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અગ્ગતો;

સબ્બાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો, અનોતત્તે મહાસરે’’તિ. (અપ. થેર ૧.૩૯.૬૪-૯૬);

અવિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. પઠમકથાવત્થુસુત્તાદિવણ્ણના

૬૯-૭૦. નવમે (દી. નિ. ટી. ૧.૧૭; દી. નિ. અભિ. ટી. ૧.૧૭; સં. નિ. ટી. ૨.૫.૧૦૮૦) દુગ્ગતિતો સંસારતો ચ નિય્યાતિ એતેનાતિ નિય્યાનં, સગ્ગમગ્ગો, મોક્ખમગ્ગો ચ. તં નિય્યાનં અરહતિ, નિય્યાને વા નિયુત્તા, નિય્યાનં વા ફલભૂતં એતિસ્સા અત્થીતિ નિય્યાનિકા. વચીદુચ્ચરિતસંકિલેસતો નિય્યાતીતિ વા ઈકારસ્સ રસ્સત્તં, યકારસ્સ ચ કકારં કત્વા નિય્યાનિકા, ચેતનાય સદ્ધિં સમ્ફપ્પલાપા વેરમણિ. તપ્પટિપક્ખતો અનિય્યાનિકા, તસ્સા ભાવો અનિય્યાનિકત્તં, તસ્મા અનિય્યાનિકત્તા. તિરચ્છાનભૂતન્તિ તિરોકરણભૂતં. ગેહસ્સિતકથાતિ ગેહપ્પટિસંયુત્તા. કમ્મટ્ઠાનભાવેતિ અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવે.

સહ અત્થેનાતિ સાત્થકં, હિતપ્પટિસંયુત્તન્તિ અત્થો. ‘‘સુરાકથા’’તિપિ પાઠોતિ આહ ‘‘સુરાકથન્તિ પાળિયં પના’’તિ. સા પનેસા કથા ‘‘એવરૂપા નવસુરા પીતા રતિજનની હોતી’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, આદીનવવસેન પન ‘‘ઉમ્મત્તકસંવત્તનિકા’’તિઆદિના નયેન વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘અનેકવિધં…પે… આદીનવવસેન વટ્ટતી’’તિ. વિસિખાતિ ઘરસન્નિવેસો. વિસિખાગહણેન ચ તન્નિવાસિનો ગહિતા ‘‘ગામો આગતો’’તિઆદીસુ વિય. તેનેવાહ ‘‘સૂરા સમત્થા’’તિ ચ ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિ ચ. કુમ્ભટ્ઠાનપ્પદેસેન કુમ્ભદાસિયો વુત્તાતિ આહ ‘‘કુમ્ભદાસિકથા વા’’તિ.

રાજકથાદિપુરિમકથાય, લોકક્ખાયિકાદિપચ્છિમકથાય વા વિનિમુત્તા પુરિમપચ્છિમકથા વિમુત્તા. ઉપ્પત્તિઠિતિસંહારાદિવસેન લોકં અક્ખાયતીતિ લોકક્ખાયિકા. અસુકેન નામાતિ પજાપતિના બ્રહ્મુના, ઇસ્સરેન વા. વિતણ્ડસલ્લાપકથાતિ ‘‘અટ્ઠીનં સેતત્તા સેતોતિ ન વત્તબ્બો, પત્તાનં કાળત્તા કાળોતિ પન વત્તબ્બો’’તિ એવમાદિકા. આદિ-સદ્દેન ‘‘સેલપુપ્ફલકાનિ વિય જીવિદાવિરપારયત્તિવિસાલા નત્થિ, યં યો કોચિ તિરિયામાના કતત્તા’’તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સાગરદેવેનાતિ સાગરપુત્તરાજૂહિ. ખતોતિ એતં એકવચનં તેહિ પચ્ચેકં ખતત્તા ‘‘સાગરદેવેન ખતત્તા’’તિ વુત્તં. સહમુદ્દા સમુદ્દોતિ વુત્તો. ભવતિ વદ્ધતિ એતેનાતિ ભવો. ભવાભવા હોન્તીતિ ઇતિભવાભવકથા. એત્થ ચ ભવોતિ સસ્સતં, અભવોતિ ઉચ્છેદં. ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ કામસુખં, અભવોતિ અત્તકિલમથોતિ ઇતિ ઇમાય છબ્બિધાય ઇતિભવાભવકથાય સદ્ધિં બાત્તિંસ તિરચ્છાનકથા નામ હોન્તિ. અથ વા પાળિયં સરૂપતો અનાગતાપિ અરઞ્ઞપબ્બતનદીદીપકથા ઇતિસદ્દેન સઙ્ગણ્હિત્વા બાત્તિંસ તિરચ્છાનકથા વુત્તા. દસમે નત્થિ વત્તબ્બં.

પઠમકથાવત્થુસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

યમકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.