૫. પણિહિતઅચ્છવગ્ગવણ્ણના

૪૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે ઉપમાવ ઓપમ્મં, સો એવ અત્થો, તસ્મિં ઓપમ્મત્થે બોધેતબ્બે નિપાતો. સેય્યથાપીતિ યથાતિ અત્થો. એત્થ ચ તત્ર ભગવા કત્થચિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ વત્થસુત્તે વિય, પારિચ્છત્તકોપમ (અ. નિ. ૭.૬૯) અગ્ગિક્ખન્ધોપમાદિ (અ. નિ. ૭.૭૨) સુત્તેસુ વિય ચ. કત્થચિ ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ લોણમ્બિલસુત્તે (અ. નિ. ૩.૧૦૧) વિય, સુવણ્ણકારસત્તસૂરિયોપમાદિસુત્તેસુ (અ. નિ. ૭.૬૬) વિય ચ. ઇમસ્મિં પન સાલિસૂકોપમે ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહાતિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ, તં મજ્ઝિમટ્ઠકથાય વત્થસુત્તવણ્ણનાય (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૦) ન સમેતિ. તત્થ હિ ઇદં વુત્તં –

સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વત્થન્તિ ઉપમાવચનમેવેતં. ઉપમં કરોન્તો ચ ભગવા કત્થચિ પઠમંયેવ ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેતિ, કત્થચિ પઠમં અત્થં દસ્સેત્વા પચ્છા ઉપમં, કત્થચિ ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ, કત્થચિ અત્થેન ઉપમં. તથા હેસ ‘‘સેય્યથાપિસ્સુ, ભિક્ખવે, દ્વે અગારા સદ્વારા, તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો મજ્ઝે ઠિતો પસ્સેય્યા’’તિ સકલમ્પિ દેવદૂતસુત્તં (મ. નિ. ૩.૨૬૧ આદયો) ઉપમં પઠમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેન્તો આહ. ‘‘તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ, આકાસે’’તિઆદિના પન નયેન સકલમ્પિ ઇદ્ધિવિધં અત્થં પઠમં દસ્સેત્વા પચ્છા ઉપમં દસ્સેન્તો આહ. ‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણપુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૧૪) નયેન સકલમ્પિ ચૂળસારોપમસુત્તં ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેન્તો આહ. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ સુત્તં…પે… સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અલગદ્દત્થિકો’’તિઆદિના નયેન સકલમ્પિ અલગદ્દસુત્તં (મ. નિ. ૧.૨૩૮) મહાસારોપમસુત્તન્તિ એવમાદીનિ સુત્તાનિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેન્તો આહ. સ્વાયં ઇધ પઠમં ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેતીતિ.

એત્થ હિ ચૂળસારોપમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૧૨) પઠમં ઉપમં વત્વા તદનન્તરં ઉપમેય્યત્થં વત્વા પુન ઉપમં વદન્તો ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતીતિ વુત્તો. અલગદ્દૂપમસુત્તાદીસુ પન અત્થં પઠમં વત્વા તદનન્તરં ઉપમં વત્વા પુન અત્થં વદન્તો અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતીતિ વુત્તો. તેનેવેત્થ લીનત્થપ્પકાસિનિયં વુત્તં – ‘‘ઉપમેય્યત્થં પઠમં વત્વા તદનન્તરં અત્થં વત્વા પુન ઉપમં વદન્તો ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતી’’તિ વુત્તો. અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયોતિ. ઇધ પન કત્થચિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ. ‘‘વત્થસુત્તે વિય પારિચ્છત્તકોપમઅગ્ગિક્ખન્ધોપમાદિસુત્તેસુ વિય ચા’’તિ વુત્તં. તત્થ વત્થસુત્તે તાવ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વત્થં સંકિલિટ્ઠં મલગ્ગહિતં, તમેનં રજકો યસ્મિં યસ્મિં રઙ્ગજાતે ઉપસંહરેય્ય. યદિ નીલકાય, યદિ પીતકાય, યદિ લોહિતકાય, યદિ મઞ્જિટ્ઠકાય, દુરત્તવણ્ણમેવસ્સ અપરિસુદ્ધવણ્ણમેવસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? અપરિસુદ્ધત્તા, ભિક્ખવે, વત્થસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચિત્તે સંકિલિટ્ઠે દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૭૦) પઠમં ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા ઉપમેય્યત્થો વુત્તો, ન પન પઠમં અત્થં વત્વા તદનન્તરં ઉપમં દસ્સેત્વા પુન અત્થો વુત્તો. યેન કત્થચિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ. વત્થસુત્તે વિયાતિ વદેય્ય.

તથા પારિચ્છત્તકોપમેપિ ‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે દેવાનં તાવતિંસાનં પારિચ્છત્તકો કોવિળારો પણ્ડુપલાસો હોતિ, અત્તમના, ભિક્ખવે, દેવા તાવતિંસા, તસ્મિં સમયે હોન્તિ પણ્ડુપલાસો દાનિ પારિચ્છત્તકો કોવિળારો, ન ચિરસ્સેવ દાનિ પન્નપલાસો ભવિસ્સતિ…પે… એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્મિં સમયે અરિયસાવકો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાય ચેતેતિ. પણ્ડુપલાસો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો તસ્મિં સમયે હોતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૬૯) પઠમં ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થો વુત્તો. અગ્ગિક્ખન્ધોપમે ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, અમું મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતન્તિ. એવં, ભન્તેતિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો વરં યં અમું મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં આલિઙ્ગેત્વા ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા, યં ખત્તિયકઞ્ઞં વા બ્રાહ્મણકઞ્ઞં વા ગહપતિકઞ્ઞં વા મુદુતલુનહત્થપાદં આલિઙ્ગેત્વા ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૭૨) પઠમં ઉપમંયેવ દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થો વુત્તો, ન પન પઠમં અત્થં વત્વા તદનન્તરં ઉપમં દસ્સેત્વા પુન અત્થો વુત્તો, તસ્મા ‘‘કત્થચિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ વત્થસુત્તે વિય પારિચ્છત્તકોપમઅગ્ગિક્ખન્ધોપમાદિસુત્તેસુ વિય ચા’’તિ ન વત્તબ્બં.

કેચિ પનેત્થ એવં વણ્ણયન્તિ ‘‘અત્થં પઠમં વત્વા પચ્છા ચ ઉપમં દસ્સેન્તો અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ નામ, ઉપમં પન પઠમં વત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેન્તો ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ નામ, તદુભયસ્સપિ આગતટ્ઠાનં નિદસ્સેન્તો ‘વત્થસુત્તે વિયા’તિઆદિમાહા’’તિ. તમ્પિ ‘‘કત્થચિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ વત્થસુત્તે વિય પારિચ્છત્તકોપમઅગ્ગિક્ખન્ધોપમાદિસુત્તેસુ વિય ચા’’તિ વત્તબ્બં, એવઞ્ચ વુચ્ચમાને ‘‘કત્થચિ ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ લોણમ્બિલસુત્તે વિયા’’તિ વિસું ન વત્તબ્બં ‘‘અગ્ગિક્ખન્ધોપમાદિસુત્તે વિયા’’તિ એત્થ આદિસદ્દેનેવ સઙ્ગહિતત્તા. લોણમ્બિલસુત્તેપિ હિ –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો સૂદો રાજાનં વા રાજમહામત્તં વા નાનચ્ચયેહિ સૂપેહિ પચ્ચુપટ્ઠિતો અસ્સ અમ્બિલગ્ગેહિપિ તિત્તકગ્ગેહિપિ કટુકગ્ગેહિપિ મધુરગ્ગેહિપિ ખારિકેહિપિ અખારિકેહિપિ લોણિકેહિપિ અલોણિકેહિપિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો સૂદો સકસ્સ ભત્તસ્સ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતિ ‘ઇદં વા મે અજ્જ ભત્તસૂપેય્યં રુચ્ચતિ, ઇમસ્સ વા અભિહરતિ, ઇમસ્સ વા બહું ગણ્હાતિ, ઇમસ્સ વા વણ્ણં ભાસતિ. અમ્બિલગ્ગં વા મે અજ્જ ભત્તસૂપેય્યં રુચ્ચતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા અભિહરતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા બહું ગણ્હાતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા વણ્ણં ભાસતિ…પે… અલોણિકસ્સ વા વણ્ણં ભાસતી’તિ. સ ખો સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો સૂદો લાભી ચેવ હોતિ અચ્છાદનસ્સ, લાભી વેતનસ્સ, લાભી અભિહારાનં. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો સૂદો સકસ્સ ભત્તનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં સમાધિયતિ, ઉપક્કિલેસા પહીયન્તિ, સો તં નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતિ.

‘‘સ ખો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો ભિક્ખુ લાભી ચેવ હોતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખવિહારાનં, લાભી હોતિ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો ભિક્ખુ સકસ્સ ચિત્તસ્સ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૪) –

એવં પઠમં ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થો વુત્તો. ‘‘સુવણ્ણકારસૂરિયોપમાદિસુત્તેસુ વિય ચા’’તિ ઇદઞ્ચ ઉદાહરણમત્તેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ સુવણ્ણકારસુત્તાદીસુ પઠમં ઉપમાય અદસ્સિતત્તા. એતેસુ હિ સુવણ્ણકારોપમસુત્તે (અ. નિ. ૩.૧૦૩) તાવ –

‘‘અધિચિત્તમનુયુત્તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તીણિ નિમિત્તાનિ કાલેન કાલં મનસિ કાતબ્બાનિ, કાલેન કાલં સમાધિનિમિત્તં મનસિ કાતબ્બં, કાલેન કાલં પગ્ગહનિમિત્તં મનસિ કાતબ્બં, કાલેન કાલં ઉપેક્ખાનિમિત્તં મનસિ કાતબ્બં. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં સમાધિનિમિત્તંયેવ મનસિ કરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં પગ્ગહનિમિત્તંયેવ મનસિ કરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં ઉપેક્ખાનિમિત્તંયેવ મનસિ કરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયેય્ય આસવાનં ખયાય. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ કાલેન કાલં સમાધિનિમિત્તં…પે… પગ્ગહનિમિત્તં…પે… ઉપેક્ખાનિમિત્તં મનસિ કરોતિ, તં હોતિ ચિત્તં મુદુઞ્ચ કમ્મનિયઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ, ન ચ પભઙ્ગુ, સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા ઉક્કં બન્ધેય્ય, ઉક્કં બન્ધિત્વા ઉક્કામુખં આલિમ્પેય્ય, ઉક્કામુખં આલિમ્પિત્વા સણ્ડાસેન જાતરૂપં ગહેત્વા ઉક્કામુખે પક્ખિપેય્ય, ઉક્કામુખે પક્ખિપિત્વા કાલેન કાલં અભિધમતિ, કાલેન કાલં ઉદકેન પરિપ્ફોસેતિ, કાલેન કાલં અજ્ઝુપેક્ખતિ. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં અભિધમેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં દહેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં ઉદકેન પરિપ્ફોસેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં નિબ્બાપેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં અજ્ઝુપેક્ખેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં ન સમ્મા પરિપાકં ગચ્છેય્ય. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં કાલેન કાલં અભિધમતિ, કાલેન કાલં ઉદકેન પરિપ્ફોસેતિ, કાલેન કાલં અજ્ઝુપેક્ખતિ, તં હોતિ જાતરૂપં મુદુઞ્ચ કમ્મનિયઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ, ન ચ પભઙ્ગુ, સમ્મા ઉપેતિ કમ્માય. યસ્સા યસ્સા ચ પિળન્ધનવિકતિયા આકઙ્ખતિ, યદિ પટ્ટિકાય યદિ કુણ્ડલાય યદિ ગીવેય્યકેન યદિ સુવણ્ણમાલાય, તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોતિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તેન ભિક્ખુ…પે… સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. યસ્સ યસ્સ ચ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયસ્સ ધમ્મસ્સ ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૦૩) –

એવં પઠમં અત્થં દસ્સેત્વા તદતન્તરં ઉપમં વત્વા પુનપિ અત્થો એવં પઠમં અત્થં દસ્સેત્વા તદનન્તરં ઉપમં વત્વા પુનપિ અત્થો વુત્તો.

સત્તસૂરિયોપમે ચ –

‘‘અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા, અધુવા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા, અનસ્સાસિકા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા, યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતું અલં વિમુચ્ચિતું. સિનેરુ, ભિક્ખવે, પબ્બતરાજા ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ આયામેન, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ વિત્થારેન, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ મહાસમુદ્દે અજ્ઝોગાળ્હો, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ મહાસમુદ્દા અચ્ચુગ્ગતો. હોતિ સો ખો, ભિક્ખવે, સમયો, યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન બહૂનિ વસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતાનિ બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ દેવો ન વસ્સતિ, દેવે ખો પન, ભિક્ખવે, અવસ્સન્તે યે કેચિમે બીજગામભૂતગામા ઓસધિતિણવનપ્પતયો, તે ઉસ્સુસ્સન્તિ વિસુસ્સન્તિ ન ભવન્તિ. એવં અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા, એવં અધુવા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૬૬) –

પઠમં અત્થં દસ્સેત્વા તદનન્તરં ઉપમં વત્વા પુનપિ અત્થો વુત્તો. અથ વા ‘‘સૂરિયસ્સ, ભિક્ખવે, ઉદયતો એતં પુબ્બઙ્ગમં એતં પુબ્બનિમિત્તં, યદિદં અરુણુગ્ગં. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય એતં પુબ્બઙ્ગમં એતં પુબ્બનિમિત્તં, યદિદં કલ્યાણમિત્તતા’’તિ યદેતં સંયુત્તનિકાયે (સં. નિ. ૫.૪૯) આગતં, તં ઇધ સૂરિયોપમસુત્તન્તિ અધિપ્પેતં સિયા. તમ્પિ ‘‘કત્થચિ ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતી’’તિ ઇમિના ન સમેતિ પઠમં ઉપમં વત્વા તદનન્તરં અત્થં દસ્સેત્વા પુન ઉપમાય અવુત્તત્તા. પઠમમેવ હિ તત્થ ઉપમા દસ્સિતા, ‘‘ઇમસ્મિં પન સાલિસૂકોપમે ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ, ભિક્ખવેતિ આદિમાહા’’તિ. ઇદમ્પિ વચનમસઙ્ગહિતં વત્થસુત્તસ્સ ઇમસ્સ ચ વિસેસાભાવતો. ઉભયત્થાપિ હિ પઠમં ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થો વુત્તો, તસ્મા એવમેત્થ પાઠેન ભવિતબ્બં ‘‘તત્ર ભગવા કત્થચિ પઠમંયેવ ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેતિ વત્થસુત્તે વિય પારિચ્છત્તકોપમ- (અ. નિ. ૭.૬૯) અગ્ગિક્ખન્ધોપમાદિસુત્તેસુ (અ. નિ. ૭.૭૨) વિય ચ, કત્થચિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ સુવણ્ણકારસત્તસૂરિયોપમાદિસુત્તેસુ (અ. નિ. ૭.૬૬) વિય, ઇમસ્મિં પન સાલિસૂકોપમે પઠમં ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ, ભિક્ખવેતિ આદિમાહા’’તિ. અઞ્ઞથા મજ્ઝિમટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝતિ. ઇધાપિ ચ પુબ્બેનાપરં ન સમેતિ. મજ્ઝિમટ્ઠકથાય વુત્તનયેનેવ વા ઇધાપિ પાઠો ગહેતબ્બો.

કણસદિસો સાલિફલસ્સ તુણ્ડે ઉપ્પજ્જનકવાલો સાલિસૂકં, તથા યવસૂકં. સૂકસ્સ તનુકભાવતો ભેદવતો ભેદો નાતિમહા હોતીતિ આહ – ‘‘ભિન્દિસ્સતિ, છવિં છિન્દિસ્સતીતિ અત્થો’’તિ. યથા મિચ્છાઠપિતસાલિસૂકાદિ અક્કન્તમ્પિ હત્થાદિં ન ભિન્દતિ ભિન્દિતું અયોગ્ગભાવેન ઠિતત્તા, એવં આચયગામિચિત્તં અવિજ્જં ન ભિન્દતિ ભિન્દિતું અયોગ્ગભાવેન ઉપ્પન્નત્તાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘મિચ્છાઠપિતેના’’તિઆદિના. અટ્ઠસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના વુત્તેસુ દુક્ખાદીસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ પુબ્બન્તાદીસુ ચતૂસુ ચાતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ. ઘનબહલન્તિ ચિરકાલપરિભાવનાય અતિવિય બહલં. મહાવિસયતાય મહાપટિપક્ખતાય બહુપરિવારતાય બહુદુક્ખતાય ચ મહતી અવિજ્જાતિ મહાઅવિજ્જા. તં મહાઅવિજ્જં. મહાસદ્દો હિ બહુભાવત્થોપિ હોતિ ‘‘મહાજનો’’તિઆદીસુ વિય. તણ્હાવાનતો નિક્ખન્તભાવેનાતિ તત્થ તણ્હાય અભાવમેવ વદતિ.

૪૨. દુતિયે પાદેનેવ અવમદ્દિતે અક્કન્તન્તિ વુચ્ચમાને હત્થેન અવમદ્દિતં અક્કન્તં વિય અક્કન્તન્તિ રુળ્હી હેસાતિ આહ – ‘‘અક્કન્તન્તેવ વુત્ત’’ન્તિ. અરિયવોહારોતિ અરિયદેસવાસીનં વોહારો. મહન્તં અગ્ગહેત્વા અપ્પમત્તકસ્સેવ ગહણે પયોજનં દસ્સેતું – ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તેન ‘‘વિવટ્ટૂપનિસ્સયકુસલં નામ યોનિસો ઉપ્પાદિતં અપ્પક’’ન્તિ ન ચિન્તેતબ્બં, અનુક્કમેન લદ્ધપચ્ચયં હુત્વા વડ્ઢમાનં ખુદ્દકનદી વિય પક્ખન્દમહોઘા સમુદ્દં, અનુક્કમેન નિબ્બાનમહાસમુદ્દમેવ પુરિસં પાપેતીતિ દીપેતિ. પચ્ચેકબોધિં બુદ્ધભૂમિન્તિ ચ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં. વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ યથાક્કમેન વુત્તં.

૪૩. તતિયે દોસેન પદુટ્ઠચિત્તન્તિ સમ્પયુત્તધમ્માનં, યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચ દૂસનેન વિસસંસટ્ઠપૂતિમુત્તસદિસેન દોસેન પદૂસિતચિત્તં. અત્તનો ચિત્તેનાતિ અત્તનો ચેતોપરિયઞાણેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન વા સહિતેન ચિત્તેન. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા. ઇટ્ઠાકારેન એતીતિ અયો, સુખં. સબ્બસો અપેતો અયો એતસ્સ, એતસ્માતિ વા અપાયો, કાયિકસ્સ ચેતસિકસ્સ ચ દુક્ખસ્સ ગતિ પવત્તિટ્ઠાનન્તિ દુગ્ગતિ, કારણાવસેન વિવિધં વિકારેન ચ નિપાતિયન્તિ એત્થાતિ વિનિપાતો, અપ્પકોપિ નત્થિ અયો સુખં એત્થાતિ નિરયોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૪૪. ચતુત્થે સદ્ધાપસાદેન પસન્નન્તિ સદ્ધાસઙ્ખાતેન પસાદેન પસન્નં, ન ઇન્દ્રિયાનં અવિપ્પસન્નતાય. સુખસ્સ ગતિન્તિ સુખસ્સ પવત્તિટ્ઠાનં. સુખમેવેત્થ ગચ્છન્તિ, ન દુક્ખન્તિ વા સુગતિ. મનાપિયરૂપાદિતાય સહ અગ્ગેહીતિ સગ્ગં, લોકં.

૪૫. પઞ્ચમે પરિળાહવૂપસમકરો રહદો એત્થાતિ રહદો, ઉદકપુણ્ણો રહદો ઉદકરહદો. ઉદકં દહતિ ધારેતીતિ ઉદકદહો. આવિલોતિ કલલબહુલતાય આકુલો. તેનાહ – ‘‘અવિપ્પસન્નો’’તિ. લુળિતોતિ વાતેન આલોળિતો. તેનાહ – ‘‘અપરિસણ્ઠિતો’’તિ. વાતાભિઘાતેન વીચિતરઙ્ગમલસમાકુલતાય હિ પરિતો ન સણ્ઠિતો વા અપરિસણ્ઠિતો. વાતાભિઘાતેન ઉદકસ્સ ચ અપ્પભાવેન કલલીભૂતો કદ્દમભાવપ્પત્તોતિ આહ – ‘‘કદ્દમીભૂતો’’તિ. સિપ્પિયો મુત્તસિપ્પિઆદયો. સમ્બુકા સઙ્ખસલાકવિસેસા. ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પીતિ યથાલાભવચનમેતં દટ્ઠબ્બં. તમેવ હિ યથાલાભવચનતં દસ્સેતું – ‘‘એત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં.

પરિયોનદ્ધેનાતિ પટિચ્છાદિતેન. તયિદં કારણેન આવિલભાવસ્સ દસ્સનં. દિટ્ઠધમ્મે ઇમસ્મિં અત્તભાવે ભવો દિટ્ઠધમ્મિકો, સો પન લોકિયોપિ હોતિ લોકુત્તરોપીતિ આહ – ‘‘લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકો’’તિ. પેચ્ચ સમ્પરેતબ્બતો સમ્પરાયો, પરલોકો. તેનાહ – ‘‘સો હિ પરત્થ અત્થોતિ પરત્થો’’તિ. ઇતિ દ્વિધાપિ સકસન્તતિપરિયાપન્નો એવ ગહિતોતિ ઇતરમ્પિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું – ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. અયન્તિ કુસલકમ્મપથસઙ્ખાતો દસવિધો ધમ્મો. સત્થન્તરકપ્પાવસાનેતિ ઇદં તસ્સ આસન્નભાવં સન્ધાય વુત્તં. યસ્સ કસ્સચિ અન્તરકપ્પસ્સાવસાનેતિ વેદિતબ્બં. અરિયાનં યુત્તન્તિ અરિયાનં અરિયભાવાય યુત્તં, તતો એવ અરિયભાવં કાતું સમત્થં. ઞાણમેવ ઞેય્યસ્સ પચ્ચક્ખકરણટ્ઠેન દસ્સનન્તિ આહ – ‘‘ઞાણમેવ હી’’તિઆદિ. કિં પન તન્તિ આહ – ‘‘દિબ્બચક્ખૂ’’તિઆદિ.

૪૬. છટ્ઠે અચ્છોતિ તનુકો. તનુભાવમેવ હિ સન્ધાય ‘‘અબહલો’’તિ વુત્તં. યસ્મા પસન્નો નામ અચ્છો ન બહલો, તસ્મા ‘‘પસન્નોતિપિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. વિપ્પસન્નોતિ વિસેસેન પસન્નો. સો પન સમ્મા પસન્નો નામ હોતીતિ આહ – ‘‘સુટ્ઠુ પસન્નો’’તિ. અનાવિલોતિ અકલુસો. તેનાહ – ‘‘પરિસુદ્ધો’’તિઆદિ. સઙ્ખન્તિ ખુદ્દકસેવાલં, યં ‘‘તિલબીજક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સેવાલન્તિ કણ્ણિકસેવાલં. પણકન્તિ ઉદકમલં. ચિત્તસ્સ આવિલભાવો નીવરણહેતુકોતિ આહ – ‘‘અનાવિલેનાતિ પઞ્ચનીવરણવિમુત્તેના’’તિ.

૪૭. સત્તમે રુક્ખજાતાનીતિ એત્થ જાતસદ્દેન પદવડ્ઢનમેવ કતં યથા ‘‘કોસજાત’’ન્તિ આહ – ‘‘રુક્ખાનમેવેતં અધિવચન’’ન્તિ. કોચિ હિ રુક્ખો વણ્ણેન અગ્ગો હોતિ યથા તં રત્તચન્દનાદિ. કોચિ ગન્ધેન યથા તં ગોસીતચન્દનં. કોચિ રસેન ખદિરાદિ. કોચિ થદ્ધતાય ચમ્પકાદિ. મગ્ગફલાવહતાય વિપસ્સનાવસેન ભાવિતમ્પિ ગહિતં. ‘‘તત્થ તત્થેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૦૩) વચનતો ‘‘અભિઞ્ઞાપાદકચતુત્થજ્ઝાનચિત્તમેવ, આવુસો’’તિ ફુસ્સમિત્તત્થેરો વદતિ.

૪૮. અટ્ઠમે ચિત્તસ્સ પરિવત્તનં ઉપ્પાદનિરોધા એવાતિ આહ – ‘‘એવં લહું ઉપ્પજ્જિત્વા લહું નિરુજ્ઝનક’’ન્તિ. અધિમત્તપમાણત્થેતિ અતિક્કન્તપમાણત્થે, પમાણાતીતતાયન્તિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘અતિવિય ન સુકરા’’તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણમ્પિ અધિપ્પેતમેવાતિ સબ્બસ્સપિ ચિત્તસ્સ સમાનખણત્તા વુત્તં. ચિત્તસ્સ અતિવિય લહુપરિવત્તિભાવં થેરવાદેન દીપેતું – ‘‘ઇમસ્મિં પનત્થે’’તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તસઙ્ખારાતિ સસમ્પયુત્તં ચિત્તં વદતિ. વાહસતાનં ખો, મહારાજ, વીહીનન્તિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ, ‘‘વાહસતં ખો, મહારાજ, વીહીન’’ન્તિ પન પાઠેન ભવિતબ્બં. મિલિન્દપઞ્હેપિ (મિ. પ. ૪.૧.૨) હિ કત્થચિ અયમેવ પાઠો દિસ્સતિ. ‘‘વાહસતાન’’ન્તિ વા પચ્ચત્તે સામિવચનં બ્યત્તયેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અડ્ઢચૂળન્તિ થોકેન ઊનં ઉપડ્ઢં. કસ્સ પન ઉપડ્ઢન્તિ? અધિકારતો વાહસ્સાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અડ્ઢચુદ્દસ’’ન્તિ કેચિ. ‘‘અડ્ઢચતુત્થ’’ન્તિ અપરે. સાધિકં દિયડ્ઢસતં વાહાતિ દળ્હં કત્વા વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. ચતુનાળિકો તુમ્બો. પુચ્છાય અભાવેનાતિ ‘‘સક્કા પન, ભન્તે, ઉપમં કાતુ’’ન્તિ એવં પવત્તાય પુચ્છાય અભાવેન ન કતા ઉપમા. ધમ્મદેસનાપરિયોસાનેતિ સન્નિપતિતપરિસાય યથારદ્ધધમ્મદેસનાય પરિયોસાને.

૪૯. નવમે પભસ્સરન્તિ પરિયોદાતં સભાવપરિસુદ્ધટ્ઠેન. તેનાહ – ‘‘પણ્ડરં પરિસુદ્ધ’’ન્તિ. પભસ્સરતાદયો નામ વણ્ણધાતુયં લબ્ભનકવિસેસાતિ આહ – ‘‘કિં પન ચિત્તસ્સ વણ્ણો નામ અત્થી’’તિ? ઇતરો અરૂપતાય ‘‘નત્થી’’તિ પટિક્ખિપિત્વા પરિયાયકથા અયં તાદિસસ્સ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધભાવનાદીપનાયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘નીલાદીન’’ન્તિઆદિમાહ. તથા હિ ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪૩-૨૪૪; મ. નિ. ૧.૩૮૪-૩૮૬, ૪૩૧-૪૩૩; પારા. ૧૨-૧૩) વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘ઇદમ્પિ નિરુપક્કિલેસતાય પરિસુદ્ધન્તિ પભસ્સર’’ન્તિ. કિં પન ભવઙ્ગચિત્તં નિરુપક્કિલેસન્તિ? આમ સભાવતો નિરુપક્કિલેસં, આગન્તુકઉપક્કિલેસવસેન પન સિયા ઉપક્કિલિટ્ઠં. તેનાહ – ‘‘તઞ્ચ ખો’’તિઆદિ. તત્થ અત્તનો તેસઞ્ચ ભિક્ખૂનં પચ્ચક્ખભાવતો પુબ્બે ‘‘ઇદ’’ન્તિ વત્વા ઇદાનિ પચ્ચામસનવસેન ‘‘ત’’ન્તિ આહ. ચ-સદ્દો અત્થૂપનયને. ખો-સદ્દો વચનાલઙ્કારે, અવધારણે વા. વક્ખમાનસ્સ અત્થસ્સ નિચ્છિતભાવતો ભવઙ્ગચિત્તેન સહાવટ્ઠાનાભાવતો ઉપક્કિલેસાનં આગન્તુકતાતિ આહ – ‘‘અસહજાતેહી’’તિઆદિ. રાગાદયો ઉપેચ્ચ ચિત્તસન્તાનં કિલિસ્સન્તિ વિબાધેન્તિ ઉપતાપેન્તિ ચાતિ આહ – ‘‘ઉપક્કિલેસેહીતિ રાગાદીહી’’તિ. ભવઙ્ગચિત્તસ્સ નિપ્પરિયાયતો ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠતા નામ નત્થિ અસંસટ્ઠભાવતો, એકસન્તતિપરિયાપન્નતાય પન સિયા ઉપક્કિલિટ્ઠતાપરિયાયોતિ આહ – ‘‘ઉપક્કિલિટ્ઠં નામાતિ વુચ્ચતી’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. તેન ભિન્નસન્તાનગતાયપિ નામ ઇરિયાય લોકે ગારય્હતા દિસ્સતિ, પગેવ એકસન્તાનગતાય ઇરિયાયાતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતિ. તેનાહ – ‘‘જવનક્ખણે…પે… ઉપક્કિલિટ્ઠં નામ હોતી’’તિ.

૫૦. દસમે ભવઙ્ગચિત્તમેવ ચિત્તન્તિ ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં ભવઙ્ગચિત્તમેવ. યદગ્ગેન ભવઙ્ગચિત્તં તાદિસપચ્ચયસમવાયે ઉપક્કિલિટ્ઠં નામ વુચ્ચતિ, તદગ્ગેન તબ્બિધુરપચ્ચયસમવાયે ઉપક્કિલેસતો વિમુત્તન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘ઉપક્કિલેસેહિ વિપ્પમુત્તં નામ હોતી’’તિ. સેસમેત્થ નવમસુત્તે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.

પણિહિતઅચ્છવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.