૧. ખેમાસુત્તં

૪૧૦. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન ખેમા ભિક્ખુની કોસલેસુ ચારિકં ચરમાના અન્તરા ચ સાવત્થિં અન્તરા ચ સાકેતં તોરણવત્થુસ્મિં વાસં ઉપગતા હોતિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો સાકેતા સાવત્થિં ગચ્છન્તો, અન્તરા ચ સાકેતં અન્તરા ચ સાવત્થિં તોરણવત્થુસ્મિં એકરત્તિવાસં ઉપગચ્છિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, તોરણવત્થુસ્મિં તથારૂપં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા જાન યમહં અજ્જ પયિરુપાસેય્ય’’ન્તિ.

‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો સો પુરિસો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પટિસ્સુત્વા કેવલકપ્પં તોરણવત્થું આહિણ્ડન્તો [અન્વાહિણ્ડન્તો (સી.)] નાદ્દસ તથારૂપં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા યં રાજા પસેનદિ કોસલો પયિરુપાસેય્ય. અદ્દસા ખો સો પુરિસો ખેમં ભિક્ખુનિં તોરણવત્થુસ્મિં વાસં ઉપગતં. દિસ્વાન યેન રાજા પસેનદિ કોસલો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં પસેનદિં કોસલં એતદવોચ –

‘‘નત્થિ ખો, દેવ, તોરણવત્થુસ્મિં તથારૂપો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા યં દેવો પયિરુપાસેય્ય. અત્થિ ચ ખો, દેવ, ખેમા નામ ભિક્ખુની, તસ્સ ભગવતો સાવિકા અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. તસ્સા ખો પન અય્યાય એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘પણ્ડિતા, વિયત્તા મેધાવિની બહુસ્સુતા ચિત્તકથા કલ્યાણપટિભાના’તિ. તં દેવો પયિરુપાસતૂ’’તિ.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ખેમા ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમં ભિક્ખુનિં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ખેમં ભિક્ખુનિં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, અય્યે, હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં પનય્યે, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, મહારાજ, અબ્યાકતં ભગવતા – ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, અય્યે, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં પનય્યે, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ. ‘‘એતમ્પિ ખો, મહારાજ, અબ્યાકતં ભગવતા – ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, અય્યે, હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠા સમાના – ‘અબ્યાકતં ખો એતં, મહારાજ, ભગવતા – હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વદેસિ. ‘કિં પનય્યે, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ઇતિ પુટ્ઠા સમાના – ‘એતમ્પિ ખો, મહારાજ, અબ્યાકતં ભગવતા – ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વદેસિ. ‘કિં નુ ખો, અય્યે, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ઇતિ પુટ્ઠા સમાના – ‘અબ્યાકતં ખો એતં, મહારાજ, ભગવતા – હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વદેસિ. ‘કિં પનય્યે, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ઇતિ પુટ્ઠા સમાના – ‘એતમ્પિ ખો, મહારાજ, અબ્યાકતં ભગવતા – નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વદેસિ. ‘કો નુ ખો, અય્યે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેનેતં અબ્યાકતં ભગવતા’’’તિ?

‘‘તેન હિ, મહારાજ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, અત્થિ તે કોચિ ગણકો વા મુદ્દિકો વા સઙ્ખાયકો વા યો પહોતિ ગઙ્ગાય વાલુકં [વાલિકં (સી. સ્યા. કં.)] ગણેતું – એત્તકા [એત્તિકા (સી.)] વાલુકા ઇતિ વા, એત્તકાનિ વાલુકસતાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ વાલુકસહસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ વાલુકસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, અય્યે’’. ‘‘અત્થિ પન તે કોચિ ગણકો વા મુદ્દિકો વા સઙ્ખાયકો વા યો પહોતિ મહાસમુદ્દે ઉદકં ગણેતું – એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસહસ્સાનિ ઇતિ વા, એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, અય્યે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘મહાય્યે, સમુદ્દો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાહો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યેન રૂપે તથાગતં પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેય્ય તં રૂપં તથાગતસ્સ પહીનં ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવઙ્કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. રૂપસઙ્ખાયવિમુત્તો ખો, મહારાજ, તથાગતો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાહો – સેય્યથાપિ મહાસમુદ્દો. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ.

‘‘યાય વેદનાય તથાગતં પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેય્ય, સા વેદના તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવઙ્કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. વેદનાસઙ્ખાયવિમુત્તો, મહારાજ, તથાગતો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાહો – સેય્યથાપિ મહાસમુદ્દો. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ.

‘‘યાય સઞ્ઞા તથાગતં…પે… યેહિ સઙ્ખારેહિ તથાગતં પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેય્ય, તે સઙ્ખારા તથાગતસ્સ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવઙ્કતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. સઙ્ખારસઙ્ખાયવિમુત્તો ખો, મહારાજ, તથાગતો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાહો – સેય્યથાપિ મહાસમુદ્દો. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ.

‘‘યેન વિઞ્ઞાણે તથાગતં પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેય્ય તં વિઞ્ઞાણં તથાગતસ્સ પહીનં ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવઙ્કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. વિઞ્ઞાણસઙ્ખાયવિમુત્તો ખો, મહારાજ, તથાગતો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાહો – સેય્યથાપિ મહાસમુદ્દો. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતી’’તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ખેમાય ભિક્ખુનિયા ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ખેમં ભિક્ખુનિં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અપરેન સમયેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, મહારાજ, મયા – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, મહારાજ, અબ્યાકતં મયા – ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, મહારાજ, મયા – ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, મહારાજ, અબ્યાકતં મયા – ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘અબ્યાકતં ખો એતં, મહારાજ, મયા – હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વદેસિ…પે…. ‘‘‘કિં પન, ભન્તે, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘‘‘એતમ્પિ ખો, મહારાજ, અબ્યાકતં મયા – નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વદેસિ. કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો, યેનેતં અબ્યાકતં ભગવતા’’તિ?

‘‘તેન હિ, મહારાજ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, અત્થિ તે કોચિ ગણકો વા મુદ્દિકો વા સઙ્ખાયકો વા યો પહોતિ ગઙ્ગાય વાલુકં ગણેતું – એત્તકા વાલુકા ઇતિ વા…પે… એત્તકાનિ વાલુકસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘અત્થિ પન તે કોચિ ગણકો વા મુદ્દિકો વા સઙ્ખાયકો વા યો પહોતિ મહાસમુદ્દે ઉદકં ગણેતું – એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકાનિ ઇતિ વા…પે… એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતસહસ્સાનિ ઇતિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘મહા, ભન્તે, સમુદ્દો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાહો. એવમેવ ખો, મહારાજ, યેન રૂપેન તથાગતં પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેય્ય, તં રૂપં તથાગતસ્સ પહીનં ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવઙ્કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. રૂપસઙ્ખાયવિમુત્તો ખો, મહારાજ, તથાગતો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાહો – સેય્યથાપિ મહાસમુદ્દો. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ. યાય વેદનાય…પે… યાય સઞ્ઞાય…પે… યેહિ સઙ્ખારેહિ…પે…’’.

‘‘યેન વિઞ્ઞાણેન તથાગતં પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેય્ય, તં વિઞ્ઞાણં તથાગતસ્સ પહીનં ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવઙ્કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. વિઞ્ઞાણસઙ્ખાયવિમુત્તો ખો, મહારાજ, તથાગતો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાહો – સેય્યથાપિ મહાસમુદ્દો. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન ઉપેતી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યત્ર હિ નામ સત્થુ ચેવ [સત્થુનો ચેવ (સી.)] સાવિકાય ચ અત્થેન અત્થો બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનં સંસન્દિસ્સતિ, સમેસ્સતિ, ન વિરોધયિસ્સતિ [વિહાયિસ્સતિ (સી. સ્યા. કં.), વિગાયિસ્સતિ (ક.)] યદિદં અગ્ગપદસ્મિં. એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં ખેમં ભિક્ખુનિં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં અપુચ્છિં. સાપિ મે અય્યા એતેહિ પદેહિ એતેહિ બ્યઞ્જનેહિ એતમત્થં બ્યાકાસિ, સેય્યથાપિ ભગવા. અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યત્ર હિ નામ સત્થુ ચેવ સાવિકાય ચ અત્થેન અત્થો બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનં સંસન્દિસ્સતિ, સમેસ્સતિ, ન વિરોધયિસ્સતિ યદિદં અગ્ગપદસ્મિં. હન્દ દાનિ મયં, ભન્તે, ગચ્છામ. બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સ દાનિ ત્વં, મહારાજ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામીતિ. પઠમં.