૮. મહાદિટ્ઠિસુત્તં

૨૧૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘કિસ્મિં નુ ખો, ભિક્ખવે, સતિ, કિં ઉપાદાય, કિં અભિનિવિસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ – ‘સત્તિમે કાયા અકટા, અકટવિધા, અનિમ્મિતા, અનિમ્માતા, વઞ્ઝા, કૂટટ્ઠા, એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા; તે ન ઇઞ્જન્તિ, ન વિપરિણમન્તિ [ન વિપરિણામેન્તિ (પી. ક.)], ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તિ; નાલં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુખાય વા દુક્ખાય વા સુખદુક્ખાય વા. કતમે સત્ત? પથવીકાયો, આપોકાયો, તેજોકાયો, વાયોકાયો, સુખે, દુક્ખે, જીવે સત્તમે. ઇમે સત્ત [જીવે. સત્તિમે (બહૂસુ)] કાયા અકટા, અકટવિધા, અનિમ્મિતા, અનિમ્માતા, વઞ્ઝા, કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા; તે ન ઇઞ્જન્તિ, ન વિપરિણમન્તિ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તિ; નાલં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુખાય વા દુક્ખાય વા સુખદુક્ખાય વા. યોપિ તિણ્હેન સત્થેન સીસં છિન્દતિ, ન સોપિ કઞ્ચિ [ન કોચિ કઞ્ચિ (સી. સ્યા. કં.), ન કોચિ તં (પી. ક.)] જીવિતા વોરોપેતિ; સત્તન્નંત્વેવ કાયાનમન્તરેન સત્થં વિવરમનુપવિસતિ [વિવરમનુપતતિ (કત્થચિ) દીઘમજ્ઝિમેસુપિ]. ચુદ્દસ ખો પનિમાનિ યોનિપમુખસતસહસ્સાનિ સટ્ઠિ ચ સતાનિ છ ચ સતાનિ પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાનિ પઞ્ચ ચ કમ્માનિ, તીણિ ચ કમ્માનિ, કમ્મે ચ અડ્ઢકમ્મે ચ દ્વટ્ઠિપટિપદા, દ્વટ્ઠન્તરકપ્પા, છળાભિજાતિયો, અટ્ઠપુરિસભૂમિયો, એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવકસતે, એકૂનપઞ્ઞાસ પરિબ્બાજકસતે, એકૂનપઞ્ઞાસ નાગવાસસતે, વીસે ઇન્દ્રિયસતે, તિંસે નિરયસતે, છત્તિંસરજોધાતુયો, સત્ત સઞ્ઞીગબ્ભા, સત્ત અસઞ્ઞીગબ્ભા, સત્ત નિગણ્ઠિગબ્ભા, સત્ત દેવા, સત્ત માનુસા, સત્ત પેસાચા, સત્ત સરા, સત્ત પવુટા [સપુટા (ક.), પવુધા (પી.)], સત્ત પપાતા, સત્ત ચ પપાતસતાનિ, સત્ત સુપિના, સત્ત સુપિનસતાનિ, ચુલ્લાસીતિ મહાકપ્પિનો [મહાકપ્પુનો (સી. પી.)] સતસહસ્સાનિ, યાનિ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. તત્થ નત્થિ ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા અપરિપક્કં વા કમ્મં પરિપાચેસ્સામિ; પરિપક્કં વા કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકરિસ્સામીતિ હેવં નત્થિ દોણમિતે સુખદુક્ખે પરિયન્તકતે સંસારે, નત્થિ હાયનવડ્ઢને, નત્થિ ઉક્કંસાવકંસે. સેય્યથાપિ નામ સુત્તગુળે ખિત્તે નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતિ; એવમેવ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ નિબ્બેઠિયમાના સુખદુક્ખં પલેન્તી’’’તિ?

ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા…પે… ‘‘રૂપે ખો, ભિક્ખવે, સતિ, રૂપં ઉપાદાય, રૂપં અભિનિવિસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ – ‘સત્તિમે કાયા અકટા, અકટવિધા…પે… સુખદુક્ખં પલેન્તી’તિ. વેદનાય સતિ…પે… સઞ્ઞાય સતિ… સઙ્ખારેસુ સતિ… વિઞ્ઞાણે સતિ, વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય, વિઞ્ઞાણં અભિનિવિસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ – ‘સત્તિમે કાયા અકટા, અકટવિધા…પે… સુખદુક્ખં પલેન્તી’’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે… ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, અપિ નુ તં અનુપાદાય એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘સત્તિમે કાયા અકટા અકટવિધા…પે… સુખદુક્ખં પલેન્તી’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે…પે… અપિ નુ તં અનુપાદાય એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘સત્તિમે કાયા અકટા અકટવિધા…પે… નિબ્બેઠિયમાના સુખદુક્ખં પલેન્તી’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઇમેસુ ચ ઠાનેસુ કઙ્ખા પહીના હોતિ, દુક્ખેપિસ્સ કઙ્ખા પહીના હોતિ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયપિસ્સ કઙ્ખા પહીના હોતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો’’તિ. અટ્ઠમં.